Full text of "HUGONIS GROTII DE JURE PRAEDAE COMMENTARIUS. LE DROIT DE PRISE TEXTE LATIN D'APRÈS MANUSCRIT AUTOGRAPHE PAR GER. HAMAKER. 392 PAGES. PARIS,THORIN. LA HAYE, NIJHOFF. MDCCCLXIX. THE LAW OF PRIZE. O DIREITO DE APRESAMENTO. SOURCE UNIVERSITY OF MICHIGAN. GOOGLE BOOKS. PROF. DR. DARCY CARVALHO. FEAUSP. SÃO PAULO. BRAZIL. 2016. STUDIES ON MEDIEVAL AND MODERN LATIN. LATINITAS NEDERLANDICA: HUGO GROTIUS (1583-1645)"

See other formats

< A I

ft£>*

Digitized by t^ooQle

Digitized by <^.ooQLe

Digitized by

Google

Digitized by <^.ooQLe

HUGONIS GROTII

DE JURE PRAEDAE

COMMENTARIUS.

Digitized by <^.ooQLe

HUGONIS GROTII

13 E

JURE PRAEDAE

COMMENTARIUS.

Ex Auctoris podice descrip/it et vulgavit
H. G. HAMAKER ) LITT. Dr.

MAGAE COMITUM

apud MARTINUM NljHOFF.

CIDDCCCLX VIII.

Digitized by CjOOQle

Ex officina typographica Joh. Enfchccte & Fil.

Digitized by t^ooQle

HUGONIS GROTII

351.3

JURE PRAEDAE

COMMENTARIUS.

Ex Auctoris Codice descripfit et vulgavit

syLti • ,g<(

H. G. HAMAKER , £/7T. /)r;

IIAGAE COMITUM

apud MARTINUM NIJHOFF.

C I D D C C C L X V I 1 I.

Digitized by

Google

Digitized by

PRAEFATIO

Hugonis Grotii codicem, qui nunc primum editur, quatuor annis
abhinc viderat nemo, nec quisquam summum virum viginti annis
prius quam opus de jure belli ac pacis ederet, de jure praedae scrip-
sisse sciebat. Ipse in libris suis et epistolis de hoc opere tacet. Res
primum innotuit, cum anno 1864 catalogus prodiit librorum ma-
nuscriptorum , qui quondam Grotii fuerant, quos bibliopola M.
Nijhoff publice Hagae Comitum venditurus erat: in his praeter alias
chartas minoris pretii autographum Commentarii de jure praedae nu-
merabatur. Viri docti in Academia Lugduno-Batava non facile quid-
quam negligunt, quod ad tanti viri famam pertineat: itaque et nunc
operam dederunt, ut codex ille Bibliothecae Academicae emeretur.
Liber magni momenti erat, et quod, ut catalogi auctor jam ani-
madverterat, notum ejus Mare liberum hujus Commentarii duodeci-
mum caput esse apparebat, et insuper quia ob ipsum operis titulum
in promtu erat suspicari, multas quaestiones ibi tractari, quae et
in libro ejus de jure belli ac pacis explicarentur.

V. Cl. S. Visseringius primus id ita se habere affirmavit in iis
quae de Grotii opere exposuit Academiae Regiae Scientiarum Neer-
landicae. (Vide Verslagen en Mededeelingen. Afdeeling Letterkunde.
Deel IX. p. 145. vlgg.). Is tamen non constare sibi declarat, an
liber etiam nunc mereatur edi: opus enim sibi, ut recte hac de re

0-7

70 <0

Digitized by <^.ooQLe

PRAEFATIO.

judicare posset, accuratius investigandum fuisse. Post Visseringium
V. CI. R. Fruinius Grotii librum perlegit. Huic nulla dubitatio
supererat et Commentarius omnino edendus esse videbatur. Itaque
mihi persuasit ut editionis curam susciperem. Ego a re alienus non
eram , sed illorum temporum historiae non multum operae dederam ,
cum tamen omnia, quae editori de operis origine et scriptoris con-
silio observanda essent, eo pertinerent. At Fruinius id mihi nullam
molestiam creaturum dixit, cum ipse libri historiam compositurus
esset in opusculo, quod in diario Belgico edere intenderet, indeque
ego omnia, quibus mihi ad praefationem opus esset, haurire possem.
Itaque editionis curam libens suscepi.

Codex ipsius auctoris manu scriptus et prelo paratus erat: mihi
ulterius nihil faciendum fuit, quam ut edi curarem, quae scrip-
tor ipse editioni destinasset. Hac in re quam accuratissimus esse
studui et nihil mutavi; multum operae dedi ut loca a Grotio citata
in scriptorum libris perquirerem et conferrem : sed non omnes libros
ad manum habui. Ipse aliquid annotare consulto omisi, praeterquam
sicubi in textu aliquid deesset, vel locum aliquem minus accurate
citari appareret. Quae non in ipso codice leguntur, sed a me addita
sunt, uncis inclusi. Auctor documenta quaedam post volumen ad-
jicere intendebat, sed ea in codice et chartis ejus desiderabantur:
Fruinius omnia conquisivit, Belgice vel Germanice scripta : ego in
Latinum sermonem converti et veniam a lectoribus peto, si oratio-
nis elegantia multum a Latinitate Grotii distare viderint. Textui
praemittam partem eorum, quae Fruinius in diario Belgico (de
Gids. 1868. Oct. en Nov.) de operis origine et historia composuit:
si qui his non contenti plura ea de re cognoscere cupiunt, eos ad
ipsum Fruinii opus remitto.

Ad hunc diem nemini innotuerat, qua re inductus Grotius prae-
clarum opus suum de jure belli ac pacis conscripsisset. Brevi post
fugam e carcere, Parisiis, unius anni et paucorum mensium tempore
totum absolvisse eum constabat. Nusquam se huic argumento jam
prius intentum fuisse commemoraverat. In epistolis ad amicos eo
consilio scripsisse se dixerat, ut feritatem ad bella pro lubitu susci-
pienda, pro lubitu gerenda, sedaret. Nunc demum apparuit Grotium
cum Jus belli ac pacis conscriberet, opus ad manum habuisse et fre-

Digitized by

Google

PRAEFATIO.

VII

quenter inspexisse, quod viginti annis ante absolvisset et aliis rebus
motus scribere aggressus esset. Nam Commentarium de jure praedae
confecit , ut Lusitanos injuria Batavos ab Indicis commerciis prohi-
bere, Batavos contra et Societatem Indicam Lusitanis merito bellum
inferre et praedas ab iis agere demonstraret. Multum enim apud
nostrates de jure praedae disputabatur , praesertim ex quo tempore
praefectus Jac. Hemskerckius opulentam Lusitanorum navem in freto
Malaccensi ceperat et domum abduxerat. Grotius ipse in Annalibus
et Historiis eam rem nobis his verbis proponit (1. i. p. 429.)

Jorae quoque rex ( est id regnum in Malaccensi regione ) veteres
in Lusitanos offensas promere ausus , Jac. Hemskerckium , duas tum
naves ducentem Hollandicas , incitavit ad caraccam immensae mag-
nitudinis in freto , quod Malaccam inter , Lusitanorum coloniam ,
et Sumatram intercedit , opprimendam ; auctor idem testisque victoriae.
Batavi praeda , quanta non alias parta , contenti , vitae hostium
(jept ingenti ferme erant omnis sexus atque aetatis ) pepercere , quam-
quam recentia multa exstabant Lusitanicae crudelitatis exempla . —
Partae ex hostibus publicis opes magnum Lusitanis et regi damnum,
Batavis et privatim et in commune cum laude commoda afferebant.
Reperti tamen in gente non minus simplice quam quaestus studiosa,
qui partem abnuerint , v eluti minus deceret mercatores militare
lucrum et, ut ferme accidit, multis immerentibus raptum. Movebat
et vetus cum Lusitanis amicitia , coepisse credita quarto ante seculo}
cum (Jlyssiponem Belgae expugnavere , etc.

Fruinius quo magis rem, quae hodie in oblivionem abiit, nobis
exponeret, Acta Societatis Indicae et Ordinum Foederatorum inspexit,
indeque multa extraxit, quae ad patriae historiam faciunt. Ad librum
de jure praedae bene intelligendum magni momenti est, quod nobis
persuadet Fruinius, Societatem Indicam initio nihil praeter navigati-
onem et commercia cogitasse, eamdem vero Lusitanorum injuriis
et damnis illatis coactam, Ordinum Foederatorum consensu, mox vim
vi arcere, bella inferre et praedas agere coepisse. Fruinius nova haec
instituta non omnibus Indicae Societatis consortibus placuisse de-
monstrat, imo multos ea vehementer improbasse, in quibus primum

Digitized by <^.ooQLe

VIII

PREFATIO.

locum tenuerint Mennonistae, homines ab omni bello alieni. Itaque
hi suam praedae partem abnuerunt vel portiones vendiderunt. Fuere
etiam, qui id fecisse non contenti, novam Societatem condere vel-
lent, quae unice negotiationi operam daret et a bellis abstineret.
At respublica, quae Indicae navigationis privilegium priori Societati
concesserat, novam aliam juxta illam exsistere non patiebatur. Hanc
ob causam illi eam in Galliam transferre, et Henrici IV opibus sub-
nixi Indicam negotiationem experiri intendebant. Sed res eventu
caruit. Ordines enim regi ejusque ministris omnibus modis persua-
sere, ut rem differrent, et Societatem non crearent.

Magna pars hominum de jure praedae ita sentiebat, idque Grotio
ad Commentarium conscribendum ansam dedisse apparet. Fruinius
arbitratur eum hunc laborem suscepisse ipsa Societate auctore, cui
in hac causa orator adfuerit. Utcunque se ea res habeat, ex ipso
Commentario Indicae Societatis causa scripsisse eum manifestum est,
ut ostenderet praedam ab Hemskerckio captam Societatis esse, quam
jure et in posterum Lusitanis bellum illaturam et praedas ab iis ac-
turam. Verum Grotio ut id nobis persuaderet, universum jus belli
explicandum fuit: hac causa enim quaestiones plurimae contineban-
tur, quae unice ex jure gentium illustrari possent. Itaque in prima
libri parte de causa nihil, sed ipsum jus praedae exponit: haec ap-
pellat Dogmatica de jure praedae, (c. i. in fine.)

Sequitur altera pars, qua nobis rerum status illius temporis des-
cribitur, inprimis Lusitanorum infestus Belgis animus, ex quo illi
in Indiam navigare ibique commercia exercere coeperunt. Haec
Grotius Historica vocat. Fruinius fontes exploravit, e quibus scrip-
tor narrationes suas hausit, et comperit magnum eum documentorum
numerum ante oculos habuisse, quae post eum inspexerit nemo,
et quorum pars tantum supersit. Itaque his multa continentur,
quae alibi nusquam leguntur et ad historiam Indicae Hollandorum
navigationis pertinent.

Post Historica sequitur caput duodecimum, cujus major pars Ma-
ris liberi titulo separatim edita est. Opusculi hujus finem et pro-
positum accuratius cognoscimus, cum ad locum attendimus, ubi pri-
mum legebatur. Demonstrandum erat Grotio, Lusitanos nullo jure
Batavis bellum facere, quod sua Indicae negotiationis privilegia vio-

Digitized by <^.ooQLe

PREFATIO.

lari contendant; Batavos contra jure bellum inferre Lusitanis, quod
illi liberam suam navigationem impedire studeant.

Ultima tria quae sequuntur capita ostendunt bellum in Lusitanos
et praedationem non tantum justam esse, sed honestam et utilem.
Vix opus est monere, ipsam causam hic agi et rerum statum illius
temporis describi. Haec pars non magni momenti est; sed tamen
propter vividum temporum imaginem, quam nobis in ea proposuit
auctor, hodie quoque legi meretur.

Auctor Commentarium scripsit hieme anni 1604 et primis anni
sequentis mensibus. Ipsa ejus verba id declarant. Mauritius Clusam
ceperat die 21 mensis Augusti, anno 1604. Id a Grotio dicitur
„capta nuper Clusa”. Nihil in textu mutavit vel addidit post mensem
Novembrem anni 1608, quo tempore caput ejus duodecimum seorsum
vulgari jussit.

Unde factum sit, ut opus, quod scriptor totum absolvisset, non
ederetur, hodie pro certo dicere non possumus. Fruinius suspicatur
Societatis rectores intellexisse, praedam melius vindicari silentio et
possessionis inhaesione, quam scripto. Codex etiam in scrinio jacebat,
cum tempora scriptorem moverunt, ut separatim unum ejus caput
vulgaret. Quo consilio id ediderit manifestum e loco, quem Visseringius
citavit ex Grotii Maris liberi defensione adversus Welwodum, quod
opusculum ejus simul cum Commentarii autographo Bibliothecae
Lugduno Batavae emtum est. Ibi leguntur haec:

Ante annos aliquot , cum viderem ingentis esse momenti ad patriae
securitatem Indiae , quae Orientalis dicitur , commercium , id vero
commercium satis appareret obsistentibus per vim atque insidias Lu-
sitanis sine armis retineri non posse , operam dedi ut ad tuenda
fortiter , quae tam feliciter coepissent , nostrorum animos inflammarem ,
proposita ob oculos causae ipsius justitia et aequitate , unde nasci
x 6 eielm recte a veteribus traditum existimabam . Igitur et universa
belli praedaeque jura et historiam eorum , quae Lusitani saeve atque
crudeliter in nostros perpetrassent , multaque alia ad hoc argumentum
pertinentia eram persecutus amplo satis commentario , quem edere
hactenus supersedi ’. At cum post aliquanto ab Hispanis spes aliqua
patriae ostentaretur pacis aut induciarum , sed ab iisdem postularetur

Digitized by <^.ooQLe

PRAEFATIO.

res iniquissima , ut Indiae commercio abstineremus , partem ejus com-
mentarii, in qua ostensum erat nec jure , nec probabili ullo juris
colore niti hanc postulationem , seorsum edere statui Maris liberi
nomine , hoc animo ac spe , ut et nostris animum adderem , ne quid
de manifestissimo jure decederent , et experirer an ab Hispanis
obtineri posset , ut causam non tantum validissimis argumentis , sed
et popularium suorum auctoritate jugulatam agerent paulo remissius:
quorum utrumque successu non caruit.

Nobis persuadere non possumus, Mare liberum, ut Grotius affirmat ,
in conditiones induciarum vim aliquam exercuisse. Fruinius clare
demonstrat opusculum sine scriptoris nomine vulgatum initio homines
parum movisse, nec quidquam continuisse, quod novitate sua animos
percelleret: aliquot annis post demum, cum inter Belgas et Anglos
de Anglici maris dominio disputabatur, magnum nomen adeptum est.

Sponte intelligimus scriptorem, edita libri parte, de reliquis edendis
non ulterius cogitasse. Fruinius jure, ut opinor, suspicatur Grotium
jam ex illo tempore opus de jure gentium meditatum esse, quod
partim e Dogmaticis de jure praedae confecturus esset, et sedecim
annis post confecit. Tot annos fuisse inter primum ejus rei consilium
et exsecutionem, nihil est quod miremur : initio multiplicia magistratus
munera, post vitae casus, quos nemo ignorat, huic labori vacare eum
non siverunt.

Constat Indicae Societatis rectores, eodem fere tempore, anno 1610,
inter se deliberasse an Grotio mandarent, ut Indicae negotiationis
historiam conscriberet. Suspicari licet ipsum Grotium auctorem iis
fuisse, ut Historicis e Commentario de jure praedae ad hanc rem
uteretur. Res eventu caruit.

In universo opere maximi pretii sunt Dogmatica. Haec enim
principium sunt et fons celeberrimi de jure belli ac pacis libri. Si
utrumque librum inter se conferas, in oculos incurrit Jus pacis
postea Dogmaticis de jure belli superadditum esse, indeque fieri ut
alterius operis partes minus bene inter se aptatae sint et cohaereant.

Ipsa juris gentium disciplina in utroque opere eadem est. Libri
si quid discrepant, in forma discrimen cernitur, non in re. Auctor
senior factus plus prudentiae adhibet, minus absolute loquitur.

Digitized by <^.ooQLe

PRAEFATIO.

plura excipit. Multa viderat, multos vitae casus expertus erat:
itaque opus, quod juvenis scripserat, mutavit prout mutatus ejus
in multis animus postulabat. At de juris principiis et origine eadem
sentiebat.

E Commentario de jure praedae clarius quam ex altero opere cer-
nimus, quae scriptoris laus sit circa jus gentium et jus naturae.
Vulgo Grotius has disciplinas condidisse dicitur. At si qui nova
eum juris dogmata excogitasse putant, vel docuisse, quae nemo ante
eum docuerat, hi longe a vero absunt. Nulla fere dogmata promit,
quae non alius cujusdam scriptoris auctoritate confirmet. In illis
unus Albericus Gentilis laudatur, tamquam dux Grotii et is, qui
viam ei praemunivit. Sed hac laude nequaquam dignus est. Multa
collegit, in iis multa, quibus Grotius usus est, sed judicio caret,
nec plus habet quam alii, quorum merita numquam laudantur. Non
huic multum debet Grotius, sed summis apud Hispanos theologis et
jurisconsultis, Caroli V et Philippi II aequalibus, Francisco Victo-
riae, Dominico Soto, Covarruviae et praesertim Vasquio, quorum
merita ipse gratus agnoscit. Omnem fere Dogmaticorum materiem
ex illorum scriptis collegit, et paucis aliis. Sed haec materies apud
illos nullo ordine disposita latebat inter ingentes rerum minus uti-
lium cumulos. Summa laus Grotii est, quod, quae ad manum
erant, collegit et ita disposuit, ut inde nova juris disciplina nas-
ceretur. Ante eum nemo viderat juris gentium originem in
jure naturae quaerendam esse, nemo jus ipse inde deducere cona-
tus erat. Dogmatica de jure praedae primum ejus rei specimen sunt.
Methodus, quam ibi sequitur auctor, et argumentandi ratio summa
laude digna est. E regulis nonnullis et legibus, quas tamquam axio-
mata praemittit, multo acumine et judicio universum jus belli et
praedae colligit et explicat: leges, sententias, consuetudines secundo
loco adhibet, ut earum ope confirmet, quae ex ipsa natura defluant.

Merito Fruinius animadvertit, opus illud conscriptum esse ab ado-
lescente annorum viginti et duo. Summam recenset eorum, quibus
opus fuit ut ejusmodi librum conficere posset, scriptores, quos le-
gisse eum necesse erat, Latini sermonis elegantiam, argumentandi
artificium, inprimis vero judicii maturitatem, cujus vix alterum
exemplum in ejus aetatis adolescente .conspicitur. Profecto Grotius,

Digitized by

Google

XII

PREFATIO.

si vir perrexisset, ut juvenis inceperat, omnibus doctis praestaret.
Sed mature ad ingenii fastigium pervenit. Praeclara opera, quibus
fama ejus nititur, juvenis scribere aggressus est, postea elaboravit
tantum et polivit. Quae vir factus confecit, pleraque theologica
sunt atque illis juvenilis ingenii fructibus multum cedunt, nec diu
ipsi superfuerunt. Itaque illis, qui ingenii excellentiam ejus cognos-
cere cupiunt, omnino ad primam illorum operum formam attenden-
dum est. Sed ejusmodi initia et primitiae raro supersunt. Est quod
nobis gratulemur felicem casum libri ejus omnium celeberrimi pristi-
nam formam servasse.

Nihil habeo, quod praeterea addam, ipsumque librum benevoli
lectoris judicio commendo.

ERRATA.

p. 35. vs. 15.

pro ultraque

ultroque

p. 64. vs. 4.

habere

haberi.

p. 67. vs. 15.

invertuntur

invertantur.

p. 70. vs. 16.

consilii est:

consilii est.

p. 79. vs. 21.

obscero

obsecro.

p. 138. vs. 10.

juris satisf.

juris sui satisf.

p. 170. vs. 34-

Dolium

Dolcum

p. 177. vs. IO.

Cidorum

Cidacum.

p. 1 8 1 . vs. 24.

Rasalata

Rasalala , et passim,

p. aoa. vs. 31.

Tiamaor

Tiamaon

p. 242. vs. 32.

in marg.

Probi. IV.

p. 267. vs. 19.

CAPUT XII.

CAPUT XIII.

ibid. vs. 26.

INPERUNTUR

INSERUNTUR

Digitized by U.ooQle

CONSPECTUS OPERIS.

CAPUT PRIMUM.

Exordium, Argumentum. Distributio. Methodus. Ordo operis.

CAPUT SECUNDUM.

Prolegomena, in quibus Regulae IX et Leges XIII.

CAPUT TERTIUM.

QUAESTIO I.

Art. I. An bellum aliquod justum sit
Art. II. Christianis,

Art. III. in Christianos ,

Art. IV. omni jure.

CAPUT QUARTUM.

QUAESTIO II.

Art. I. An praedam capere aliquando justum sit
Art. II. Christianis,

Art. III. ex Christianis,

Art. IV. omni jure.

CAPUT QUINTUM.

QUAESTIO III.

Quae praeda justa sit.

QUESTIO IV.

Quod bellum justum sit.

CAPUT SEXTUM.

De causa belli efficiente.

QUAESTIO V.

Art. I. Quae justa sit causa efficiens belli privati.

Art. II. Quae justa sit causa efficiens belli publici.

Digitized by <^.ooQLe

XIV

CONSPECTUS OPERIS.

CAPUT SEPTIMUM.

De materia belli circa quam et in qua.

QUAESTIO vi.

Art. I. Quae sit justa materia belli circa quam efficientibus vo-
luntariis.

Art. II. Quae sit justa materia belli in qua efficientibus voluntariis.
Art. III. Quae sit justa materia belli circa quam subditis.

Art. IV. Quae sit justa materia belli in qua subditis.

Corollarium quaestionis vi.

An detur bellum utrimque justum
Art. I. respectu voluntariorum,

Art. II. respectu subditorum.

CAPUT OCTAVUM.

De forma belli suscipiendi gerendique.

QUAESTIO VII.

Art. I. Quae sit justa forma belli privati suscipiendi.

Art. II. Quae sit justa forma belli publici suscipiendi.

Art. III. Quae sit justa forma belli gerendi voluntariis.

Art. IV. Quae sit justa forma belli gerendi subditis.

Coroll. I. Quatenus liceat subditos hostium offendere.

Coroll. II. An detur depraedatio utrimque justa respectu subdito-
rum, et quatenus.

Coroll. III. An praedae acquisitio justa utrimque detur, et quatenus.

CAPUT NONUM.

De fine belli.

QUAESTIO VIII.

Art. I. Quis sit justus belli finis voluntariis.

Art. II. Quis sit justus belli finis subditis.

CAPUT DECIMUM.

QUAESTIO IX.

Cui praeda acquiratur

Art. I. in bello privato,

Art. II. in bello publico.

Digitized by <^.ooQLe

CONSPECTUS OPERIS.

Coroll. Quatenus praeda his acquiratur, qui suis impensis, damnis,
periculo, suorum ministrorum opera, nulla pacta mercede ,
bellum publicum gerunt.

CAPUT UNDECIMUM.

PARS I.

Art. I. Causae belli Batavorum in Albanum , Hispanos, Philippum
etc.

Art. II. Officia Batavorum eo in bello.

Art. III. Causae belli Batavorum in Lusitanos.

Art. IV. Officia Batavorum in Lusitanos.

Art. V. Injuriae Lusitanorum in Batavos per Lusitaniam.

Art. VI. Injuriae Lusitanorum in Batavos alibi passim.

Art. VII. Injuriae Lusitanorum in Batavos eo colore, quod attri-
butas ipsis regiones commerciis adirent.

Art. VIII. Idem color per Indiam.

PARS II.

Art. I. Calumniae Lusitanorum in Batavos.

Art. II. Submissi in Batavos hostes a Lusitanis.

Art. III. Fraudes et perfidia Lusitanorum in Batavos.

Art. IV. Coeptum a Lusitanis bellum in Batavos.

Art. V. Bellum Lusitanorum in amicos Batavorum.

CAPUT DUODECIMUM.

In quo ostenditur, etiamsi bellum privatum fuisset, justum fore,
justeque partam praedam Indicae Hollandorum Societati. In quo
ista inseruntur Problemata:

I. Ad gentes omnes omnibus patet aditus, jure gentium non per-
mittente, sed imperante.

II. Infideles ob hoc ipsum, quod infideles sunt, dominio publico
privatove exui non possunt, nec titulo inventionis, nec Ponti-
ficiae donationis, nec belli.

III. Mare aut jus navigandi in eo proprium fieri non potest occu-
patione, aut donatione Pontificia, aut praescriptione sive con-
suetudine.

IV. Jus mercandi cum gente altera proprium fieri non potest occu-
patione, aut donatione Pontificia, aut praescriptione sive con-
suetudine.

Digitized by U.ooQLe

XVI

CONSPECTUS OPERIS.

CAPUT DECIMUM TERTIUM.

In quo ostenditur justum esse bellum justeque partam praedam
Societati ex causa publica patriae,

Parte I. respectu Ordinum voluntaria agentium,

Parte II. respectu Societatis Indicae subditae Ordinibus,

Parte III. aut etiam ex causa publica sociorum.

In quo ista inseruntur Problemata.

I. Respublica ejusve Ordines etiam cum habent Principem , belli
tamen publice suscipiendi habent auctoritatem.

II. Justa belli causa in Principem est tuitio legum patriarum,
quibus Principatus adstringitur.

III. Bellum in Principem indictionem non desiderat.

IV. Praesentis temporis magistratui parere boni civis est.

V. Bona fide civis pugnat contra Principem pro republica et
legibus.

VI. Bellum reipublicae in Principem, qui suus Princeps fuit,
externum est.

VII. Societas belli recte interdum a Christianis initur cum infide-
libus contra Christianos pugnantibus.

CAPUT DECIMUM QUARTUM.

Pars I. Honestam esse praedae hujus capturam: in qua ista in-
seruntur Problemata.

I. Justum omne honestum.

II. Honesta praecipue actio pro sociis, pro patria, adversus
homines inemendabiles.

III. Honesta praecipue praedatio ex fine.

Pars IV. Honestam esse praedae hujus possessionem.

CAPUT DECIMUM QUINTUM.

Pars I. Utilem esse praedae hujus capturam: in qua ista inse-
runtur Problemata.

I. Omne justum utile.

II. Omne honestum utile.

III. Utile praecipue, quod statui reipublicae convenit

IV. Utile praecipue prodesse sociis.

V. Utile praecipue nocere hostibus.

VI. Utile quod facile.

Pars II. Utilem esse hujus praedae possessionem. Epilogus.

Digitized by <^.ooQLe

HUGONIS GROTII

LIBER

DE JURE PRAEDAE.

CAPUT PRIMUM.

EXORDIUM. ARGUMENTUM. DISTRIBUTIO. METHODUS.
ORDO OPERIS.

Res sane nova et externis vix credenda accidit , ut eos inter Exori.
homines, quibus tam diu in Hispanos bellum est, privatim
praeterea gravissime offensos, illud disceptetur , an justo in bello
hostem crudelissimum, quique gentium commercia prior vio-
larit, auctoritate publica recte spolient. Ita iit , ut Batavi ,
qua gente non alia est honesti quaestus avidior, verecun-
dari videantur nonnulli praedam agnoscere, misericordia sci-
licet in illos, qui ipsi ne hostium quidem jura servaverunt.
Quod cum accidat partim quorumdam parum reipublicae aman-
tium calumniis, partim aliorum religione et superstitiosa
quadam abstinentia, ut illorum malitiae occurrere, ita horum
simplicitatem instruere operae pretium fuit. Neque enim per-
spicaciori cuiquam ignotum esse potest, quo ista tendant et
quibus hostium artibus misceantur. Nam si Hispanos maris
obsessores offendere cessant Batavi, quod sane fiet, si res
ista sine commodo periculum tantum afferet , crescet immensum
illa ferocium animorum insolentia, clausa brevi tenebuntur
littora totius orbis, corruet Asiatica omnis negotiatio, qua vel
sola vel potissima publicas opes sustineri sciunt ipsi nec

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. 1.

hostis ignorat. Contra si fortuna uti placet, dedit Deus te-
lum in ipsa imperii Hispanici viscera et non aliunde certius
speranda libertas. Est tamen et in hoc errore, quod patriae
liceat gratulari. Non mediocre Batavorum innocentiae ar-
gumentum est, ad ea etiam cunctari, quae fas gentium et
jura publica permittunt. Non potest in illis justitia umquam
requiri , non desiderari fides , qui jus illud cunctis populis
certissimum et de quo nemo praeter ipsos dubitaret, tam sol-
liciti tractant et velut suspenso gradu. Sed verissimum illud
nimirum est utroque latere virtutes vitiis ambiri * , etsi alia
conspectiora sunt , alia contrarii mali magnitudine facilius de-
litescunt. Sic odio iracundiae oppositum stuporem, quem
xopytprixu Graeci dixerunt * , adeo ignoramus , ut ne Lati-
num quidem nomen invenerit. Est sane infamis animi mor-
bus sine ullo juris aut honesti respectu flagrans lucri cupi-
do , quae ou<rxpt»dpbeix Graece dicitur. Sed potest et altrinse-
cus peccari , cum anxia quadam et scrupulosa rerum non
turpium fuga occasiones negliguntur rei familiaris. Virum
enim sapientem et bonum Socratici probant esse (piAoxepiij ,
hoc est utilitatum suarum minime negligentem : negantque
philosophi justitiam esse oixc<p9ipov ac irruxoiroiiv, pernitiem
rei familiaris et auctorem mendicitatis *. Est quidem , ut
recte dixit Lucilius 4 ,

Virtus quaerendae finem rei scire modumque.

Sed est etiam , ut sequitur ,

Virtus divitiis pretium persolvere posse.

Cavendum et hic ne quid nimis , hoc est ne fingamus id
vitiosum esse, quod vitio caret, neu dum in alios esse nolumus
in nos iniqui simus. Non minus a scopo aberrat telum quod
longe transvolat , quam quod citra relinquitur. Utrinque cul-
pa , utrinque error est : tetrior forte atque intestabilior illorum ,

1 Arist. de raor. ad Niconi. 1. o. c. 7. [p. 1108. i. vs. 6.] s Geli. 1. i.c. a6.
Arist. de raor. ad Niconi. 1. 4. c. n. [p. na6. 1. vs. 3.] 8 Plut. Cat. [p. 354-

c.] 4 [ap. Lact* iastit. div. 1. 6. c. 5*]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. I.

quibus ad omne facinus animus occalluit: ita tamen ut esse
possit et quiddam , si ita loquendum est , tenerum nimis ac
delicatum , quod rebus etiam quibus minime oportet offendi-
tur. Sed nefanda justi et aequi irreverentia cum naturae hu-
manae repugnet, satis sua turpitudine monstratur: alterum
illud vitium, quod in exsuperantia positum est, hoc magis
caveri debet, quia nullis proprie notis insignitum facile vir-
tutis speciem induit atque ea imagine animis irrepit. Hoc il-
lud est , quod veteri verbo dicitur nodum in scirpo quaerere.

Medium quiddam est justitia '. Malum est injuriam face-
re , sed et pati malum est : illud quidem gravius , sed et hoc
tale ut merito fugiendum sit. Verum quia frequentius in al-
teram partem impingitur , ideo cura alterius nobis diligentius
praecipi solet , quasi ad nostri curam satis natura feramur.
Caeterum sapiens neque se parvi facit, neque commoditates
suas negligit , ut quibus nemo rectius utatur *. Quare et
injuriam omnem , quatenus jus fasque est , a se propulsabit ’.
Aberit igitur a viro bono puun^lx, minusque quam par est
sibi tribuendi affectio. Haec ipsa tamen , quamdiu damnum
ejus penes quem error est non egreditur , rideri magis quam
culpari solet , nec tam injustitia quam stultitia dicitur. At si
quando privata jactura commune periculum secum trahit,
tum vero vi omni contra nitendum est , ne falsa civium per-
suasione bonum publicum corrumpatur. Talis illorum ignavia
fuit, qui religione aliqua impediti quominus pugnarent, res
suas hostibus prodiderunt. Judaeorum sabbata 4 et Graecorum
lunas * novimus et si qui alii non satis heroicum illud * tenuerunt:
th oluvbs upurroi xpunxa^xi vep) irxrptis.

Ni l augustius est, patriam quam Marte tueri.

1 Arat, de mor. ad Nicom. 1. 5. c. 9. [p. 1133. 2. vs. 30.] et ibid. c. 15.
[p. 1138. 1. v*. ft8.] * Arist. ibid 1. 9. c. 4. et 8. [p. 1166. 1. vs. ao. et p. 1169.
1. vs. 17.] et de rep. L a. c. 5. [p. 1463. 1. vs. 31.] * Arist. de mor. ad Nicom.
L 5- c. 12. [p. 1136.2. vs. 19.] 4 Joseph. 1. 14. c. 8. 1 Herod L6. [c. 106.]
Ladan. Astrol. [ed. Bekk. vol. a. p. 290. J 25.] • Hora. II. p. 12. vs. 243.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. 1.

Multa possim exempla referre eorum, qui istam in partem
peccaverunt. Sed quid necesse est ? Quis enim dubitat , quin
pios se et humanos Hebraei arbitrarentur, quod non in Ma-
dianitas et Cananaeos ad internecionem saevirent 1 ? Cui ignota
est Saulis in regem devictum perversa misericordia * ? quam
tamen ob rem et hic et illi reprehensi acriter et puniti sunt.
Et ne hoc quidem nunc agitur, sed ne relinquantur penes
hostem vires, quibus innocentium in exitium utatur. Vere
sane , vere summus ille doctor pietatis et morum * culpare
bellum ob incommoda , quae inde sequuntur , cujus generis et
caedes et praedae sunt, timidorum ts se dixit non religiosorum.
Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necesse est
Non radii solis neque lucida tela diei
Discutiant , sed naturae species ratioque. *

Proprie enim ista , ni fallor , poetae verba usurpabo , cum
omnino ex ipsa naturae specie , non aliunde quaerendum sit ,
quantum aliis, quantum nobis debeamus. Ita fiet ut explo-
rato belli ac potissimum praedae jure , omnis res ista patere
cuivis possit, qui modo sensu communi non careat.

Argam. Id autem , de quo quaeritur , tale est. Cum ab anno usque
1595 missae ab Hollandis Zelandisque mercatoribus naves
in diversas Indici Oceani insulas, ab imperio Lusitanorum
liberas , commerciorum gratia itassent , nautae multis suorum
caedibus suisque damnis, quae per Lusitanorum calumnias
aut emissarios eorumdemque perfidiam et vim denique aper-
tam atque armatam, cum ipsi tum sociae gentes pertule-
rant , ad ultionem tandem se composuere. Post aliquot edita
utrinque hostilitatis exempla anno 1602 accidit, ut Jacobus
Hemskerckius classi Amstelodamensi octo navium praefec-

* Num. 19. si. Dent. 7. 2. * Sam. 1. 15. Ambros. de off. 1. 1. citatur in c.
est injusta. [Haec non leguntur in libro Ambrosii de officiis, verum inserm. 8.
ad ps. ii 8. vs. 2. Vide annot. ad Decr. Grat. p. 2. 23. 4. 33-] 8 August. c.
Faust. Manich. 1. 22. c. 74. citatur in c. quid culpatur. [Decr. Grat. p. 2. 23.
1. 4.] 4 Lucret.l. 2. [vs. 58. sqq,]

Digitized by kjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. I.

tus in freto Cincapurano, quod alterum est eorum quibus
discreta Taprobane Malaccam contra aspicit, navem Lusita-
nicam ej'us generis , quas caraccas vocant , Catharinam
nomine , onustam mercibus inque deditionem coactam , homi-
nibus dimissis domum abduceret. Fecerant quidem et alii ac
postea fecerunt haud multum discrepantia, sed quia istud factum
multis nominibus nobilissimum est, vice omnium quaestioni
subjicere placuit , ut quo examinato facile caetera judicentur.

Sed hunc mihi laborem aggredienti multiplex disputatio oc- Dhtrit.
currit, non quo argumentum per se haud satis expeditum sit,
sed dissimilitudine dubitantium, qui partim religione quadam
adducti approbare praedam verentur, quasi minus jure par-
tam atque] legitimam : alii de jure non ambigunt , sed hoc me-
tuere videntur, ne tali facto labem aliquam famae aspergant:
deinde si qui sunt , qui nec aequitati causae diffidunt , nec ea
ratione existimationem suam laedi posse existimant, aliquid
tamen imaginantur, quo evenire possit ut hoc ipsum, quod in
praesens utile et quaestuosum videtur, jacturam latentem et
damnum secum trahat. Ita iit ut quotquot sunt disceptandi
genera, quae apud oratores 1 tractari solent, hic omnia con-
currant. Nec enim hoc duntaxat , rectene an perverse factum
sit, velut apud judicem agitandum est, sed in laudando aut
vituperando, munere censoris, sumendae partes, et quia ma-
net occasio, anne idem quod hactenus factum est, in poste-
rum fieri expediat , consilium oportet dari. Prima igitur ju-
ris erit quaestio , quae caeterarum quodammodo praejudicia-
lis est. Ad hanc autem illa naturae, quam dixi, ratio vel ma-
xime pertinet. Nam illi quidem operam mihi ludere videntur ,
qui res non inter cives sed populos diversos gestas , idque non
pace sed bello , ex scriptis duntaxat legibus dijudicant. Di-
onis ejus , qui eloquentiae merito Chrysostomus dicitur , niti-
dus est in hanc rem locus * : tuv f/iv eyypckpccv oiSev iv toT?
irote/rioi? )<r%vei, rx $f ?0> j Qvaolttstxi irxpx 7rx<n, x&v eU hx&mv

1 Quintii. Instit. orat. 1. 3. c. 4. * in orat, de mor. [p. 649. vs. 21.]

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. I.

ixflptn irpoixiavi. Eorum sane quae scripta sunt nihil inter
hostes valet ; mores autem servantur ab omnibus , etiam
cum ad extremum odii processerint . Ubi mores idem sunt ,
quod apud Tullium 1 non scripta sed nata lex , et apud So-
phoclem * iyfxsrrx xaatpxtij ieuv vdftipx, non scripta quidem
illa sed certa Dedm jura. Lactantius * vero etiam philoso-
phos reprehendit, quod cum de officiis ad rem militarem per-
tinentibus disputant, eam non ad veram justitiam accommo-
dant, sed ad vitam moremque civilem. Quos auctores si illi
non legunt , at Baldum * suum audire debuerant , qui sapien-
ter docuit inter eos, qui supremam imperii potestatem sibi
vindicant, si quid inciderit contentionis, non alium dari
judicem, quam naturalem rationem, bonorum atque malorum
arbitram s quod et alii eruditiores * consciscunt. Nec longe
abit vulgatum illud, intellectus penuria eum laborare, qui
legem quaerat ubi naturalis suppetat ratio. Aliunde igitur
quam ex legum Romanarum corpore petenda est praestabilis
illa scientia, quam Cicero * dicit consistere in foederibus,
pactionibus, conditionibus populorum regum exterarumque
nationum, in omni denique belli jure ac pacis. Melius ali-
quanto illi et certius , qui ex sacris litteris ista malunt discep-
tari, nisi quod nudas plerumque historias aut jus civile He-
braeorum pro jure divino obtendunt. Nam quae passim ex
omnium gentium annalibus alii collegerunt, ut ad rem illus-
trandam plurimum , ita ad dijudicandum aut nihil aut parum
valent, cum fere idem saepius fiat, quod male fit. Veram
igitur nobis viam munierunt veteres illi jurisconsulti, quo-
rum nomina reveremur , qui saepissime artem civilem ad
ipsos naturae fontes revocant 7. Quod et apud Tullium *

1 pro Mil. [c. 4, §io.] 8 Antig. [vs. 454.] B Instit. div. I. 6. c. 6. 1 * * 4 in

praef. ad Cod. 5 Vasq. Controv. illustr. c. 51. n. 29. 6 pro Balbo, [c. 6. § 15*]

7 in titt. de just. et jure. [D. 1. 1.] de acq. rer. dom. [D. 41. 1.] de acq. poss.

[D. 41. 2.] et alibi passim, ut in 1. proponebatur, ff. de judiciis. [D. 5« 1. 7<S.]

et in 1. rerum mixtura, ff. de usuc. [D. 41. 3. 30.] 8 de leg. 1. 1. [c. 5. § 17.]

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. I.

est: dicit enim non a praetoris edicto, ut tunc plerique fa-
ciebant , neque a XII tabulis , ut superiores , sed penitus ex
intima philosophia hauriendam juris disciplinam. In hoc igi-
tur prima esse debet cura: nec parum tamen ad confirman-
dam fidem valet, si quod jam nobis naturali ratione persua-
sum est, sacra auctoritate comprobetur, aut idem videamus
sapientibus quondam viris et laudatissimis nationibus pla-
cuisse. Ordo autem instituto hic convenit, ut initio quid 0ri°-
universim atque in genere verum sit videamus , idque ipsum
contrahamus paulatim ad propositam facti speciem. Sed quem-
admodum mathematici , priusquam ipsas demonstrationes
aggrediantur, communes quasdam solent notiones, de quibus
inter omnes facile constat praescribere , ut fixum aliquid
sit , in quo retro desinat sequentium probatio , ita nos quo
fundamentum positum habeamus, cui tuto superstruantur
caetera , regulas quasdam et leges maxime generales indicabi-
mus , velut anticipationes , quas non tam discere aliquis ,
quam reminisci debeat. Eam ad rem novitatis mihi , forte etiam
prolixitatis venia oranda est. Lectorum itaque patientiam rogo ,
ut quod re ipsa comprobabitur , id nunc mihi in antecessum
credant , si ' quod taedium creaverint principia , ut plerique
existimabunt satis cognita, ut omnes altius repetita, hoc ip-
sum defluentium inde argumentorum certitudine compensatum
iri. Etiam illud haud falso utique affirmaverim , quaestiones
juris bellici, quae perturbatissimae hactenus fuerunt, etiamsi
hic omnes expressae non erunt, ex iisdem tamen principiis
et eadem docendi ratione expediri posse atque definiri. Se-
quuntur dogmatica de jure praedae.

CAPUT II.

PROI.EGOMENA , IN QUIBUS REGULAE IX ET LEGES XIII.

Unde nobis principium , nisi ab ipso principio ? Prima igi-
tur esto regula , supra quam nihil : Quod Deus se velle signi- Rtguia i.

Digitized by t^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

ficarit , id jus est. Haec sententia ipsam juris causam indicat
ac merito primi principii loco ponitur 1 videturque jus a Jove
dictum , unde et jurare et jusjurandum , Jovisjurandum : aut
quia veteres quae nos jura dicimus , jusa * , hoc est jussa dixe-
runt. Jubere autem potestatis est. Prima potestas in omnia
Dei , ut artificis in opus et ut dignioris in minus dignum.
Ausonius * : Jus certa Dei mens. Hoc est quod Orpheus et
post Orphea veteres poetae omnes * senserunt, cum dicerent Jovis
adsessores esse Themin et Dicen , unde recte Anaxarchus col-
ligebat non tam ob id Deum aliquid velle , quia justum est ,
quam justum esse , quia Deus vult : etsi ille eo dicto abute-
batur. Plutarchus 5 autem paulo subtilius non tam Deas illas
vult Jovi adsidere, quam Jovem ipsum et Themin esse et
Justitiam et legum omnium antiquissimam atque perfectissi-
mam; quae et Chrysippi fuit sententia * dicentis legis perpe-
tuae et aeternae vim , quae quasi dux. vitae et magistra offi-
ciorum sit, Jovem dici. Dei voluntas non oraculis tantum
et extraordinariis significationibus, sed vel maxime ex crean-
jut tis intentione apparet. Inde enim jus naturae est 7. Optime

natura*. *

igitur Cicero 8 cognitionem rerum caelestium etiam ad justi-
tiam prodesse vult , cum cognitum habeas , quod sit summi rec-
toris et domini numen , quod consilium , quae voluntas ; cujus
ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis
dicitur . Huc et illud 9 pertinet:

dixitque semel nascentibus auctor
Quidquid scire licet .

Et quem modo dicebam Chrysippus 10 : ov ykp ?<rni/ svpeTv t>}$
'biKcuoavwit; Xyv ccpxqv cv$' «AA vp yevsviv , i} t>jv Ik tov A ibq kxi

1 Thom. i. a. q. 93. art. 1. 8 Fest. [ap. Paul. Diae, de verb. sign. 1. 9.]
* Monosyll. [in pr. vs. 13.] 4 Hes. Theog. [vs. 901. sqq.] Plato de leg.

1. 4. [p. 716. a.] Deraosth. c. Aristog. [p. 772.] Them. orat. 6 [p. 79. c.]
Amm. Mare. Hist. 1. 21. [c. 1. raed.] Pind. Olymp. 8. [vs. 28.] Plut. Alex,
[p. 695 a.] 4 Plut. de doctr. prine, [p. 781. a. et b.] 8 Cie. de nat. Deor.
1. 1. [c. 15. S 4°0 7 Inst* de i®* nat* 5 Pen» [I. 1. 2. g 11.] 8 de fin. 1. 4.
[c. 5. 5 ii-] 9 Lucan. Phars. 1. 9. [vs. 575-] 10 [ap. Plut. Moral. p. 1035. c].

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

rtiv ix ri/4 Kcivijf Qiireut;. Non potest aliud reperiri justitiae
principium origove alia , quam a Deo et a communi natura.

Cum igitur res conditas Deus esse fecerit et esse voluerit,
proprietates quasdam naturales singulis indidit, quibus ipsum
illud esse conservaretur et quibus ad bonum suum unumquod-
que, velut ex prima originis lege, duceretur l *. Unde prin-
cipium totius naturalis ordinis recte poetae et philosophi ve-
teres * amorem statuerunt, cujus prima vis primaque actio
reciproca est in se ipsum. Qua ratione culpandum non
est quod secutus Academicos Horatius * utilitatem justi et
aequi prope matrem dixit. Omnis enim natura, ut plurimis
locis Cicero inculcat, diligens est sui seque salvam ac bea-
tam vult, idque non in hominibus solis videre est sed in
bestiis etiam, imo et in rebus inanimis. Hic enim est ille
verus et divinus sui amor 4 , omni ex parte laudabilis. Quae
enim in vitiis ponitur (piXxurla , hoc est nimium sui studium ,
istius amoris excessus est. Recte autem Socrates cum apud
Xenophontem * tum apud Platonem * atque etiam Diogenes 7
justitiam virtutem statuunt, quae nos utiles facit cum aliis
tum nobis ipsis. Quippe hominem justum nullo modo sibi
ipsi suarumve partium ulli facturum injuriam , causamve sibi
futurum doloris aut incommodi. Quod egregie Plutarchus *
adjuncta comparatione explicat , cum negat oleo similem esse
justitiam , quod a medicis dicitur exterioribus corporis pro-
desse, nocere interioribus: justo enim summam sui esse cu-
ram. Alii ' qui nomina subtilius distinguunt, non tam justitiae
hoc opus esse volunt, quam caritatis, ad quam nos natura

1 Cic. de fin. 1. 4. [c. 10. § 25.] et Acad. 1. 1. 5 * Plato in conv. ex Hes.

et Parm. [p. 178. b.] 3 Sat. 1. 1. 3. [vs. 98.] 4 Arist. de mor. ad Niconi.

1. 9. c. 4. et 8. [p. 1166. 1. vs. 17. et p. 1169. 1. vs. 17.] de rep. 1. 2. c. 5.

[p. 1263. 1. vs. 41. sqq.] Castr. ad $ jus gentium. 1. 1. ff. de just. et jure.

[D. 1. 1. 1. § 4.] 3 Comment. 1. 4. [c. 4.] • de rep. 1. 1. [p. 353« e.] 7 ap.

Stob. in floril. 1. 9. [n. 49.] 8 Plut. Cat. [p. 354. d.] 9 Thom. 1. 2. q. 77. art. 4.

in resp. Sen. de benef. 1. 5. c. 9.

Digitized by QjOOQle

DB JURE PRABDAB. CAP. II.

astringat, illud interim fatentes , in rebus humanis primam esse
hominis adversus se ipsum officii rationem. Officium autem omne
est , ut philosophi loquuntur , xf p) tx x«$ i%onx irpos ypuif , hoc
est, quae certo modo ad nos referuntur. Sunt autem haec
duplicia, alia enim boni , alia mali ad nos rationem habent : quod
et affectiones indicant duae , quas non homini soli sed animan-
tibus cunctis natura indidit , fuga et appetitus. Id autem of-
ficium , de quo hic nobis agendum est , non ad cuncta bona
malaque pertinet , sed ad ea duntaxat , quae homines hominibus
aut conferre aut adimere possunt, tam actiones externas quam
res ipsas. Nam praeter haec nihil venire potest in eam com-
parationem , qua illud quaeritur , quantum homo sibi , quan-
tumque alteri debeat. Haec autem bona malaque in summa
duorum sunt generum. Prioris digniorisque ordinis sunt ea
quae corpus ipsum attingunt, ut in malorum censu mors et
huic affinis membrorum mutilatio et morbi ; in bonorum vita
cum integritate corporis et bona valetudine. Secundae classis
quae sunt, ea ad res pertinent extra nos positas, nobis tamen
utiles aut inutiles, tristes aut jucundas: quales sunt hinc ho-
nor , divitiae , voluptas ; inde infamia , paupertas , dolor.
Quare Plato 1 * * cum dicit versari justitiam -rrsp) raptares ispxxeixv
*j erepi xwft&ruv KTtjriv , circa corporis curam videlicet et rerum
possessionem , rerum nomine etiam facta comprehendit. Ex
hac igitur conjugatione emergunt leges juris naturalis duae.

Lex i. Prior : Vitam tueri et declinare nocitura liceat *. Altera :

Lex ii. Adjungere sibi quae ad vivendum sunt utilia eaque retinere
liceat; quod quidem cum Tullio * ita interpretabimur: con-
cessum, sibi quisque ut malit , quod ad vitae usum pertineat,
quam alteri acquiri , id fieri non repugnante natura. Nemo
denique fuit in ulla secta philosophorum, qui de finibus
disputaturus non has leges ut certissimas ante caetera poneret *.

1 de rep. 1. 3. 9 Cic. de oflf. 1. 1. [c. 4. § 11.] de fin. 1. 4. [c. 7. § 16.] et

1. 5- [c. 9. § 24.] pro Mil. [c. 4. § 10.] * de olT. I. 3* [c. 5. § ao.] 4 Cic. de

fin. 1. 3. [c. 6. $ ao.] et passim.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II. II

Hac enim de re et Stoicis et Epicureis et Peripateticis con-
venit ; ne Academici quidem ' videntur dubitasse. Quatenus
autem corpore constamus, alia nobis corpora naturaliter aut
prodesse possunt , aut nocere. Et sic lex illa prior exercetur
repulsione corporis a corpore, posterior applicatione corporis
ad corpus. Cui usui data animantibus membra et nobis pe- '
des ac manus, quae tum propulsationis, tum applicationis
ministerio fungerentur. Applicatio ea Dei donatione est : nam
qui animantibus ut essent dedit , idem dedit ad hanc rem ne-
cessaria. Necessaria autem sunt alia ut quid sit, alia ut cui
bene sit : incolumitatis et commoditatis dicere possumus. Om-
nino autem viliora praestantiorum usibus concessa, ut plantae
herbaeque bestiis , bestiae et res in universum omnes homini 1 * ,
ut qui dignitate rebus omnibus conditis praecellat. Cum autem
Deus ista humano generi , non hominibus singulis donaverit * ,
nec tamen ad usus converti possint nisi privarim occupando ,
necesse fuit eo deveniri ut suum cuique fieret, quod esset
apprehensum, to ItrCperepurttivov. Apprehensio haec possessio

... . ... . . Dominium

dicitur , unde usus et mox dominium secutum est \ At vero
non satis conservationi operum suorum provisum Deus cre-
didit , si suam duntaxat incolumitatem cuique commendaret * ,
nisi et rem alteram alterius commodis vellet consulere, ut
cuncta inter se velut aeterno foedere consentirent. Seneca:
alteri vivas oportet , si vis tibi vivere. Duplex itaque est amor ,
sui et alterius , quorum ille cupidinis , hic amicitiae dicitur *.

Hujus autem aliqua etiam in rebus inanimis species observatur ,
in brutis animantibus clarior , in homine vero luculentissima ,
ut cui praeter communes cum caeteris affectiones peculiariter
concessa sit ratio illa imperatrix : cui scilicet ab ipso Deo prin-

1 Gen. i. in fine. Cic. de off. L i. [c. 4. $ 11.] L in pecudum, ff. de usuris.

[D. aa. 1. 28.] Arist. de rep. L 1. c. 8. [p, 1256. 2. vs. 16.] * Cic. de leg. 1. 1.

[c. 8. § 25.] 3 1. i. § 1. ff. de acq. poss. [D. 41. 2.] Vide infra c. 12. ad. probi.

13. 4 Plato Lys. [p. 207. c.] • Thom. 1. 2. q. 26. art. 4.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

cipium , qui mentis suae imaginem homini impressit , quod
Epicharmi versu 1 notatur :

i Si ys Txvdpuirov hcycq 7rs<pvx xxo tov delov Xoyov.

Nam Dei a ratione ratio nascitur mortalium.

Est quidem ista ratio nostro vitio obnubilata plurimum ,
non ita tamen, quin conspicua restent semina divinae lucis,
quae in consensu gentium maxime apparent. Cum enim ma-
lum falsumque sit natura sui quodammodo infinitum * atque
insuper sibi repugnans , concordia universalis nisi ad bonum
et verum esse non potest. Placuit autem plerisque hunc ip-
J“pnmV' sum consensum jus naturae secundarium , seu jus gentium
primarium appellare: cujus legem Cicero * nihil aliud esse
ait, nisi rectam et a numine Deorum tractam rationem ,
qui et alibi : omni in re consensio omnium gentium lex natu-
rae putanda est. Vidit hoc Heraclitus 4 , qui cum duos po-
neret xiyovq , tov $ui m kx) tov TSiov , communem scilicet propri-
amque rationem , sive sensum , illum esse vult veritatis xpi-
nipiov et quasi judicem , tx yxp xoivjj Cpxivcpuvx mora , fida
enim esse quae communiter ita viderentur. Deinde adjicit,
Tpetpovrou irx-rrsq o! ivdpuxivoi vipooi voro ev&s tov 6e!ov. Leges
mortalium omnes ab una divina foventur *. Et sic regula
Riguia u. secunda a priori derivatur : j Quod consensus hominum velle
cunctos significaverit , id jus est. Maxime autem in eo con-
sentitur, aliena nobis commoda curanda esse, quia id fere
homini proprium est: unde Senecae * sapientia bonum dicitur
et suum et alienum. Hinc illa justitia proprie dicta incipit,
' quam Aristoteles 7 aliique circa bonum alienum versari tradi-

1 [ap. Clem. Alex. Strom. 1. 6. p. 719.] s Arist. de mor. ad Nicom. 1 2.
c. 5* [p» 1106. 2. vs. 29.] et 1. 9. c. 4. [p. 1166. 1. vs. 13.] et c. 6. [p. 1167.
2 . vs. 4.] Cic. de nat. Deor. 1. 1. Thom. 1. a. q. 93. art. 3. 3 Phil. 11. [c. ia.
$ 28.] Tuse. 1. 1. [c. 13. $ 30.] 4 ap. Sext. Philos. [Bekk. p. 219. $131 — 135.]

3 de leg. 1. 1. [c. 7. § 22. sq.] 6 Epist. 86. 7 de mor. ad Nicom. 1. 5. c. 3«
[p. 1129. 2. vs. 13.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II. , 1$

derunt , Cicero 1 et Apuleius 1 foras spectare dicunt : de qua
praeclare Hesiodus * :

rivie yxp xvipmrom viyw hkro^s Kpovluv ,

\%6vgi (asv kx) iijpa ) xx) otccvoTg ner&pclq
icdifjuv xX&facvg , ins) ov S/joj Iot) (ier xvr&v ,
xvipdnrom tftlooxc llxsjv , tj noXXbv xpl<mj.

Humano generi nam lex datur ab Jove summo .

Quippe ferae , pisces , avium genus altivolantum
Mutua se vertunt in pabula , juris egentes :

Justitia at nobis , quae res est optima , cessit.

Seneca 4 : ut omnia inter se membra consentiunt , quia sin-
gula servari totius interest , ita homines singulis parcent ,
quia ad coetum geniti sumus . Salva autem esse societas , nisi
amore et custodia partium non potest. Idem 5 alibi : Securitas
securitate mutua paciscenda est. Haec est illa hominum inter
se cognatio, illa mundi civitas, quam tot tantisque praeconiis
veteres philosophi nobis commendant, praesertim Stoici , quo-
rum sententiam etiam Cicero 6 exsequitur: ex qua et illud
est Florentini 7 : cum cognationem quandam inter nos natura
constituerit , consequens esse ut hominem homini insidiari ne-
fas sit ; quod ille 8 optime ad jus gentium refert. Unde ap-
paret quam non recte magistri ignorantiae Academici contra
justitiam disputaverint, eam quae natura est ad utilitatem
duntaxat suam ducere , civilem vero non ex natura esse , sed
ex opinione. Hanc enim mediam justitiam, quae humano
generi propria est, omittebant #.

Ex regula igitur prima et secunda leges duae procedunt de
bono alieno , quae prioribus de bono suo respondent , easque
justo limite circumscribunt 10. Una: Nequis alterum laedat ; Ltx m.

1 de rep. 1. 2. [ap. Nonium in v. Projectnm.] 8 de philos. Piat. [vol. 2.
Oudendorpii. p. 229.] 8 Op. et D. [vs. 276. sqq.] 4 de ira 1. 2. c. 31. 8 de
clem. 1. 1. c. 19. 6 Cic. de leg. 1. 1. [c. 7. § 23.] 7 1. ut vim. ff. de just.
et jure. [D. 1. 1. 3.] 8 Cic. de rep. 1. 3. [c. 19. et 20.] Lact. Instit. div. 1. 5.
c. 15. 17. 18. 9 Lact. d. c. 18. 10 Cic. de off. 1. 1. [c. 7. § 20. sq.] Inst. de
just. et jure. § juris praecepta. [I. 1. 1. 3*]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

ux iv. altera: Ne quis occupet alteri occupata. Haec lex abstinen-
tiae , illa innocentiae est : inde vitae securitas oritur , hinc do-
miniorum distinctio, celeberrimumque illud Meum et Tuum
Et hoc est illud , quo veteres * respexerunt , cum Cererem
legiferam ej usque sacra Thesmophoria dixere , jura ex agrorum >
divisione inventa significantes. .Ratio posterioris legis apud
Quintilianum * est : Si haec conditio est , ut quidquid in usum
hominis cessit proprium sit habentis , profecto quidquid jure
possidetur injuria aufertur. Hac velut fiducia inita est homi-
num societas , ad quam homo ex instituto Creatoris magis quam
caetera animantia ferebatur*. Hinc ros %vf*.(3i\eux , hoc est mutuae
actiones passionesque natae sunt , et boni malique , sui et alieni
mistura : hinc illud ut homo homini Deus , homo homini
lupus diceretur. Quare justitia illa desideratur quae proprie
iperii xoncmtai* , virtus socialis , dicitur. Bonum autem, quod
justitia haec socialis respicit, aequalitatem , Itrovo/Mxv , malum
inaequalitatem , nxeovefym , appellamus. Nam sicut in rerum
natura id bonum est, quod quam maxime potest unum est,
ita in omni societate. Unum autem est primum quidem idem ,
secundo autem loco tantumdem. Quare ubi illud haberi non
potest hoc succedit. Tantumdem autem duplex est, numeri et
proportionis; sicut viginti quindecim et decem quinque pari
numero superant , quinario scilicet , at viginti decem et decem
quinque pari proportione, dimidio nimirum sui. Numerus
tantum partes inter se componit , proportio partes ad totum
refert. Itaque hi quibus alicujus totius procuratio convenit,
justitia utuntur proportionali , quae et assignatrix dici potest.
Hac paterfamilias domesticis suis, pro diversa aetatum ac
conditionum ratione, dimensum pensumque assignat. Hac
Deus ipse universum ordinat , quem non alio sensu Plato

1 1. ex hoc jure. IT. de just. et jure. [D. i. i. 5*] * Macrob. Sat. 3. c. ia.
* Deciam. 13. [in ed. L. B. a. 1665. p. 188.] 4 Arist. de rep. 1. 1. c. a. [p.
1253. 1. vs. 7.] * A rist. de rcp. L 3. c. 13. [p. 1*83. 1. vs. 38*]

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

»5

Geometram dixit, quam quia jus et aequum proportione
quadam administrat ut ipse in Gorgia interpretatur: geo-
metrae enim finis est omnia ad aequalitatem reducere. Al-
tera autem justitia, quam nunc compensatricem placet di-
cere, non in communibus sed in propriis cujusque versa-
tur, ideoque partes ad totum non refert, hoc est res et
actiones seposito personarum respectu examinat. Opus ejus
duplex , circa bonum quidem , servare ; circa malum autem ,
sanare. Et leges igitur duae : una , Malefacta corrigenda : L,x v-
altera , Benefacta repensanda : Graece ecvrswronrnov. Nam- Ltx
que haec partium inter se relatio velut mixta est ex rela-
tione reciproca, quae primi ordinis leges constituit, et fo-
ras prominente , quae secundi : ipsa vero mutua et alterna
est: unde nascitur talio, to H/mxtvoviii , restitutio scholas-
ticis , opus justitiae compensatricis. Per hanc et qui plus
habet alterius benefacto, id ipsum benefactori minus habenti
reddit, et qui minus habet alterius malefacto, id ipsum a
malefactore plus habente recipit. Unde sequitur obligatio-
num genera esse duo, philosophis * i kovciov kx) xkcucicv , vo-
luntariam et nec voluntariam , jurisprudentibus * ex con-
tractu et delicto. Utrovis modo , qui plus habet , debitor ,
qui minus, creditor dicitur, tantumdemque alteri superest,
quantum alteri deest * : quod si illi demtum huic additur ,
ea vera justitia est. Haec postulat rem reddi tam in furto
quam in commodato , utque ex emto pretium , ex locato
mercedem pendi, ita damnum datum exsolvi, pro injuria
satisfieri. Fit autem nonnumquam , ut ea quae sunt partium
propria ad totum , non tamen ut totum , dirigantur : neque
tum personarum merita , sed rerum aut actionum valor ex-
pendi debet. Hinc praemia poenaeque descendunt. Nam et

1 v. Plut. conv. I. 8. c. a. [ p. 719. b. et c.] * Arist. de mor. ad Nicom.
L 5. c. 5« [p- 1131« i* vs. a.] 8 1. 1. ff de oblig. [D. 44. 7. 1.] * Arist. d. 1.
5. 6 . et seq. [p. 1130. 1. vs. 9. seqq.] *

Digitized by f^ooQle

1 6 DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

adversus eum, qui beneficium sibi praestitit, grata esse uni-
versitas debet, sicut rerum utilium repertores ab humano ge-
nere laudem gloriamque retulerunt; et contra satisfacere pro
injuria debent , non minus qui omnibus eam , quam qui uni
intulerunt. Pertinet autem ad omnes quodammodo injuria
etiam uni illata, ob exemplum maxime, sicut corporis in-
terest membra habere sana, praecipue ob contagium. Sed
cum poena noxia sit ei , cui infertur , mirum videri potest ,
justitiam , quae pro cunctis sollicita est , ad malum cujus-
quam ferri. Quod ut intelligatur, notandum est numquam ul-
lam artem malum sibi ut finem proponere, interdum tamen
ut re inteijecta uti , sine qua ad bonum veniri non potest ,
idque dun taxat ex necessitate. Numquam aegrum dolore af-
ficiet medicus, nisi cum ratio valetudinis hoc exigit, neque
partes ullas abscindet, nisi cum interest corporis. Ita dolor
et mutilatio , quae per se mala erant , incipiunt bona esse , quia
'ducunt ad bonum majus , quam cui opposita ipsa fuerant
mala. Ut similitudo sit clarior, qua philosophi in hoc ar-
gumento saepissime utuntur, distinguenda sunt poenarum ge-
nera. Ea notavit Gellius 1 apud Taurum tria esse, apud
Platonem duo. Sed Taurus adjunxit ripuopixv, satisfactionem ,
quae proprie est inter singulos. Duo igitur relinquuntur ad
universitatem pertinentia , prius est castigatio, Tauro vouieeix,
xi/Mnc , irapxivewt , Platoni * etiam tMwt , quae ipsum quem
punit emendare conatur et humanitati utiliorem reddere est-
que velut Oepxirevrtxbt; rpomc , sanandi ratio , quae fit per
contraria, ut Aristoteles * explicat. Alterum est wxpxSfiypcx,
hoc est exemplum , quod poenae similis metu alios a peccan-
do deterret , quasi xpotpvPMxrixb? rp&rot , praecavendi ratio .
Illi propositum est unum emendare, huic extra unum alios
omnes. Ex his duobus sequitur et tertium , securitas omni-

1 I. 6. c. 14. Plato Gorg. [p. sas. ». b.] * Protag. [p. 316. e.] * Ariit.
de mor. ad Nicom.1. 2. c. 2. [p. 1104. 2. vs. 16. sqq.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. II. 17

um: quia necesse est, si omnes bene faciant, neminem male
pati. Hi sunt tres fines, quos Seneca 1 dicit legem secutam
in vindicandis injuriis: qui plerumque concurnmt, ita qui-
dem ut Platonici * etiam ultima supplicia nocentibus prodesse
quodammodo velint, quando deploratis ingeniis non aliud re-
medium sit. Verissimum igitur esse apparet Platonis * illud,
ov yxp ciri xxxep Vix») ylyvcrxi cvbeuix , propter malum nulla fit
juris animadversio. Quod Scholastici * dixerant, non debere
in malo cujusquam conquiescere ulciscentis animum. Qui
recte ulciscitur , doctore Seneca * , poenam exigit , non ipsius
poenae avidus , sed quia oportet : non quasi dulce sit vindi-
cari , sed quasi utile : non irascitur , sed cavet : non praeterita
intuetur , quae revocari non possunt , sed futura , quae pos-
sunt prohiberi , et ut Plato * dixerat non ideo punit, quia
peccatum est , sed ne peccetur. Et haec quidem de poenis ,
parte adeo necessaria , ut fuerint 7 qui justitiam describerent
npwplxe xirxlntetv irxpx tuv irptnibixyxbTuv , poenae exactionem
ab his , qui priores injuriam fecerunt. Huc pertinent illae
juris sententiae : Non debere male facta esse impunita : non
indulgendum malitiae hominum , et alia ejus generis. Lex
autem altera de benefactis compensandis non minus manifestam
habet aequitatem. Xenophon * : r/ ; tovz eS iroiovvr»; xvrcv-
cpryereiv ov irxvrxxpv vbf/.tpuv iart ; vopupuv , kpi). Quid P his
qui bene meriti de nobis sunt bene vicissim facere , nonne
jus ubique terrarum est? Est sane , inquit. Et jurisconsulti*
irpb? xvr ISupx , ad remunerandum , naturalem esse volunt obli-
gationem et natura iniquum esse , ut locupletetur quisquam aliena
jactura et suum alicui beneficium damnosum sit : Seneca ,# :

1 de dem. 1. i. c. asu 8 Plato de rep. 1. 3. [p. 410. a.] Apnl. de phil.
Piat. [vol. a. p. 045.] Sen. de ira 1. 1. c. 5. s de leg. 1. 9. [p. 854. d.]
4 Thom. a. a. q. 108. Silv. in v. Vindicta. § de ira. 1. 1. c. 9. 1. a. c. 32.
d. 1. c. 31. 1. 1. c. 16. 6 Prot. [p. 324. b.] 7 Hierax ap. Stob. [in

floril. 1. 9. n. 58. in fine.] 8 Comm. 1. 4. [c. 4. § 24.] 9 1. sed etfi lege.
§. consuluit, flf. de pet. haer. [D. 5. 3. 25. $11.] 10 de benef. 1. 3. c. 14.

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

Aequissima vox est et jus gentium prae se ferens , Redde
quod debes . Sed cum bonorum commutatio, ut diximus,
sit voluntaria , mensura hujus crediti est creditoris voluntas.
Bonum enim aliud simpliciter dicitur, aliud quod alicui bonum
est et ut rectissime Aristoteles 1 exponit: oex irtp) cxxrtw
voof ciiroSfoaxriv ixAery , roor irriv exdorcp cvyaAov. Quod de re
unaquaque mens dictaverit , id unicuique bonum est. Fecit enim
Deus hominem ccurtl-oveiov , liberum suique juris , ita ut actiones
uniuscujusque et rerum suarum usus ipsius , non alieno arbi-
trio subjacerent, idemque gentium omnium consensu approba-
tur. Quid enim est aliud naturalis illa libertas , quam id quod
Libtrut cuique libitum est faciendi facultas 1 ? Et quod Libertas in
Dominium, actionibus idem est Dominium in rebus *. Unde illud : Suae
quisque rei moderator et arbiter *. Potest autem mutari vo-
luntas, sed non in fraudem alterius ‘, ne scilicet credulitatem
cujusquam lucremur * , quae nobis utilis aut jucunda , ipsi fere
damnosa sit. Nam etiamsi aliud non adsit incommodum , tamen
opinione falli malum est : quod Plato 7 dixit : ro tyeueixi
rijc dtojSe ixt xmcJv. Hujus autem mali justus nemo alteri causam
Roguia m. dabit. Hinc illa fidei regula , Quod se quisque velle significaverit ,
id in eum jus est • , cum qua consentit dictum vetus , volenti
non fieri injuriam * et quod traditum est , aequitati naturali
et fidei humanae nihil tam congruum esse , quam ea quae
inter quosque placuerunt servari10, et Ciceronis 11 , fidem es-
se justitiae fundamentum. Voluntatis autem significatio alia

1 Rhet. 1. i. c. 6. [p. 1362.1. vs. 24.] et de raor. adNicom. 1. 3. c. 6.[p. 1113.
1. vs. 17]. Adde Apul. de phil. Piat. [voL 2. p. 229.] * Inst. de jurepers. §. 1.
[I. i.3.]Arist. de rep. 1. 6. c. 2. [p. 1317. 2. vs. 10.] 8 Vide Vasquium. Controv.
ili. 1. 1 c. 17. Arist. Rhet. [p. 1361. 1. vs. 19. sqq.] 4 1. in mandatis. C. mandati.
[C. 4.35. 21.] 8 v. 1. si pignore, ff. de furtis. [D. 47. 2. 54«[ 9 Plato de rep.

1. 2. [p. 382. b.] 7 de rep. 1. 3. [p. 413. a.] 8 Plato de leg. 1. 11. [p. 920. d.]

Ps. 12. 9 Arist. de raor. ad Nicom. 1. 5. c. n. in fine. [p. 1136. 2. vs. 13.] L in
diem. ff. de aqua et aqua pubi. [D. 39. 3. 9.] 10 1. 1. in pr. ff. de pactis. [D.

2. 12.] $. per traditionem, vs. nihil. Inst. de rer. div. [I. 2. 1. $. 40.] 1. 1.
ff. de const. pec. [D. 13. 5. 1.] 11 C*c* de off. 1. 1. [c. 7* §• *30

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

tacita, alia expressa est. Tacita ex signo qualicunque. Ex-
pressa ex eo signo , quod singulariter homini Deus eum in
usum dedit, sermone scilicet 1 * * : quod sanctum adeo et invio-
labile habetur ad communicanda bona et hominum inter se
voluntates instrumentum , ut omnium consensu nullum gra-
vius habeatur opprobrium mendacio *. Et ista pactorum origo tacta.
est , quae conjungenda est , ut dixi , cum lege sexta , quam
respiciens Simonides justitiam definivit, verum dicere et ac-
ceptum reddere *. Et Platonici saepe justitiam xKySetxv vocant.
Fidelitatem transtulit Apulejus *. His ita constitutis cum ac-
cideret ut multi , quae hominum quorumdam ex corrupto in-
genio malitia est, aut obligationibus non satisfacerent aut
etiam fortunas alienas ipsamque vitam impeterent, idque plu-
rimum impune ferrent, quia parati improvidos aut multi sin-
gulos adoriebantur, novo remedio opus fuit, ne humanae so-
cietatis leges invalidae destituerentur * , excrescente praesertim
in eam multitudinem hominum numero , ut longissimis discreti
spatiis benefaciendi inter se occasiones amitterent. Minores
igitur societates unum in locum homines colligere coeperunt,
non quo illam , quae cunctis hominibus intercedit, tollerent, sed
ut eam certiori praesidio immunirent: simul etiam, ut multa,
quae humanae vitae usus postulat, distincta multorum opera
commodius conferrentur. Quippe, ut significanter inquit Pli-
nius *, discretis quidem bonis omnium , sua cuj usque ad sin
gulos mala, sociatis autem atque permistis, singulorum mala
ad neminem , ad omnes omnium bona pertinent. Et in hac
re, ut in aliis omnibus, humana industria naturam imitata est,
quae universi conservationem foedere quodam rerum omnium
firmavit. Haec igitur minor societas consensu quodam contracta

1 Arist. de rep. 1. i. c. 2. [p. 1253. 1. vs. 14.] 1. Labeo. §. 2. ft. de sup.

leg. [D. 33. 10. 7.] 1. non figura, ff. de obi. et act. [D. 44. 7. 38.] Thom. 2.

2. q. 109. art. 3. * Rora. 1. 31. 8 Plato de rep. 1. 1. [p. 331. d. e.] 4 * de

Piat. [vol. 2. p. 229.] 8 v. Piat. Polit. Cpassim.] et de rep. L 2. [p. 369.

b. c.] 6 Panegyrico, [c. 32. $. 3.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

boni communis gratia i. e. ad se tuendam mutua ope et acqui-
renda pariter ea, quae ad vivendum necessaria sunt sufficiens
RtspuHic * multitudo , respublica dicitur et singuli in ea cives.

Initium huic ordini a Deo principe , qui omnem hunc mun-
dum regit , cui nihil quod quidem in terris fiat esse accep-
tius philosophi 1 * * * prodiderunt, quam concilia coetusque homi-
num , quae civitates appellantur. Hanc legem , hoc jus t, ut
inquit Tullius * , Juppiter ipse sanxit , ut omnia quae reipu-
blicae salutaria essent legitima et justa haberentur. In hoc
omnes fere gentes consentiunt , quae totum per orbem in ta-
les conventus distributae conspiciuntur, ita ut vix hominum
nomine digni videantur , qui ab isto instituto abhorrent , quare
omnium probrorum quasi extremum est illud * :
ccCppyTup, aiepuoroi, ivimog.

Ille exlex , cui nulla tribus nulli que penates.

Accessit communi naturae humanae judicio singulorum vo-
luntas , quae aut pactis conventis ut initio , aut tacita sig-
nificatione ut postea demonstrata est , nimirum cum se
quisque ad corpus jam constitutae reipublicae aggregaret * :
Quia cum unum et permanens corpus sit ex instituto ratio-
nis respublica , etsi partibus discreta , uno jure censeri tota
debet *. In hac autem universitate , quae magnae illius velut
quoddam compendium est, opera illa utriusque justitiae mul-
to clarius apparent. Nam assignatrix possessiones publicas
pro dignitate cujusque dominis adscribit et officia oneraque
in cives pro viribus dispertit , compensatrix vero non tantum
inter singulos aequalitatem tuetur, sed et bene de patria me-
ritos honore et praemiis remuneratur et in commune nocen-
tibus ad poenas utitur. Quomodo autem quae in singulos
fiunt ad cunctos pertineant eadem docet, cum praeter triumphos

1 Vide Apul. de phil. Piat. [vol. 2. p. 255.] Cic. de rep. 1. 3. [in fragra. $ 50.]

* Cic. Somn. Scip. [de rep. 1. 6. c. 13. $ 13.] 8 Phil. 11. [c. 12. $ 28.]

4 Hom. [II. 9. vs. 63.] » Thom. 2. 2. q. 98. art. 4. Vasq. c. 28. n. 18. 8 1. pro-

ponebatur. ff. de jud. [D. 5. 1. 76.] 1. rerum mixtura, ft. de usucap. [D. 41. 3. 30.]

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

etiam coronas civicas donat nec intra majestatis reos publica
judicia coercet , sed homicidas quoque et falsarios et id genus
sontes ad supplicia deposcit. Et ista quidem cum ejus so-
cietatis, quae a natura instituta est, jure satis conveniunt.
Peculiares autem civilis foederis leges, ex tribus regulis dima-
nantes , ultra eas quas dictavimus leges in hunc modum viden-
tur procedere. Una: Ut singuli cives caeteros tum universos , £** ni.
tum singulos non modo non laederent , verum etiam tueren-
tur \ Altera : Ut cives non modo alter alteri privatim aut in Ux ylIL
commune possessa non eriperent , verum etiam singuli tum
quae singulis , tum quae universis necessaria conferrent . Ex
priore fioyiovs, ex posteriore xoivumis Plato 1 * * cives appellat,
h. e. auxiliares inter se atque participes . Spectant itaque
hae leges bonum quidem commune, non tamen ut diverso-
rum, sicut leges tertii ordinis, sed ut unius atque adeo ut
suum. Quamquam igitur ordo legum primo loco et deinceps
positarum ostenderit bonum suum prius esse alieno % h. e.
ita natura comparatum , sibi ut quisque melius esse velit quam
alteri, quo et(illa spectant ,Proximus egomet mihi, yovo mvims
eyyiov, tunica pallio propior , tamen ubi quaeritur de bono
singulorum et de bono omnium, quorum utrumque recte bo-
num suum 4 dicitur, si quidem et omnes unum sunt aliquid,
bonum illud omnium potius esse debet, quatenus ei scilicet
et bonum inest singulorum 5, non aliter atque merces nisi
nave servata salvae esse nequeunt : Hierocles 6 : xp*i ™ mivov
tov xxt 'filxv f, ty xuPt&v ei/ yiyelvdxi xx) txvtov. to re yxp
Ttf TxrplSt avf/Xpipov xoivcv i<m xx) ruv xxtx ftipos kxxvrcc. Non
oportet publicum a privato separare : quod enim patriae utile
est , idem singulis etiam partibus commune est . Hoc ipsum
cur et quatenus bonum privatum publico subjaceat ex Periclis

1 Arist. de rep. 1. 3. c. 9. [p. 1280. 2. vs. 29.] * de rep. 1. 2. [p. 369. c.]

3 Arist. de raor. ad Nicoin. 1. 9. c. 8. [p. 1168. 2. vs. 6.] 4 1. pupillus. $ ult.

ff. de verb. sign. [D. 50. 16. 239.] b Thom. 2. 2. q. 26. art. 4. ad 3* Authent.

res quae. C. coram, de leg. [C. 6. 43. ad 1. 3.] 6 [ap. Stob. in floril. 1. 39* n 35-3

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

apud Thucydidem 1 concione intelligi potest. Sunt enim haec
verba : fyu yxp wouftxt 7rixiv ttXsIoo typu rxcxv ipdou/xbniv axpsteTv rovg
fotccrxg , ij xxA' exxarov rccv 7roKnoov ev7rpwyov<TXv , xipdxv rQxMo-
i uivyv. KxKocq puv yxp (pepipuvog xvijp re xxff hxvrbv iixCpfetpcpUvyjg
rijg 7rxTpHog oviev vjwov ^uvxttoXXutxi , xxxqtv%qov ii iv simjxovrip
7roXXcp pixXXov iixrdtfyrxi. inire ovv noXig piev rxg 'iiixg %u{, tfpopxg
mx re (pe pe iv 9 slg ii exxtrrog rxg ixiiwig xivvxrog* noog ov %pvi wxvrxg
xf. tvveiv xvry xx) ftb o vuv v/xeTg ipxre , rxlg xxr oixov xxxonpxyixig
exnen^ypUvoi rov xotvov ryjc trarmptxg xCplerde. I. e. Ita enim
existimo , etiam singulis hominibus plus eam prodesse civit a-
tem , quae tota recte se habeat , quam si qua privatis floreat
utilitatibus , ipsa autem universim laboret . Qui enim do-
mesticas fortunas bene collocatas habet , patria tamen eversa
pereat et ipse neces se est : contra vero etiam si quis in beata
republica parum felix est9 multo tamen facilius per illam
incolumis servatur . Quare cum civitas quidem singulorum
possit sustentare calamitates , singuli autem publicas non
item , quid est cur non universos ipsi consulere ipsamque
tueri oporteat , nec id facere 9 quod vos facitis , dum quasi
attoniti jactura rei familiaris salutem proditis reipublicae ?
Livius 1 breviter ita concepit : Respublica incolumis et pri-
vatas res facile salvas praestat : publica prodendo tua nequa-
quam serves . Cum autem voluntas boni mensura sit, ut

diximus, sequitur universorum voluntatem valere quod ad
bonum commune pertinet, atque etiam in bono singulorum,
quatenus ad bonum commune ordinatur. Nam in hoc etiam
singuli consenserunt estque illud inter caetera liberae voluntatis
munus, posse suam voluntatem in alterius voluntatem con-
ferre *. Voluntas universorum ad universos directa lex dicitur;
quae a Deo procedit, unde eupyj^x xx) 3 Sopov ieov , inventum ac
munus Dei S nuncupatur: communi mortalitatis totius con-

1 [Thucyd. 1. a. c. 6o.] 2 Liv. 1. ad. [c. 36.] 8 L item eorum. § 1. AT. quod
cui. univ. nom. [D. 3. 4. 6.] Thom. 1.2. q. 95. an. 1. 4 1. 2. ff. de legib. [D. 1. 3.]

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

sensu approbatur, voy^oc yxp tuv (pvtrsi xoXmsuov %cpw TrporrxTMoc ,
lex enim praeses animantium est , quae, sui natura civilia
sunt 1 , juxta Chrysippum : constat denique singulorum con-
ventione atque placito, quo respectu mvy noteus ovvifaii i. e.
communis pactio civitatis Demostheni et Platoni interdum ap-
pellatur*. Ex prioribus igitur regulis et ista descendit: Quid- Regula ik
quid respublica se velle significavit , id in cives universos jus
est . Hinc oritur jus illud quod 6sri*iv sive vofintiv aut etiam jus riyiu.
TSiov philosophi, juris auctores civile vocant: quod non est jus
per se, sed ex alio *. Quemadmodum si bos cum ove permu-
tetur, non sunt quidem haec per se aequalia, sed quia contra-
hentibus ita placuit. Nihil ergo mirum est, quod alioquin il-
licitum non foret hac ratione illicitum fieri *, aut cum jura
naturalia, ut quae causam habeant perpetuam, ipsa etiam per-
petuo durent, ista jura mutari cum sua causa % hoc est cum
hominum voluntate, aut alia alibi esse, quia scilicet bona re-
rumpublicarum sunt diversa. Voluntas universorum ad singu- judicium,
los directa boni publici intuitu judicium est. Nam cum homi-
nes abrepti saepe non vero sed falso atque inordinato sui amore ,
qui mali omnis causa est, id quod revera erat plus habere cre-
derent aequalitatem esse et hinc dissidia ac tumultus orirentur,
quae mala vitari concordiae et tranquillitatis publicae intererat,
media inter contendentes respublica quasi compromissaria par-
tes diremit aequa divisione. Hoc est quod indicat Democri-
tus 1 * * * * 6 * : OVK XV ixcckUQV oi VOfJGOl T>JV 6KX(TTGV xxtI Sfav iZoiKTlXV, £/ ytM
srepoc srspov ihuftxivsTO. (pdovog yxp rrounog xpxfrv xiregyod^rxi.

Non prohibuissent utique leges suo quemque arbitrio vivere ,

1 eadem 1. 2. 8 eadem 1. 2. et 1. i. Arist. Rhet. 1. i. c. 15. [p. 1376. 2. vs.9.]

et de rep. 1. 1. c. 6. [p. 1255. 1. vs. 6.] V. Vasq. Contr. ili. c. 44. n. 5. et c. 28.

n. 12. * Arist. de mor. ad Nicom. 1. 5. c. 10. [p. 1134. 2. v*. 18.] Rhet. 1. 1. c.

13« [p* 1373* a. vs. 4.] Thom. 2. 2. q. 57. art. 2. in resp. 4 1. praetorait.§ 1. flf.de

op. nov. nunt. [D. 39. 1. 20.] 1. 1. $ idem Pomponius, flf. quod falso tutore. [D. 27.

6. 1. $ 5*] # Inst. de jur. nat. § pen. [I. 1. 2. $ 11.] et ibi Theophilus. Arist.

de rep. 1. 3. c. 9. [p. 1280. 1. vs. tu sqq.] 6 [ap. Stob. in floril. 1. 36. n. 57.]

Digitized by t^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

nisi alter alterum offensum iisset. Invidia enim seditioni mo-
litur exordium . Sic judiciorum non alia quam legum origo.
Dicuntur enim 1 :

S IKXCTXOXOl di XB SsfjUfTTXg

ix Aiog slpvxrxt.

proceres sanctissima quotquot
Jura Jovis reddunt populis .

item 1 :

ele (ZounXsvc u bSuxb Kpcvov 7rxlc xyxxtXopufrsoo
<rxij7rrpov Tv$h iifjuvrxc.

Rex unus cui dat Saturnius aurea regni
Sceptraque judiciumque .

Et apud alterum *:

f u<ttx ) Sf Aioc 7tx<txi (jtfv xyvlxi ,

7TX<TXl 5 'xvipU7TCCV Xyopxl.

nam vicos numine complet
Juppiter , idem hominum complet fora .

Ac plane cum naturaliter cuique liceret jus sibi manu dicere ,
necessarium cunctis populis visum est aliquem instituere judi-
ciorum ordinem , cui accessit et singulorum consensus , qui
cum viderent aliter suum se cbnsequi ob infirmitatem non
posse , staturos se civitatis sententiae promiserunt. Et est
omnino ea jurisdictionis natura , ut nisi ex consensu oriri non
possit, quod satis vulgatum est *. Id hac regula indicabitur:
Regula r. Quidquid respublica se velle significavit , id inter cives sin-
gulos jus est . Differt haec regula a priori, quod judicium
judicium, a lege civili; est enim judicium lex ad factum singulare
aptata. Atque adeo inter leges civiles prima est ista ad con-
tinendam societatem, quae judiciorum necessitatem facit: hoc
L«x ix. est : Ne civis adversus 'civem jus suum nisi judicio exsequatur s.

1 [Hom. U. 1. i. vs. 238. sq.] 2 [Hom. II. 1. 2. vs. 205. sq.] 3 [Aratus
Phaenoni. 1. 2. vs. 2. sq.] 4 Arg. in 1. diem. §. stari, flf. de arbitris. [D. 4. 8.
27. § 2.] 8 1." exstat. fT. quod metu [D. 4. 2. 13.] 1. nullus. C. de Judaeis.
[C. 1. 9. 14.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. II. 25

Habet autem haec lex in ipsa etiam republica locum, quae
si quid cum singulis contendit hoc ipsum judicii more facere
debet ‘. Sed quia supra rempublicam nihil est, ipsa judex
necessario est etiam in sua causa. Yere itaque Tacitus 1 ita
dixit divina voluntate provisum , ne populi alios judices quam
se ipsos paterentur. Ex his quae supra diximus apparet po-
testatem civilem, quae in legibus judiciisque * conspicitur,
primo ac per se penes ipsam esse rempublicam : ut enim na-
turaliter singulis in se ac sua potestas est, ita in omnes resque
omnium nisi omnium potestas esse non potest. Sed rursus
sicut in re privata non ex nostris tantum actionibus obligamur
aut commodum capimus, sed per illorum etiam operam, quos
rebus nostris praefecimus, quia perinde est quod cuique fe-
cere licet id per se faciat an per alium 1 * * 4 *, ita quia non cuivis
de populo vacabat administrationi rerum civilium tempus im-
pendere, quaedam etiam occurrebant quae melius per paucos
agerentur, evenit, quod et nunc in collegiis majoribus solet,
ut societas pro jure potestatis, quam in singulos habet, non-
nullis e suo numero istum laborem partemve ejus aliquam
mandaret. Qui tale mandatum accipiunt Graeco vocabulo
apxpvrei, Latino magistratus vocantur. Notari hic potest
contractuum alios parem utrinque utilitatem respicere, alios
partis unius gratia comparatos, ut scilicet quod alteri deest
voluntatis supplemento sarciatur, quia in locum impensae rei
aut operae sola gratia contenta est. Ita distant locatio et
commodatio, permutatio et donatio, societas et mandatum :
quae postrema hic diverso respectu concurrunt. Nam ma-
gistratus, quatenus et ipsi cives sunt, fructum suae admi-
nistrationis, hoc est bonum publicum pro sua parte percipiunt * :

1 V. Panorm. in c. si quis contra; de foro comp. [Decretal. 2. 2. 4.] n. 21.

Innoc. in c. ex pane, de verb. sign. [Decret. in sexto. 5. 12.] * Ann. 1. 13.

[c. 56.] * Franc. Viet., de pot. civ. n. 7. Covarr. pract. quaest. c. 1. [n. 2.]

4 1. cum pater. |. dulcissimis, flf. de leg. 2. [Dig. 31. 1. 77. § 20.] 6 Plato

de rep. 1. 3. [p. 412. d.] Arist. de rep. 1. 2. c. 5. [p. 1262. 2.]

Digitized by

Google

Magistra -

a 6 DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

at quatenus reipublicae sunt procuratores non ad stiam , sed
ad reipublicae utilitatem instituti sunt eodem scilicet modo
quo navium gubernatores. Quare leges duae, quae contractui
Lex x. mandati naturaliter insunt, hic etiam reperiuntur, una: Ut
Lex xi. magistratus omnia gerat e bono reipublicae ; altera: Ut quid-
quid magistratus gessit respublica ratum habeat. Recte
Seneca * de principe et republica locutus diduci alterum
negat posse sine utriusque pernicie: Nam ut illi viribus
opus est , ita et huic capite. Si nunc cessim eamus , ut
quae proxime dicta sunt ad sua principia retro ferantur,
facile apparebit per consensum civitatis sanctumque apud
omnes gentes magistratuum nomen, ei rei non alium quam
Deum esse auctorem : quo spectat ix Sf Aios (Zcunrtjts: Ab Jove
sunt reges *. Vis autem illa mandati regulas constituit duas,
postremis duabus comparatas, quarum una legislatorum, altera
Regutan. j'udicum confirmat auctoritatem. Quod se magistratus velle
Regula vii. significavit id in cives universos jus est. Et, Quod se magis-
tratus velle significavit id in cives singulos jus est *. Annec-
tendum nunc illud est, esse quoddam jus mixtum ex jure gen-
jui gentium tium et civili, sive jus gentium quod recte ac proprie secun-
secundartum. gar^um , dicitur. Ut enim commune bonum privatorum ea

induxit, quae jam recitavimus, ita cum sit aliquod commune
rerumpublicarum inter se bonum, eas inter gentes quae res-
publicas sibi constituerant de hoc etiam convenit. Hinc
est regula imitatrix ejus quae fuit quarta, cujus ratio ex
Regula viii. tertia et secunda et consequenter ex prima deducitur. Quid-
quid omnes respublicae significarunt se velle, id in om-
nes jus est. Exempla dari possunt de legatis non violandis * ,

1 Arist. de raor. ad Nicom. 1. 5. c. 10. [p. 1134. 2. vs. 1.] Plato de rep. 1. 1.

[p. 341. c. d.] 1 * * de clera. 1. 1. c. 4. * Hesiod. Theog. [vs. 96.] 4 * Inst. de

jure nat. § sed et quod principi, et sqq. [I. 1. 2 . $ 6.] * Pet. Fab. Sem.

1. 2.c. 1. circa medium. Vasq. Contr. post. c. 89. art. 25. [In Contr. post. Vasquii

nullum est caput 89. Ultimum caput est 7 1 . Disputatio de jure secundario legitur

in Contr. illustr. d. c.] 6 1. ult. ff*. de legat. [D. 50. 7. 17.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II. 2 7

quos omnes gentes quae republica utuntur aeque sanctos ha-
bent, de mortuis sepeliendis 1 et alia ejusmodi. Sunt autem
haec duorum generum. Alia enim pacti vim habent inter res-
publicas , ut quae modo diximus : alia non habent , quae re-
ceptae potius consuetudinis nomine , quam juris appellaverim.
Sed tamen et haec juris gentium frequenter dicuntur , ut quae
de servitute , de certis contractuum generibus et successionum
ordine populi omnes aut plerique, cum seorsim singulis ita
expediret, in eamdem formam imitatione aut fortuito statue-
runt. Quare ab his institutis licet singulis recedere , quia
nec communiter sed sigillatim introducta sunt. Nam et simili
ratione non quidquid in republica plerisque usitatum est sta-
tim jus faciet, sed id demum quod civium inter se communi-
cationem respicit. Sunt enim multa non publici sed privati
moris , qualia infinita de vestitu , de conviviis , de funeribus
antiquarii congerunt , a quibus etsi vulgo receptis licitum
tamen est singulis patribusfamiliarum suo arbitrio recedere.
Sed inter leges caeteras ejus gentium juris , quod velut ex
contractu populos ligat , praecipua est quae primae legi civili
assimilatur : Ne respublica neu civis in alteram rempublicam
alteriusve civem jus suum nisi judicio exsequatur. Cuius
quidem legis necessitas per se perspicua est et ex his, quae
supra diximus , repeti potest : sed alia hic quaedam suboritur
difficultas, quae in lege civili non erat. Nam cives reipu-
blicae suae uirorcurirovTJi , ideoque sive inter se sive cum re-
publica sua contendunt, merito ejus judicium accipiunt: res-
publica autem alteri reipublicae non vsroriootrxi sed xvtitxxitstxi ,
non subter sed contra posita est , atque itidem civis unius
civi alterius. At rempublicam quidem debere judicare facile
constabat, ad utram vero duarum id pertineret controversum
esse poterat , quippe cum singulae illud possent occinere :

1 Soph. Aiace [vs. 133*.] et Antigone pastini. Dio Chrysost. de consuet,
[vol. 2. Reisk. p. 41 1.] Isocr. Hei. enc. [p. 214.] et in Paneg. [p. 51. Steph.]

Digitized by

Google

Nova de •
claratio ,

Lex XII.

Nova de-
claratio.

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

3 ixcuot Vh/Asv oixouvreg iritjv
xiiro) xa6'xvrovi xvplxc xpziveiv 3 Ixxs ‘.

Nos quotquot hujus colimus urbis moenia
Valemus ipsi nostra judicia exsequi.

■ Nam sane supra rempublicam , quae est per se sufficiens multi-
tudo, majus nullum imperium est. Neque vero respublicae
aliae omnes convenire potuerunt, ut certantium inter se cau-
sas discerent. Distinctione igitur aliqua res fuit concilianda
Regula ix. in hanc regulam : In judicando priores sint partes ejus reipu-
blicae , unde cujusve a cive petitur. Quod si hujus officium
cesset , tum respublica , quae ipsa cujusve civis petit , eam rem

judicet.

Neque vero aliter certamen illud expediri potuit. Nam
cum in omni lite duae sint partes , actor et reus , et necesse
omnino esset partis alterius rempublicam judicem fieri , com-
modissimum fuit ad eam iri primo loco, quae facillime judica-
tum exsequi posset. Ea autem est, penes quam plus esse
dicitur : quod si auferatur , omnia fiunt aequalia. Et in hunc
fere modum amicarum gentium foedera concipiuntur ; ut in Gal-
lorum et Annibalis foedere , si Galli Poenum accusarent , Poe-
norum ea de re judicium esset, sin Poeni Gallum , tum Gal-
lorum feminae (erat enim ejus sexus magna etiam in publicis
auctoritas) litem dijudicarent. Eadem de causa Demophon
Eurystheo, Tatius rex Laurentibus, populus Atheniensis
Alexandro , alii aliis saepissime responderunt , cum suorum
civium aliquos in poenam dedere juberentur , si quis accusaret
se jure et legibus animadversuros. Quod si tamen respublica
a civibus suis aut , quod frequentius * , a se illatam injuriam
pertinaciter tueatur, neque eam fateatur et emendet, tum
certe judicandi ordo ad alteram rempublicam , quae aut in se
aut in cive suo se laesam conquesta est, naturali illo jure

1 Eurip. Hcracl. [vs. 142. sq.] 1 Plut. de virtuc. mul. [p. 246. Moral.]
* Silv. in v. Reprcssaliae. 2. 3. et 4.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. II. 29

devolvitur. Noh igitur sicut in republica una judex jus facit ,
ita hic etiam quomodocunque judicasse sufficiet. Nulla enim
est reipublicae in rempublicam potestas ex conventione , sed
ex natura, quae jus suum persequi unicuique permittit. Jus
igitur praecedat necesse est. Huc illud pertinet , quod ab
omnibus 1 traditum est , alteram rempublicam alterius subditam
fieri delinquendo. Nam quisquis justum bellum gerit, necesse
est eatenus judex fiat adversarii , sive , ut Plato 1 dixit ,
<ruQpovumi$ , censor atque castigator . Rediturenim necessario
ad jus naturae, quo unusquisque in sua causa judicare permit-
tebatur. Hactenus leges instituto convenientes praescripsimus :
quae sunt omnes generales et necessariae , nisi quod una illis
exceptio naturaliter inest * , ut si quando aliquod factum
eveniat in quo leges inter se confligere videantur, quam vo-
cant rhetores ttjv kxtx Trspirrxfstv puz%>iv , pugnam cx circum-
stantia , tum superioris ratio habeatur inferiore postposita.

Legum igitur cunctarum quasi lex erit ista: Ut ubi simul ob- Uxxm.
servari possunt observentur : ubi id fieri non potest , tum po-
tior sit \quae est dignior . Hoc ipsum vero , quae dignior sit ,
tum ex origine, tum ex fine intelligi potest. Ex origine enim jus
divinum juri humano , jus humanum juri civili praestat 5. Ex
fine id, quod ad bonum cuique suum pertinet, ei quod ad
alienum praefertur , et bonum majus minori et mali majoris
remotio minori bono. Exempli gratia si in solitudine insultu
alicujus de vita pericliteris , hic cum adiri judicem neque lo-
cus neque tempus ferat, neglecta lege nona de judiciis, me-
rito temet ipse defendes €. Imo ne tertia quidem lex obstare

1 Innoc. in c. postulasti, de foro corap. [Decretal. 2. a. 14.] Cajet, ad Summ.

Thom. 2. 2. q. 40. art. 1. et ipse Thom. 2. 2. q. 67. art. 1. ad tertium. Bald.

quib. mod. feud. amittatur, n. 4. [F. 1. 5. i7.].Franc. Viet, de jure belli,

n. 17. 19. 46. et 56. 2 * de rep. 1. 5. [p. 471. a.] 3 Silv. in v. Lex. § 8. Ibi,

hoc tamen. 4 Scotus ai. dist. 41. Cic. de invent. 1. 2. [c. 49.] 6 V. c. qui

resistit. [Decr. Grat. p. 2. 11. 3. 97.] • 1. 4. et 5. flf. ad 1. Aquil. [D. 9. a.]
et 1. scientiam. $ 4. eo tit. [D. 9. 2. 45.] Cic. pro Milone, [c. 4. $ 10. sq.]

Digitized by <^.ooQLe

3°

DE JURE PRAEDAE. CAP. II.

poterit, quae alterum laedi vetat, cum jus tuum ex lege
prima , quae vitam tibi tuam commendat 1 * * , aliter consequi
non possis. Item si quis rem habeat meam nec pretium
restituat idemque fugam adornet, ita ut nulla spes sit ad
judicium revocandi, hic cum cesset illa quam dixi lex de ju-
diciis ad sextam veniendum est, quae vult bene facientibus
bene heri, sive damnum lucro compensari * : neque lex quarta ,
quae alienum vetat occupare , impedimento erit, quominus tan-
tumdem recipiam, quod ipsum mihi ad vitam conducat juxta
legem secundam : nemo enim cogendus est suum jactare. At
simul ac cessat praesens illud mortis aut jacturae periculum,
leges jam non pugnantes simul servari necesse est. Quid jus
sit vidimus : unde injuria etiam noscitur, generali scilicet no-
tione, ut id significet quidquid non jure fiat *. Qua igitur
actione jus ad eum, cui secundum regulas ac leges competit,
perducitur, haec justa est: quae secus, injusta. Sed actiones
ut ab animis incipiunt, ita desinunt in corporibus. Haec di-
catur exsecutio. Corpus autem homini tributum est debile
et infirmum, unde instrumenta extra corpus adjecta sunt, quae
corpori inservirent. Arma haec vocamus: quibus justus ad
tuendum et acquirendum, injustus ad offendendum et eripien-
BtUumjut- dum utitur. Armata in armatum exsecutio bellum dicitur,

tum, tnjttt -

justum quidem juris, injustum autem injuriae: publicum , quod
ex voluntate reipublicae fit, quibus verbis etiam magistratus,
puta , principis voluntas comprehenditur. Hoc autem est aut
cMu, tx- civile in partem ejusdem reipublicae, aut externum in alios,
privatum, cujus species est quod sociale dicitur. Privatum , quod aliter.
Id autem alii * non tam bellum , quam rixam dicere maluerunt :
potest autem et hoc esse tam civile, quam externum. Praeda
hic appellatur rei hostilis per bellum acquisitio.

1 Silv. in v. Furtum. § io. quart. et in v. Homicidium. $9. * 1. quid est.

$. eum igitur, ff. de vi et vi armata [D. 43. 16. 3» $ 9-1 1- «it praetor. §. si

debitorem, ff. quae in fr. cred. [D. 42. 8. 10. § 16.3 Silv. in v. Bellum. 2. in pr.

* 1. 1. ff. de iqjuriis. [D. 47. 10.] 4 Thom. 2. a.q.40. aru x. Sen.de ira 1. 3. c. 5.

Digitized by f^ooQle

DB JURE PRAEDAE. CAP. III. 31

CAPUT III.

QUAESTIO I.

ART. I. AN BELLUM ALIQUOD JUSTUM SIT,

ART. II. CHRISTIANIS,

ART. III. IN CHRISTIANOS,

ART. IV. _ OMNI JURE.

De praeda igitur dicturis primum belli quaestio expedienda
est , possitne scilicet bellum aliquod justum esse. Hoc sane
ut controversum esset, nemo fecit, qui non idem divinarum
literarum magnam partem et summum aeterni numinis bene-
ficium, civilem ordinem ac magistratuum jura everteret. Quo
in numero Manichaei quondam fuerunt et sunt hodieque
alii, qui Manichaeorum plerosque errores novo sub nomine
revocant. Sed illorum cum in caeteris, tum et in hac parte
inscitiam refutavit olim Augustinus 1 : neque nostro saeculo
defuerunt, qui resurgentem istam fanaticorum hominum su-
perstitionem certissimis argumentis retunderent.

Nobis non tam illi refellendi videntur, quam confirmandi
alii, qui cum idem, non profiteantur, cur tamen diversum sen-
tire debeant rationem non satis intelligunt. Sic igitur demon- Dnumtr +■
strabimus. Qui finem vult idem vult ad finem necessaria *. ‘aiharttc'1
Yult autem Deus ut nos tueamur, teneamus ad vitam utilia,
quod nobis debitum est consequamur , delinquentes puniamus ,
rempublicam pariter defendamus ejusque jussa sive etiam
magistratuum imperia exsequamur, ut leges supra * positae
ostendunt. Haec autem interdum sunt, quorum causa bella
suscipiuntur atque geruntur, et talia quidem ut saepenumero
ea ipsa sine bello consequi non possimus : quod belli definitio
supra * posita demonstrat. Ut sicci et humidi, calidi et frigidi,

1 Libris praecipue contra Faustum. * Scotus. 41. dist. i. q. unica. 1 cap. 2.

4 in fine capitis secundi»

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

ita justi atque injusti pugna quaedam quasi naturalis est et ipsa
rei evidentia patet multos esse homines sanguinarios , rapaces ,
iniquos , maleficos , patriae proditores imperiique detrectatores ,
et hos quidem validos atque armatos , qui ut rei agi possint
aere vincendi sunt , ut Tacitus loquitur. Quaedam igitur bella
vult Deus , sive ut loquuntur theologi 1 * , bella quaedam cum
bono placito Dei exercentur. Quidquid autem Deus ita vult,
id justum esse nemo negabit. Et bella igitur quaedam justa
sunt *, sive bellare licitnm est. Nec est quod contra haec vel
in speciem dici possit. Nam qui bella detestantur aut causas
detestantur aut effectus. In causas ut ambitionem , avaritiam ,
discordiam multa a theologis et philosophis severe dicta sunt ,
qui sane dum injusta bella accusant , aliqua justa esse non ne-
gant. At qui bellum damnant ex effectibus eo errore labuntur,
qui nimium frequens est , ubi non distinguitur to kx6’xM kx)
to kxtx 9Vjct/3f/3>j*oV. *</ quod nimirum per se est et quod aliunde
accidit. Nam strages sane et damna accidunt interdum bello
etiam ab ea parte, qua justum est. Nihil tamen hoc obstat ,
cum bellantes recta ratione propositam sibi habeant vitae suae
rerumque suarum conservationem. Actiones autem omnes ab
eo quod per se inest, non ab eo quod foris accedit dijudican-
dae sunt. Numquam successu crescit honestum ’. Itaque nec
successu corrumpitur. Hoc est, ea quae a virtute proficiscun-
tur susceptione prima, non perfectione recta judicanda sunt, ut
Stoici satis recte docebant *. Quamquam si id quod plerum-
que accidit respicimus, asserere licebit solere Deum fortunae
bellicae ita judicium suum interponere , ut non raro unde jus

Dtmnstra- stetit , inde eventus cadat. Quod autem nonnulli somniant olim

tio artifici-

aut ar- quidem licuisse bellum gerere , at post Christi institutionem

ui- idem non licere, aut certe inter Christianos non licere, hoc
si ita intelligerent , in bello alterius semper partis aliquam esse
culpam indignam Christiano nomine, fuerat tolerandum: nunc

1 Pantheol. Rain. Pis. in v. Bellum, c. a. 8 ex reg. i. 8 Lucan. [Phars. 1.

9. vs. 571O 4 Cic. de fin. Q. 3. . 9. $ 3a.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

cum partem utramque necessario peccare statuunt , nihil est ab-
surdius. Jus enim naturae, hoc est illud quod initio rebus
creatis ad earumdem conservationem Deus inseruit, cum divina
voluntas immutabilis et aeterna sit, semper et ubique jus est1,
ut Socrates in Minoe concludit * : semper , ut apud Sophoclem * :
oxj yxp ti vvv ts kx%6s<; , otXX' xsi 7rors
Ztf TXtJTX.

Non illa nunc sunt , aut ab hesterno die :

Perpetua durant .

Ubique , ut apud Empedoclem :

XKkX TO (stfV 7TXVT00V vi/ZlflOV hx T £UpUfd$0VT0$
xitipoc YIV€xiu$ T6TXTXI , hx T X7TX6T0V Xty$.

Jus illud commune viget lateque patenti
Aethere et immensa positum tellure tenetur .

Est autem jus belli jus quoddam naturae secundum ea quae
modo diximus, quod et Josephus * recte exprimit: c pvreuc yxp

VOfJLQC fo%Upb$ Iv X7TX<Tl TO iiitelV* S IX TOVTQ Kx) T0U$ QxVCpUC X(pXl-

pouyUvovs v\(xx$ toutou 7TQ\s(jdov£ viyovfjuQx. Est enim naturae lex
illa% quae in omnibus valet , ut velint vivere , idque ipsum
est quapropter eos , qui manifeste vita nos volunt spoliare ,
hostes censemus . Et sic videmus caetera etiam animantia non
pro vita duntaxat, sed pro conjugibus, ut ita loquar, pro
sobole , pro sedibus proque alimentis naturae quodam instinctu
dimicare. Si ergo jus est semper, etiam post Christum: si
ubique, etiam inter Christianos 5. Idem aliter etiam demon- D*m. artif.
strabitur. Quod omnium gentium consensu universali appro- ii. et lii .
batur, id omnibus inque omnes jus est. Est autem bellum
ejus generis , quia quod jus est naturae idem est jus gentium
necessario , accedente scilicet ratione : quamobrem bella Her-

1 v. Arist. Rhet. 1. i. c. 13. et 15. [p. 1373. a. vs. 7. et p. 1375- 1. vs. 31]
de mor. ad Nicom. 1. 5* c. 10. [p. 1134. 2. vs. 18.] Cic. de invent. 1. a. [c. 53-
§. 161.] Inst. de jure nat. §. pen. in v. divina quadam. [I. 1. 2. §. 11.] Thom. 1.
2. q. 94. art. 5. 2 Plato Min. [p. 316. b.] 3 Antig. [vs. 456.] 4 1. 3. c. 8.

[Ed. Havercamp. vol. 2. p. 247.] 5 Thom. 1. a. q. 93. art. 6, et q. 94. art. 3.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

mogenianus 1 * * ad jus gentium refert, et Florentinus * tutelam
corporis et omnis injuriae propulsationem. Vidit hoc Bal-
dus’, qui inter jurisconsultos optime philosophatur, cum dixit
armari rationem, quoties justitia sine armis tuta esse non
potest. Quin et orbe jam fere omni percognito gens nulla
est reperta, quae non fas putet jus suum vel armis persequi:
atque adeo alta etiam pace urbium propugnacula , finium prae-
sidia, portarum custodes quid aliud quam bellum minantur
adversantibus? Quod si omnibus et in omnes jus est, pro-
fecto etiam Christianis in Christianos erit, quandoquidem
Christianos hominum numero comprehendi non negamus et
ratio insuper eadem est. Nam Christiani et injuria afficiuntur,
et injuria afficiunt, interdum etiam annata. Cum enim Chris-
tianos hic dicimus, professio nominis intelligitur , non vitae
imitatio, qua vere Christiani ostendimur *. Fratres sumus:
esto : at etiam fratrem ardentem in meam necem et jam tela
vibrantem recte , ni fallor , armis repellam. Bella igitur gerere
nullo jure repugnante concessum est. Juri enim divino, hoc
est naturae et gentium, congruere jam satis apparuit: quae
autem naturae vel gentium jure praecipiuntur, lege civili tolli
ne possunt quidem: et, ut Tullius scribit, quod civile non
idem continuo jus gentium , quod autem gentium idem civile
esse debet *. Nam et civis , cum homo sit , idem velle debet
quod homines omnes , et homo , utpote Dei opificium , id
quod Deus per naturam dictat, sequi compellitur. Praeterea
non ad singulorum duntaxat incolumitatem , sed ad reipublicae
etiam et magistratuum tuitionem bella pertinent. Unde est
quod nulla invenitur civitas, quae non aliquid de belli jure
habeat constitutum : clarissimi vero legislatores praecipuam ope-

1 1. ex hoc jure. ff. de just. et jure [D. i. i. 5.] * 1. ut vim. eod. tit.

[D. i. 1. 3.] * ad 1. a. C. de servit, et aqua. [C. 3. 34.] n. 69. 4 * v. Thom.

a. a. q. 108. art. 1. ad 3. 6 1. omnes populi, ff. de just. et jure. [D. 1. 1. 9.]

Thom. 1. a. q. 95. art. o. Plato Min. [p. 316. a. b. c.] Cic. de off. 1. 3.

[c. 17. f. 69.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

ris sui partem in eoconsumserunt, ut praemia fortibus, poenas
ignavis decernerent. Et quandoquidem jus Romanum imperii
magnitudine et diuturnitate perfectissimum merito habetur, in
eo si jurisprudentium auctoritates Caesarumve constitutiones
requirimus , integri exstant tituli de captivis et postliminio , de
re militari, de veteranis, et alii qui militum privilegia com-
prehendunt 1 : si Pontificum etiam decreta respicimus * , multa
sunt vel ab ipsis edita , vel e veterum scriptorum dictis con-
cinnata, quae satis diserte bellorum justitiam declarant. Nunc
ad divinas auctoritates veniamus : quod quidem genus probandi
est xrexyov, non ex arte proveniens , sed tamen longe certissi- n> L art- L
mum. Ut enim per naturam, ita per scripturam Dei volun-
tas nobis significatur, quae est, uti diximus, justitiae norma.

Bella autem ut voluntati suae congruentia Deus imperavit * ,
ultraque se auctorem et adjutorem * professus est: cognomen-
tum etiam Bellipotentis, ut majestati suae conveniens agnovit *:
quo spectat et illud ad Abrahamum primi sacerdotis oraculum,

Deo tradente hostes venisse in ejus potestatem * : et prudentis
feminae 7 vox ad regem : praelia Domini proeliaris. Imo vel
hoc unum , quod reipublicae a se institutae istud quasi praesi-
dium deus apposuit * , satis evincit justum esse et quoties ratio
eadem est, caeteris gentibus imitandum. Rursus et illud inter
homines non insanos constare arbitror , eum qui actioni cuipiam
leges praescribit, actionem ipsam non improbare, Deum praeser-
tim, qui nihil frustra, nihil perperam faciat. Modum autem mili-
tiae per Mosem Deus edixit *, iterumque per Christi ante-ambu-
lonem in Novo Foedere ,#. Ex quo loco Augustinus " , si Chris-

1 de milit. testam, et de castr. pec. [I. a. n. et D. 49. 17.] et in poster. Cod.

multi. 2 * causa 23. per totam et c. jus naturale. [Decr. Grat. p. 1. dist. i.c. 7.]

• Jud. ao. 18. et Sam. 1. 23. 2. et 2. 5* 19. v. Joh. de Lign. in tract. de bello,
c. 11. [In Oceano Juris, vol. 16. p. 371.] 4 * * Ps. 18. vs. 35. et Ps. 144. in pr.

4 Exod. 15. 3. • Gen. 14. ao. 7 Sam. 1. 25. 28. 8 Passim in historia sacra.

• Dent. oo. 10. 10 Lue. 3. 14. 11 in ep. 5. ad Marcell. Citatur in c. 23. q. 1.

c. a. [Decr. Grat. p. 2.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

tiana , inquit , disciplina omnia bella culparet , hoc potius con-
silium salutis petentibus in Eyangelio diceretur , ut abjicerent
arma seque militiae omnino subtraherent . Dictum est autem
eis: neminem concusseritis: estote contenti stipendiis vestris .
Quibus proprium stipendium sufficere debere praecepit , militare
utique non prohibuit . Et quod modo dicebamus , non posse
?fTar!?rL e* cu* ^nis placet 9 quod ad finem necessarium est displicere ,
non minus cum auctoritate quam cum ratione conjungi potest.
Omnes enim leges, quae hactenus positae sunt, sacris etiam
literis inscriptae reperiuntur. Nam qui diligere nos proximum
sicut nosmet ipsos jubet 1 * , verum nostri amorem primo loco
ponit ut t rpuTorvxov, cuju6 2ktv7toc sit amor alterius, hic scilicet
primitivus , ille effiguratus *. Huic sententiae si praeceptum de
dominio *, quod a Creatore hominibus datum est adjungatur,
idem habebimus, quod in lege non tantum prima et tertia,
verum etiam secunda et quarta expressum est. Cum vero a
Deo admoneamur eripere eos , qui ad exitium trahuntur 4 ,
multo magis nos ipsos eripere debemus: et subvenire egentibus
jubemur 5 : ergo et egestatem a nobis propulsare. Leges vero
quinta et sexta istis verbis continentur : Mensuram et mensu-
ram , pondus et pondus odit Dominus \ Qua vos mensura
mensi aliis fueritis , eadem vobis remetietur 7. Quae tibi velis
fieri , alteri feceris* : quae nolis , ne feceris*. Et jus esse gen-
tium ut bene facientibus bene fiat Christus ostendit, qui et
gladio ferientes gladio feriendos ait 10 : quod ipsum in lege
veteri eousque expressum est, ut destricte prohibeamur no-
centium miserescere11. Atqui saepe accidit ut nos ipsos resque
nostras vindicare , debitum extorquere , poenas reposcere ob
adversarii potentiam nisi manu armata non possimus. Bellare
igitur licet. Etiam leges caeterae in sacris tabulis fixae repe-

1 Levit. 19. 18. Matth. 19. 19. 3 Scot. 29. dist. 31. q. unica, et Thom. 2.

2. q. 26. art. 4. * Gen. 1. 28. et 29. 4 Prov. 24. 11. * Cor. 2. 8. toto capite.

Eph. 4. 28. 6 Prov. 20. 10. 7 Matth. 7. 2. 8 Luc. 6. 31. 9 Matth. 7. 12.

10 Matth. 26. 52. 11 Deut. 12. in fine. V. Ambr. de oflf. 1. 1. [c. 29.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

riuntur , ut cum societatis commoda nobis ostentantur 1 , pri-
mordia intelligimus reipublicae et magistratuum sanctimoniam ,
cum eos a Deo esse verbis minime ambiguis Paulus 1 affirmat.
Hinc legum civilium vis, hinc judicandi potestas, quae vel
ipso Jesu auctore * caelitus datur. Hinc Divina Sapientia,
cujus xTroppul; et velut propago est illa nostra qualiscunque,
sic loquens inducitur: Mihi consilium debetur , mihi officium:
mea prudentia est et mea fortitudo . Per me et ipsi reges reg-
nant et dictatores jura describunt . Per me imperant impe-
ratores et principes terram dijudicant \ Isto autem Pauli
dicto * quid est illustrius ? Omnis anima potestatibus excel-
lentibus subdita esto : neque enim potestas ulla nisi a Deo
est et quotquot sunt potestates , a Deo sunt ordinatae . Quis-
quis igitur potestati resistit , Dei ordinationi resistit : qui
autem resistunt , ipsi sibi damnationem acquirunt . Nam ma-
gistratus non sunt terrori bonis operibus sed malis . Fis autem
non metuere potestatem ? Bonum facito et laudem ab ipsa
consequeris . Est enim Dei minister tuo bono . Sin malum
feceris , metue. Neque enim frustra gladium gerit . Dei enim
minister est et vindictae exsecutor illis , qui faciunt mala.
Quare necesse est subjici nec propter vindictam tantum , sed
vel maxime propter conscientiam. Apud omnes , quotquot
ubique sunt philosophi, locus non exstat de jure magistratuum
praeclarior. Auctorem quaeris? Habes Deum. Finem? Bonum
est tuum. Cum autem vult Deus sacrosanctam esse magistra-
tuum auctoritatem, nonne etiam arma probat, quibus illa in-
terdum defendenda est? An adversus inermes reos porriget
illis Deus ultorem gladium, adversus armatos negabit, ut
locum habeat illud omnis sceleris invitamentum, quidquid
multis peccatur inultum est 6 ? Nequaquam. Non debent
enim deterioris conditionis esse qui soli peccant, quam qui

1 Ecd. 4. 9. 3 Rom. 13. 1. 3 Joh. 19. 11. 4 Prov. 8. 14. et sq. 6 Rom.
13. 1. et sq. 6 Lucan. [Phars. 1. 5. vs. a6o.]

Digitized by <^.ooQLe

3»

DE JURE PRAEDAR. CAP. III,

Dem. inart.
III. art. L

Dem. inart.
I. artic. II.

Dem. inart.
II. art. II.

Dem. inart.
III. art. II.

Dem.iuart.
I. art. III.

Dem. inart.

II. artic.

III.

delictis suis hoc insuper adjungunt , quod in contactum cri-
minis plures trahunt apertaque vi adversum leges et pacem
publicam insurgunt, quibus non ideo plus juris est, sed timoris
et verecundiae minus. Sequitur hinc bellum aliquod publicum
justum esse. Idque ipsum aliter etiam probatur, quia nemo
est qui probet instituta ob finem, cui finis ipse non multo etiam
magis placere debeat. Tributa nemo nescit bellorum praecipue
causa institui. Verum enim est Taciti 1 illud: neque gentium
quietem sine armis , neque arma sine stipendiis , neque sti-
pendia sine tributis haberi posse. Tributa autem solvi Deus
et per Christum et per Apostolum imperat *. Quare sequitur
etiam bella aliqua ut justa Deo probari. Addo etiam Chris-
tianorum. Licet enim Christianis quidquid ante Christi legem
licuit, nec Christus prohibuit \ Bella ante Christum justa
fuisse probavimus et fatentur omnes. Christus autem nihil
prohibuit eorum, quae justa erant jure naturae, qualia esse
bella diximus. Imo nihil Christus antiqui foederis mutavit * ,
quod quidem ad vitae humanae justitiam moresque pertineret:
sub quo et rem bellicam comprehendimus , quam insuper
diserte probatam et Baptistae et Pauli sententiae supra * citatae
satis convincunt. Justum igitur bellum aliquod Christianis.
Et quidem in Christianos, hoc est, qui Christi nomen profi-
tentur. Nam ex definitione et ratione oppositorum * justum
est bellum in eos, qui faciunt injuriam. Christiani autem qui-
dam sunt malefici et injuriosi , Christo teste 7 : quos conse-
quenter armis persequi jus est. Etiam Christiani poenis sub-
jacent: hos enim Paulus 8 alloquitur his, quae modo adduxi-
mus verbis: et forte supplicia haud leviora quam caeteri me-
rentur, quos sanctissimi nominis reverentia ab injuriis coer-
cere non potuit. Poenae autem quaedam sine bello expeti

1 Hist. 1. 4. [c. 74.] * Matth. aa. ai. Rom. 13. 7. * Jac. 1. ai. et as.
v. Thom. 1. a. q. 107. an. ult. 4 Matth. 17. V. dist. 6. c. ult. 6 in dem.
inart. 1. et a. art. 1. • in fine cap. a. 7 Matth. 7. aa. 19. 8 Rom. 13. 4.

V. Thom. a. a. q. 104. art. 6.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

non possunt. Quare sicut inter Hebraeos, junctos non modo
religionis sed et reipublicae et sanguinis vinculo, justa tamen
bella fuisse certissimum est 1 * * , ita quin idem inter Christianos
evenire possit, dubitare non convenit. Illud interim fatendum
minime ex officio Christianorum hominum eos facere, qui in-
juriis suis armorum praestant occasionem, cum praeter com-
munem totius humanitatis necessitudinem peculiari amoris et
concordiae sacramento obligentur.

Nequaquam vero his rationibus repugnat quod et Christus
ipse et philosophi , Platonici maxime , vetant rb mrctiixelv , in-
juriam reponere. Nam quid sit quod ab illis improbetur, ex
his quae supra de poenis fuse satis tractavimus 1 , intelligi
potest. Et primum satis constat praecepta illa privatis data
et ecclesiae administris, quos hac in parte Christus privatos
esse voluit , meritoque id prohiberi quod concessum , ut ad
legem nonam diximus, totum ordinem reipublicae perturbaret
ejusque tranquillitatem convelleret : quemadmodum antiqui ju-
ris regula s testatur non esse singulis permittendum , quod per
magistratum publice possit fieri, ne sit occasio majoris tumul-
tus. Hoc ipsum tamen quousque extendi debeat alibi videbi-
mus. Interim apparet eas sententias ad publica arma non per-
tinere. Celsi alioquin et Juliani , nostrae pietatis hostium ,
accusationi subscriberemus , qui Christianos calumniati sunt
cum ultione jura omnia tollere et magistratus poenasque no-
centium. Quod tantum abest, ut contra theologi nostri *
vindicationem in virtutum censu habeant, ut justitiae pedisse-
quam. Alterum vitium , quod hac in parte, culpari potest ,
manifestius est quam ut dici necesse sit, nimirum ubi causa
ulciscendi injusta est. Tertium ubi modus exceditur , qui pec-
cato respondet: illud justitiae, hoc clementiae esse contrarium
Seneca • scripsit. Quartum est, ubi non justo animo ultio

1 Jud. 20. i%. * cap. 2. * 1. non est singulis, ff. de reg. jur. [D. 50. 17. 176.]

4 Thom. 2. 2. q. 72. art. 3. et q. 108. et 158. Silv. in v. Ira. § 2 et 3. et inv.

Vindicta. 4 de clem. 1. 1. c. 20 et 1. 2. c. 4.

Digitized by f^ooQLe

4°

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

Dem. inart,
artic. IP.

Probatio-
nes inart.
totius quae-
stionis ab
exemplis .

exercetur : hoc est , ubi non respicitur bonum ipsius qui pu-
nitur, aut commune. Duo posteriora vitia uno loco idem illa
Seneca 1 indicat : Plus faciam quam oportet : libentius faciam .
Nam cum poena, ut ante nomina distinximus, proprie sit
retributio ejus , quod a parte toti ex maleficio debetur ,
oportet eam dirigi ad publicam utilitatem: cui accedit, ut
ibidem ostendimus , ut ipsorum saepe qui peccant intersit ma-
litiam non ferre impunitam. Augustinus 1 hoc voluit, cum
nihil infelicius dixit felicitate peccantium. Quod si poenas
remittere non semper tenemur, multo sane minus id, quod no-
bis ex justitia commutative debetur. Nam quae praecepta eti-
am hoc videntur suadere , non id quod nostrum est remittere
nos indistincte et quodammodo projicere jubent 1 , (nunquam
enim viris sanctis religio fuit suum judicio, aut si aliter
non possent, vi justa consequi,) sed cedere potius quam pec-
catum subire aut publico esse offendiculo. Atqui saepe acci-
dit ut non nostra duntaxat, sed publici etiam exempli intersit,
habere nos id quod nostrum est. Jus igitur divinum his quas
diximus sententiis bello omni non intercedit. Cum autem jus
omne recte distribuatur in divinum et humanum , et bella
quaedam ex jure divino procedere jam demonstratum sit,
eadem omni jure justa esse illa colliget auctoritas 4 , quae jus
humanum jus esse negat, si juri divino repugnet. Et hacte-
nus divinis testimoniis utimur 5 , unde multo etiam plura peti
possunt argumenta , si cum supra positis et ab ipsa natura
petitis rationibus permisceantur. Sequuntur auctoritates hu-
manae minus certae quidem illae ,♦ admodum tamen probabi-
les : sunt autem duplices, a factis dictisque. Nam si justae
merito existimantur justorum virorum actiones ,„si , inquam,
ad res omnes discernendas plurimum valent exempla , tempus

1 de ira. 1. 3. c. 12. * de serm. Dom. in monte, [vol. 3. p. 2. p. 117 — 170.]
* Aug. ep. 4. ad Marcell. citatur in c. paratus. [Decr. Grat. p. 2. 13. 1. a.]
Adde ep. 50. ad Bonif. Com. V. c. ecclesia, c. ea vindicta, c. quisquis. [Decr.
Grat. p. 2. 23. 4. c. 42. et 51» et 52.] A Act. 5. 29. 5 ad probat, art. 2. 3. et 4.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

mihi illud , quo naturae ductu vivebatur 1 , bellatorem Abra-
hamum suppeditat , lex ipsa 1 Mosem et Davidem 1 , evan-
gelica historia 1 centurionem non unum Paulumque ipsum
contra inimicorum insidias militare praesidium postulantem:
sequentia deinde saecula 4 tot religiosissimos imperatores, tot
Christianissimos reges , qui etiam in eos , qui Christiani dice-
bantur, bella gesserunt. Quid autem, quod veteres etiam
illos, Gedeonem, Baracum , Samsonem, Jephten, Samuelem
et prophetas alios eadem , qua nos vegetamur , vera in Chris-
tum fide bella gessisse perscriptum est 5? Unde sequitur ali-
qua esse justa fidelibus bella. Rursus cum justum piumque
id recte dicatur , quod viri justi ac pii justum piumque esse
censuerunt, ut philosophos omnes omittam et jurisconsultos,
quorum nemo hac de re dubitavit, paucas duntaxat illorum
sententias referam, quorum et religio spectatissima et eruditio
fuit. Augustini 6 est: Officia vindictae possunt implere

boni bono animo , quomodo judex et quomodo lex . Ejus-
dem 7 : Non frustra sunt instituta potestas regis et cog-
nitoris jus , ungulae carnificis , arma militis , disciplina
dominantis , severitas etiam boni patris . Habent omnia ista
modos , causas , rationes , utilitates . Haec cum timentur
et mali coercentur et boni quieti inter malos vivunt . Et
illud 8 : Nocendi cupiditas , ulciscendi crudelitas , impaca-
tus atque implacabilis animus , feritas rebellandi , libi-
do dominandi et si qua similia , haec sunt quae in bellis
jure culpantur : quae plerumque ut etiam jure puniantur ,
adversus violentias resistentium ( sive Deo sive aliquo legi-

1 Gen. 14. 15. 2 Exod. 17. 9. Num. 31. 7. Sam. 1. 17. 48. 8 Matth. 8. 8.
et 27. 54. Mare. 15. 39. Lac. 7. 6. Act. 10. 1. Act. 29. 17« et 23. 4 Passira
in Historiis Francicis, Germanicis et aliarum gentium. s Hebr. 11. 32. adde
Chron. 1. 5. 20. • Quaest. Evang. I. 1. q. 10. [vol. 3. p. 2. p. 175*] in c.
15. [Decr. Grat. p. 2. 23. 5.] 7 Ep. 54* ad Maccd. in d. q. c. 17. [Decr. Grat.
p. 2. 23. 5-] 8 c. Faust. Manich. 1. 22. c. 74. [vol. 8. p. 287.] in c. 4. [Decr.
Grat. p. 2. 23* 1.]

Digitized by

Google

Prob. i »-
art . tot.

Juaest. a
ictis.

DE JURE PRAEDAE. CAP. III.

timo imperio jubente') gerenda ipsa bella suscipiuntur a bo-
nis, cum in eo rerum humanarum ordine inveniuntur , ubi
eos vel jubere aliquid tale vel in talibus obedire juste ipse
ordo constringit. Unde neque Joannes ab armis jubet disce-
dere milites , et Christus tributa Caesari monet reddi : quia
propter bella necessario militi stipendium praebetur . Il-
lud 1 autem brevissimae veritatis: Apud veros Dei cul-
tores etiam ipsa bella pacata sunt , quae non cupiditate aut
crudelitate , sed pacis studio geruntur , ut mali coercean-
tur et boni subleventur . Nec divinum tantum jus sed et
humanum attingit * : Miles cum obediens potestati , sub qua
legitime constitutus est , hominem occidit , nulla civitatis suae
lege reus est homicidii. Hieronymi % e multis unum : Qui
malos percutit in eo , quod mali sunt et habet vasa interfec-
tionis , ut occidat pessimos , minister est Dei. Cujus 4 et
istud : Non est crudelis qui crudeles jugulat. Ambro-

sii • autem : Fortitudo quae bello tuetur a barbaris pa-
triam , vel domi defendit infirmos , vel a latronibus socios
plena justitia est. Sive igitur naturae ductum sequimur,
quem non sequi ne volentes quidem possumus, sive sacros
libros inspicimus, a quibus nefas est dissentire, sive etiam
virorum illustrium nonnihil movemur aut exemplis , aut sen-
tentiis , quamcunque demum rationem , quamcunque amplec-
Conciusio i. timur auctoritatem , bellum aliquod justum est Christianis in
Christianos omni jure

1 de div. eccl. obs. in c. 6. [Decr. Grat. p. 2. 23. i.J * de civ. Dei 1. 1. c.
26. in c. 13. [Decr. Grat. p. a. 23. 5.] 8 sup. Ezech. 1. 3. c. 9. in c. 29. [Decr.

Grat. p. 2. 23. 5*] 4 sup. Esaiam. c. 13. in d. q. c. 28. [Decr. Grat. p. 2. 23.
5.] 4 de offi. 1. 1. c. 27. in c. 5. [Decr. Grat. p. 2. 23. 3.] 8 convenit cum
Thom. o. 2. q. 40. art. 1. Mart. Laud. de bello q. 9 et 32 et 45. [Ocean. Jur.
tom. 16. p. 324. et seq.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV,

CAPUT IV.

QUAESTIO II.

ART. I. An PRAEDAM CAPERE ALIQUANDO JUSTUM SIT,

art. ii. Christianis,

art. iii. ex Christianis,

ART. IV. OMNI JURB.

Confecta quaestione de bello , altera de praeda succedit :
haec quaestio similis priori , et ex priore expediri potest. Ubi Dtmtmtra-
enim justum est aliquid, quatenus ad finem tendit, multo ma-
gis finis ipse justus est. Bellum autem justum idcirco est,
quia ad juris adeptionem tendit '. Et in praeda jus nostrum
per bellum adipiscimur, ut mihi quidem recte dixisse videan-
tur , qui justa bella in hoc maxime putant consistere , quod
capta capientium fiant * , quod et Germanica belli voce indi-
catur* et Graeca Martis; est autem vApi>$, ut videtur, xrn tov
eciptiv. Praedam igitur aliquam justam esse necesse est *, et
quidem inter easdem personas et omni eodem jure, quo bel-
lum justum esse demonstravimus. Sed quia hanc partem dis-
putationis intelligi maxime interest, neque vero caeteri eam
pertractarunt, qui de bello commentati sunt, eadem capita
quibus priorem absolvimus quaestionem, in hac etiam redordiri
placet. Ut igitur videamus quomodo praeda divinae volun- o*m. an
uti secundum leges respondeat, sciendum est duas ab ea par- ar,,c'
tes contineri *, privationem scilicet prioris possessionis et ac-
quisitionem dominii novi. Ut enim ejus, quod quid est,
duae simul formae esse non possunt , ita nec ejusdem rei duo

1 ex concL i. et demonstrationibus praecedentibus. Vide etiam infra in trac-
tatu de fine. * Pan. in c. sicut, uit. de jurejur. [Decretal. 2. 24. 29»] n. 2.
* krijgh. 4 Ex demonsts. seq. 8 Confer cum demonstr. artif. 1. artic. 1. conci. 1.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

aut possessores aut domini in solidum Quare ut for-
mae inductionem , ita possessionis et dominii , privatio debet
praecedere. Ea vero duplex est : universalis , ut apud phy-
sicos materiae primae , quae a natura inest , ita apud nos
ct$c<r7roTcl% , dominii v acuit as , in rebus omnibus non occu-
patis : quo sensu illud intelligitur , libertatem natura etiam
mutis animantibus datam, quia nondum captae in nullius
dominio sunt *: singularis, ut apud physicos materiae se-
cundae, apud nos dominii detractio, quae ex facto oritur:
cujus modi sunt complures, sed ille simplicissimus, quo
amissa possessione dominium amittitur, non minus quam ac-
quisita acquiritur s. Id enim naturale est et locum semper
haberet, nisi lex quarta obsisteret, unde omissa possessione
vindicationes oriuntur *, deducta scilicet in irritum ea, quae
contra jus facta est, apprehensione. Lex autem quarta locum
habere non potest contra leges primi ordinis 5 : quae cum no-
bis concedant omnia facere, quae ad vitae nostrae rerumque
nostrarum tutelam sunt necessaria, sine dubio permittunt tolli
instrumenta, quibus offendimur. Divitiae autem recte definiun-
tur multitudo instrumentorum tum in re familiari , tum in re-
publica*. Omnes igitur res hostium totidem sunt instrumenta
in nostrum exitium comparata: quibus scilicet arma parantur,
aluntur exercitus, opprimuntur innoxii. Haec amoliri, haec
illis extorquere non minus necesse est quam gladium furenti,
si res nostras tutari, si denique salvi esse volumus. Onesan-
der in hanc sententiam : typux yxp yjpv\pixruv x&piruv svbeix
puioT iritepu», usircp >} ovrlx rpetpei. Nam damnum in rebus da-
tum fructuumque egestas minuit bellum , quod facultatibus
alitur. Neque vero praeceptum illud obstat, quod nos jubet
alienis abstinere : cum ne illud quidem locum hic habeat, quo

1 1. si ut certo. §. si duobus, flf. commodati. [D. 13.6. 5* §• 15*] 1 2 * Tac. hist.

1.4. c. 17. 1. naturalem, flf. de acq. dom. [D. 41. 1. 5.] V. c. jus naturale. [Decr.

Grat. p. 1. 1. 7.] * 1. 3. §. ult. flf. de acq. dom. [D. 41. 1.] 4 1. in rem. flf. de

rei vind. [D. 6. 1. 23.] * ex lege 13. * Arist. de rep. 1. i.c.6. [p. 1256. 2. vs. 36.

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

alterum laedere vetamur. Servandae enim sunt leges singulae
in suo ordine. Regula autem- ista 1 , non debere ei, cui quod
plus est licet, id quod minus est non licere, una et eadem
certitudine nititur atque illa mathematicorum , in eo quod
plus est, id quod minus est perpetuo inesse : quam et ipsam
recte jurisconsulti 1 usurpant, quippe cum non minorem in
jure locum habeat proportionis observatio, quam in numero-
rum et magnitudinum dimensionibus. Quanto autem est prior
in ratione bonorum vita quam possessiones, tanto est gravius
occidere quam praedari *. Cum igitur homicidii reus non
sit, qui hominem justo in bello interfecit, multo minus furti
tenetur, qui rem aufert hostilem. Cicero 4 -.Neque est contra
naturam spoliare eum , si possis , quem honestum est necare.

Quod et passim jurisconsulti 5 6 tradiderunt. Et causa quidem
cur hostis re sua privari debeat satis jam apparet. An autem
iisdem legibus simpliciter inspectis sequatur occupantem do-
minium irrevocabile, disputari potest. Videbitur enim nonnul- jv«v«
lis *, cum prior dominus jure privatus sit, esse rem nullius c,ara,"‘’
atque adeo, sicut caetera, fieri primi possessoris : quod Nerva
filius et post eum Paulus7 sensisse videntur, cum bello capta
iis rebus annumerant, quae cum nullius ante fuerint, ei ac-
quiruntur naturaliter, qui primus earum possessionem nanctus
sit. Ratio autem illa statim succurret, quam modo diximus,
quia leges superiores, quae sunt de bono nostro, oppositae
inferioribus, bono alieno locum non faciunt. Nec aliud spec-
tasse Cicero * videtur , si quis diligenter consideret , cum dicit
Cassium profectum in alienam provinciam, si homines le-

1 1. non debet, ff. de reg. jur. [D. 50. 17. 21.] 2 * 1. in eo. fi*. de reg. jur. [D.

50. 17. 110.] et reg. jur. 53. [Decretal. in 6. 5. 12.] a 1. sancimus. C. de sac.

eccl. [C. u 2. 21.] 4 de oflf. 1. 3. [c. 6. §. 32.] 4 Gl. ult. in c. de milit. vas.

qui cont. [F. 2. 22.] Bald. in 1. 1. C. unde vi. [C. 8. 4.] n. 58. Jas. in 1. ut vim.

ff. de just. et jure. [D. 1. 1. 3.] n. 17. Et passim in argumentis a personis ad res.

6 vide supra c. 2. ad 1. 2. 7 1. 1. $. 1. fi*, de acq. poss. [D. 41. 2.] et Bart. ib

in sum. 8 Phil. 11. [c. 12. §. 23.]

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

gibus scriptis uterentur , his fero oppressis , suam , lege
naturae. Ea scilicet lege quam nos secundam posuimus
Sed qui accuratius considerabit leges omnes simulatque possunt
pariter observandas, justam hic distinctionem facile inveniet.
Nam manente quidem bello non posse res captas ab eo, qui
amiserit , vindicari ex perpetuitate periculi satis intelliget *.
Sed rebus pacatis ea, quae duntaxat ob securitatem tuam ce-
peris, alia causa non accedente, quominus restituere debeas
rationem non videbit *. Hic enim lex q&arta , cum alteri nulli
repugnet, debet reviviscere. Magna igitur differentia est in
acquisitione rerum, quae nullius et rerum, quae alterius fue-
runt; ad res eas quae dominum non habuerunt acquirendas
sola possessio sufficit : ad res alterius nobis adjungendas prae-
ter possessionem causa requiritur: ob quam ille scilicet , cujus
res fuit, aut volens aut nolens ea privari debeat. Non sufficit
igitur titulus universalis ille, quo vacantia occupamus, ad
quaerendum in re hostili jus plenissimum, sed titulus alius
desideratur, qui tamen in bello numquam deest 1 * * 4: quod sic
colligitur. Primum si ad rem nostram recuperandam arma
moveantur, quin a detentore armato possessionem injustam
recte avocem manu militari, dubium non est s. Quis enim
non intelligit, cum res utiles acquirere nobis permittimur *,
etiam partorum tuitionem et, si eripiantur, receptionem simul
indicari ? Quodsi rem ipsam consequi non possim , tanti ta-
men ille mihi , quanti res fuit obligatus est 7. Permittendum
igitur mihi est ut quantum ille mihi debet, tantum ego ex bo-
nis ejus consequar. Idemque erit si ab initio non rem meam
vindicaverim , sed debitum persecutus sim *. Nam cum tan-
tumdem illi supersit, quantum mihi deest, id illi auferendum
et mihi applicandum est. Et sic in forensi exsecutione ' cre-

1 ut dictum est ad L i$. supra e. 2. * Viet, de jure belli, n. 18. et 44. et 55*

1 Sily. in v. Bellum. §. 11. conci. 3. 4 vide infra c. 7. 5 1. qui restituere. JF

de rei vind. [D. 6 . 1. 68.] 1. 3. ff. ne vis fiat [D. 43. 4.] • ex 1. a. 7 d. 1. qui

restituere, et seq. 8 ex 1. 6. 9 Dig. de reb. auct. jud. poss. tot. tit. [D. 42. 5*]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

ditores in bonorum debitoris possessionem mitti videmus, ut
illis ex iisdem bonis satisfiat. Nam ut eadem bona publice
distrahi sub hasta debeant, nec nisi in subsidium creditoribus
addicantur, non a jure gentium sed civili 1 venit, cujus imi-
tatio etiam in repressaliis 1 recepta est. Ipsa autem natura
ab eo , per quem re mea careo , tandumdem me quovis modo
recipere permittit, resque eo modo recepta fit mea, quod et
theologis * placet: neque vero naturaliter fieri potest ut do-
minii causam praestet , qui ipse dominus non sit * , quod ta-
men legibus introductum est. Quod si etiam delicta bello
ulciscamur * , certum est poenam non in corpora duntaxat ,
sed in facultates etiam dirigi, quae in forensibus etiam ju-
diciis injuriam passo addici solent *. Ratio est apud Try-
phonium 7 : Nam male meritus publice , ut exemplo aliis ad
deterrenda maleficia sit , etiam egestate laborare debet. Et
huc illud pertinet Tullii 8, ut omnes animi cruciatus et cor-
poris etiam egestas ac mendicitas consequatur. Et proprie is-
tud de Lepido : Atque ille si armis positis de vi damnatus
esset , quo in judicio certe defensionem non haberet , eamdem
calamitatem subirent liberi bonis publicatis. Deque eodem :
Et si judicio damnatos eadem poena sequitur cives , qui po-
tuimus leniores esse in hostes?

Jus autem rem acquirendi hostilem sive ob rem, sive ob
debitum simplex aut etiam poenarium, non necessario bellum

1 C. de jure dora, irapetr. tot. tit. [C. 8. 33.] * Bart. de repress. q. 9. ad 3.
8 Silv. in v. Furtum, q. 19. ex [caetera desunt.] 4 [Quam legem Grotius hoc
loco citaverit, pro ceno affirmare non audeo. Charta in margine lacera et
versiculi prior pars deleta est: supersunt tantum duo verba, acq. dora., ut nobis
de titulo constet. Allegaverat, puto, 1. traditio. [D. 41. 1. ao.], quae
ad sententiam ejus comprobandam unice pertinet.] f ex 1. 5* Vlct. de jure
belli, n. 19 et 56. 9 Silv. in v. Poena. § a. ibi Tertium genus. Inst. deaction.
§ in duplnm. [I. 4. 6. § 23.] et de pubi. jud. § item lex Julia de vi. [I. 4. 18.
§ 8.] 1. 1. fF. de bon. daran. [D. 48. ao.] * 1, bona fides. fF. depositi. [D. 16.
3. 31.] ® Catii. 4. [c. s. § 10.] 9 Epist. 11. adBrut. [Pseudocic. adBrut. 1. ia.]
10 Epist. 14. [Pseudocic. ad Brut. 1. 15.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP IV.

praecedit, interdum etiam comitatur 7. Primum enim quis
est hostium qui vitam duntaxat nostram appetat, non etiam
facultates, aut non vitam potius ob istas? Merito igitur per
bellum id quod nobis quotidie eripitur, aut tantumdem recu-
perabimus *. Unde plerisque visum est in bellis quasi taci-
tam pactionem permutationis accedere *, ut alea certaminis
uterque contentus aliena caperet , sua amitteret : ut sit quod
apud Menandrum 1 * * 4 * est:

01 yxp iitMTSf irpo$*Ml3t7v rx ruv irlXxs
XTrcmry%xvw<ii icoXKouui vixA/mvoi,
t x $'7$ix xpogridixci roif xtexrrptoic.

Qui concupiscunt capere vicinas opes
Persaepe de spe clade cum victi cadunt ,
Alterius etiam rebus adjiciunt suas.

Neque longe hinc abit Aristotelicum illud ‘ : i yxp vipio;
opiot.xyix t/? ijriv , iv x tx kxtx mte piov xpxrovpuvx tuv KpxTouvrav
eJvxt <px<nv. Est enim lex ista quasi consensus aliquis , quo
bello capta esse dicuntur capientium. Alterum , quod nunc
dicam, perpetuum est, nec a bello potest abesse. Quod enim
bellum geritur sine sumtu et sine damno? Ut enim caetera
omnia ex voto succedant, quod numquam accidit, interim
tamen qui bellum gerere cogitur, a rei domesticae procuratione
avocatur. Atqui is qui justa arma induit, jus habet et damna
omnia et impensas, ut sibi debita recuperandi': quemadmo-
dum in judiciis forensibus 7 et dispendia et sumtus non litis
modo, sed et exsecutionis ab eo sarciri aequum est, qui sponte
juri non paruit. Hinc illud est : impensas belli lege victi sus-
cepturus Postremo certum est eum, qui justo bello sciens

1 v. infra c. 7. * Dig, quod quisque juris, tot. tit. [D. a. a.] Cic. de inv.

1. a. Silv. in v. Bellum. 1. § 1. conci. 1. * Vasq. c. 9. n. 17. 4 [ap. Stob. in

floril. 1. 10. n. 3.] 4 de rep. 1. 1. c. 6. [p. 1255. 1. vs. 6.] 6 Viet, de jure

belli n. 17 et 50 et 54. Bart. de repress. q. 9 ad 3. Mart. Laud. de bello q. 1.

7 Inst. de poen. tem. Iit. § 1. p. 4. 16.] et C. de fruct. et lit. imp. tot. tit.

[C. 7. 51.] s Just. 1. 33. [c. 1.]

Digitized by UaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

resistat graviter delinquere Atque adeo si quid ille felici-
ter gerat, fur est et raptor violentus et sicarius. Sunt autem
haec peccata ejusmodi, ut reum facultatibus omnibus, aut
parte magna mulctari faciant * : quae ei apponi debent, in quem
peccatum est, aut homini aut reipublicae. Et hoc est quod
tradunt theologi*, in principio belli, si hostis offerat plenam
satisfactionem non tantum injuriae et rerum , sed damnorum
etiam ac impensarum , audiendum eum esse, At secus fla-
grante jam bello , quia hostis delinquens jam non eo sit sta-

tu , ut satisfacere debeat , sed + est pati , altero

videlicet judice jam constituto , qui possit.

Ex his quae dicta sunt satis apparet etiam concordiam reipu-
blicae et magistratuum auctoritatem saepe sine praeda conser-
vari non posse4, praecipue quia ad eam rem maximi sumtus
desiderantur nec impune ferre debent, qui temere repugnant.

Cum igitur patuerit 5 justum esse , quia et Deo gratum est ,
nos salutem nostram tueri, res nostras defensare aut recupe-
rare , debitum consequi , etiam illud quod poenam continet ,
quae nos alteri cuiquam remittere Deus non cogit 6 , prae-
sertim cum in commune intersit maleficia non manere impu-
nita , propugnare rempublicam et magistratus : horum autem
nihil fieri possit, nisi hostes opibus exuantur, pleraque vero
non aliter possimus obtinere , nisi per bellum , acquirendo id
quod hostis fuit , hoc autem sit illud quod praeda dicitur 7 ,
omnino consequitur praedari aliquando justum esse. Jam ex Dem. *rt. i

iil “

1 Mart. Land. q. 14. ct 16. 1 2 ex allcg. supra pos. 3 4 Cajet, in summ. pecc.
Belli revocatio. 4 juxta 1. 7. et sqq. V. Viet. n. 15. Silv. in v. Repressaliae ,
in prine, ibi: Qui autem. 4 toto c. a. 6 Wilh. Math. de bello justo ct licito,

in 3. req. 7 cx defin. praedae in fine cap. 1.

f [Folii margo inferior ad dextram manum a muribus corrosa est, unde fac-
tum ut duo versus pro parte deleti sint. Sed quamvis de ipsis Grotii verbis
hodie constare nequeat, haud multum aberrabimus, si in hanc fere sententiam
scripsisse eum ponamus : in priore versu haec : sed illatis graviora haud in-
justum est pati; in altero ita: qui dc poena pro libitu statuere possit.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

jure naturae praedam 1 oriri probatum est , quod et in aliis
animantibus conspicitur, illis etiam quae gregarim pascuntur
aut volant: nam cum alias possessa relinquant possidentibus,
idem tamen non faciunt praelio irritata : quo illud Plutarchi 1
referri potest: oubb oivtgvs istvbv cu&xiixov ttoiouvtxcj xWx tu

irpeTpVTXTCi) TUV vi (MOV XXO^GvdoVVTXC 9 oc TU XpSITTOVI TX TOOV VfTTCVUV

5/3<y<r/vt xpyofzevog xxb tov Osgu xxi ts\svtuv slg tx Oypix. Nihil se
aut grave aut iniquum facere , sed jus antiquissimum sequr ,
quod res inferiorum superioribus largiatur, a Deo incipiens
et in bestias desinens: quaeque sunt in Gorgia Platonis et
passim apud auctores in hanc sententiam. Et hoc ipsum jus
esse naturae, quod etiam inter feras valeat, Josephus prodi-
dit et non uno loco Aristides *. Philosophus 4 etiam : $ note-
fjuyyi epilei xrvrnxii Res militaris naturaliter quodammodo
acquisitiva est . Theophilus • hanc acquisitionem cpurixviv xryviv
vocat , possessionem videlicet naturalem . Unde sequitur etiam
mr5l*u'u' *nter Christianos juri praedae locum esse. Recte etiam praeda
IIL juri gentium , itvixu vificp , ut apud Theophilum est , attribui-
tur 6 : ut apud Demosthenem 7 : s7t ov bstvbv9 a yij xxi ieol9 xxi
cpxvspoog TrxpxvofJLOv , ov (livov 7rxpx tov ysypx/z/zbov vi/zov , xXKx
xxi irxpx tov xotvov xxxvtuv xvipcoxuv vipeov , tov xyovrx xxi cpipovrx
(3lx tx/zx iv noXefzlov (zclpx (jly\ l&lvxl (zoi xfivvxordxt. Deinde
vero nonne illud grave est , o Tellus et Dii , nonne manifes-
tissimae iniquitatis , nec scripto duntaxat juri contrarium ,
sed illi etiam legi , quae generi humano communis est , ut
cum quis res meas vi auferat rapiatque hostiliter , mihi non
liceat par pari rependere? Judice etiam Cyro * vd/zog iv ttxtiv

dv0pCO7TOl$ xthoc 1<TTIV, OTXV 7TCX£ (CGVVTCCV 7Ti CXlC XXu TUV frJvTCCV SIVXl

tx xpv\(ixTX* Lex est inter homines sempiterna , capta hostium

1 Confer cum deraonstr. art. i. artic. 2. ct 3. conci. 1. * Cam. [p. 136. d.c.]
3 Citantur ap. Fabr. Sem. 1* 2. c. 2. [p. 26.] 4 Arist. dc rcp. 1. 1. c. 8.
[p. 1256. 2. vs. 23.] 5 Inst. de rer. div. [T. 2. 1.] • Conf. cum dem. art. 2.
artic. 2. et 3. conci. 1. 7 c. Aristocr, [p. 639. §. 20.] 8 Xenophon de inst.
Cyri 1. 7. [c. 5. §. 73.]

Digitized by yjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

urbe eorumdem res atque pecunias victori cedere. Et hic est
ille Cyrus, cui regna Orientis armis quaesita Deus ipse ' ad-
dicit. Juris gentium jus belli pars est: quare Aeschines * :
ei puv 7rpbi qptx; irotepifoxs iopoxXurov t>jv ttI/jv eltec, xuplxt i%eis
rq> tou 7rc>Jfic'j vlpuo tcr^Tocpuvoc. Quod si bello contra nos sus-
cepto urbem armis captam occupasti , recte illam belli jure
possides. Idemque alii * jus victoriae dixerunt philosophique
omnes 1 * * 4 * proprium quoddam genus acquisitionis ex hoste sta-
tuunt , quod aut mX epuxiiv aut xiperixjiv aut «yan/wr/xijv aut %a-
purnujv vocant. Socrates autem apud Xenophontem 8, qui
mos illi fuit obstetricia quadam arte , ex semine quod humanis
animis insitum est elicere veritatem , Euthydemum interrogando
eo perducit, ut cum spoliare in parte injustitiae poneret, hoc
ipsum tamen in hoste justitiae consentaneum esse fateretur.
Et Plato f: srxvrx ruv vixupUvuv xyxix tuv vixxvtuv ylyvsrOxi.
bona omnia quae victus habuit victoris jieri. Unde apparet
quam illi * sint inepti , qui bella inter Christianos praeda
volunt carere, nisi forte illa omnia putant injusta. Sed ho-
minum alioquin eruditorum hac in parte inscitiam alii aperue-
runt 7. Nos ex principiis ante positis rem tam perspicuam
putamus, ut longiore disputatione non egeat: quin et hoc
animadverti posse, diversae sententiae auctores ne hoc quidem
ipsum , quid esset praeda , satis intellexisse. Quod autem a
civili bello sumunt argumentum dupliciter absurdum est:
primo enim quis illis concedat, bella Christianorum esse ci-
vilia , quasi vero totus orbis Christianus una sit respublica ' ?

1 Esaias tot. cap. 45. 8 de fals. Icg. [p. 3 § 33-] Fabr. Sem. 2. c. 3.

* Tac. Hist. 1. 4. [c. 74.] 4 Plato Sopii, [p. 219. d. c.] Arist. de rcp. 1. 1.

c. 6. et 8. [p. 1255. 1. vs. 6 et p. 1256. 2. vs. 23.] et Cic. de oflf. 1. 1 . 6 Comm.

1. 4. [c, 2. §. 15.] * Alc. in 1. hostes, de verb. sign. [D. 50. 16. 118.] 7 Ayala

de jure belli 1. 1. c. 5. n. 2. Bellinus p. 2. tit. 18. 11. 1. [in Ocean. jur. vol.

16. P« 34<S.] 8 V. Vasq. contr. ili. c. 22 et seq.

f [Grotius nobis in margine indicaverat Platonis opus, unde haec sumta
sunt. Hodie nihil superest praeter litteras ibus: de legibus , ut videtur.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

Deinde quod in civili bello praedae locum non faciunt, in
hoc etiam falluntur. Nam ut historias omittam, ex quibus
discimus adeo praeda scatere bella civilia , ut ista saepissime
cupido homines ad res novas pellexerit l * *, quae est ratio cur
magistratus, si aliter non possit 1 , id quod reipublicae de-
betur, vel ob solam poenam rebellionis, armata manu con-
sequi non debeat? Plato 8 sane cum in civili dissensione
bellum velit esse quam pacatissimum permittit tamen r bv «ri-
reiov KxpTrov xCpxipsToSxi rolg Kpxrovri tu v xpxTOVfisvuv , fructui
annuos eripi victis a victoribus . Tum vero quid tam con-
trarium est, quam praedam prohibere, ubi caedes permittas4?
artie tv!' vero Jus est gentium hostem spoliare, etiam jus civile sit ne-
cesse est. Quod et singularum nationum leges et consuetudines ,
quae de praedae distributione ubique plurimae sunt , manifestum
faciunt. In Romano autem juris corpore 5 saepissime expres-
sum est capta bello capientium fieri idemque probant Canones.
Haec autem omnia dubitare nos non patiuntur, quin praeda
omni jure concessa sit. Idque ipsum sacrae literae loquun-
arTi *£tur# ^stne quod magis volumus, quam quod lege

/ expressa jubemus? Atqui inter leges militares sunt ista Dei
verba 6 de capta civitate: Omnia spolia ejus diripies tibi
fruereque praeda hostium tuorum , quam dederat dominus
Deus tuus tibi . Sicut igitur victoria sic etiam praeda a Deo
est: unde et partem Deo sacratam legimus ipso agnoscente 7,
quod ne profanae quidem gentes omnino ignoraverunt 8 , cum
Jovem Praedatorem et Minervam Leitida, Martem denique

1 Tac. Hist. !. 3. [c. 33.] s Adde limitationem Silv. ad conci. 8. $11. verbo

Bcllnm. 8 de rcp. 1. 5. [p. 470. b. d. e.] 4 ut supra hoc capite. s 1. naturalem,

in fine, cum 1. scq. fT. de acq. dom. [D. 41. 1.5.« 6.] 1. si quid bello, ff. de capt.

[D. 49. 15. 28.] Inst. de rer. div. § item quae ab hostibus. [I. 2. 1. 17.] Dist.

1. c. jns militare, in fine. [Decr. Grat. p. 1. dist. 1. c. 10.] c. dicat aliquis.

[Decr. Grat. p. 2. c. 23. q. 5. c. 25.] V. Gl. in d. c. jus militare, et in c. juris

gentium [c. 2.] d. dist. 8 Dcut. 20. 14. 7 Num. 31. et alibi. 8 Diod. Si

saepe. Virg. Liv. ap. Fabr. Sem. 1. 2. c. 3. in fine.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

aut Herculem aut Vulcanum spoliis hostium mactarunt. Unde
et tropaea sancta fuere. Illud autem ipsius Josuae' deimivarov
et a Divino numine dictatum negare quis potest? Cum mul-
tis opibus ad sedes redite vestras , cum vi pecoris multa ,
cum auro argento aere ferro , cum vestimento omnifario , et
participes estote praedae hostium vestrorum cum fratribus
vestris. Inter praecepta etiam quae Josuae dantur adversus
Hajum proficiscenti illud 1 * est : Spolia ejus et jumenta ejus di-
ripietis vobis. Aut illud quod per Davidem enuntiatum est :

Accipite benedictionem de praeda hostium Domini *. Sed vel '
hoc solum sufficere poterat , quod Deus Israelitas , formatum
a se populum , ea ratione jus suum tutari voluit 4 : aut etiam
quod modum praedae circumscripsit * et quomodo dividi de-
beret ostendit. Illae etiam auctoritates, quae bellum esse
justum aut simpliciter aut ex principiis -probant , huc referri
non incommode poterunt. Et eaedem , quae bellum Christi- Ylm!
anis et in Christianos permittunt', ad praedam etiam perti- Yii. irtul
nent: quia scilicet mutari non potuit, quod erat sui natura *inic.liu.'
immutabile , nec Evangelica doctrina quidquam in moribus
innovavit. Neque vero putandum est cum tam manifestis Dei
oraculis pugnare Baptistae praeceptum *. In quo animadverten-
dum est consuli Johannem non a militibus in procinctu qui-
que in hostem ituri erant, sed ab illis qui in Judaeae prae-
sidiis versabantur. Quantis autem Romani milites injuriis
miseros provinciales infestaverint quantamque solitudinem cir-
cum se fecerint illorum hiberna , testantur ejus saeculi scrip-
tores. Has itaque vexationes , quas concussiones ipse vocat , ut
hodicque dicuntur, et calumnias omnes Johannes prohibet
iubetque milites salariis 7 suis (nam id ferme vox sonat) con-

1 Jos. i», ii. 3 Jos. 8. a. * Snm. 1.30. v. 16. 4 in ilern. inart. i.artic. i.

conci, i. sub ilncm. 5 Num. 31. 26. Deut. 20. 19. Sani. 30. 22. 6 Lue. 3.

14. 7 b-puvtoti.

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

tentos esse. Nec aliis ea sententia quam rusticis et hospiti-
bus parcit, in quos nimium crebrae sunt militum injuriae,
ut omnes ad eum locum interpretes 1 * consentiunt. Est enim
hoc periniquum spoliari paganos immerentes, qui ad sui de-
fensionem et sustentationem militum onera publicitus indicta
sustineant. Sed nihil hoc ad res hostium pertinet, neque
aliam sententiam habet, quam quod ante publicanis dictum
erat, ne quid amplius exigerent quam jure constitutum esset.
Juste igitur, si imperantes ita decreverint, praeda ex hoste
ad militem perveniet diceturque et haec pars esse salarii , hoc
est praemiorum , quae milites juste consequi Paulus 1 testatur.
Non aliud ergo Johannes his qui in Judaea militabant quam
exercitibus suis Aurelianus * edixit: Annona sua quisque ut
contentus esset : de praeda hostis , non de lacrymis provinci-
Dem. in- alium viveret. Omni autem jure praedam esse justam eadem
auctoritas evincit, quae de bello idem probavit. Restant
ql* ‘abTx- sanctorum virorum exempla: quorum princeps facile Abra-
hamus * multa nobis argumenta suppeditat. Primum enim
cum res hostibus possessas vi aufert ‘, satis ostendit non
debere ut alienum relinqui id, quod hostes detinent , ideoque
hoc factum recte imitabimur. Agnoscit deinde praedam cum
ejus partem decimam dat sacerdoti , ut in Epistola ad He-
braeos • diserte explicatur. Illud autem ipsum de praedae deci-
ma apud alias etiam gentes invenitur 7. Ad ultimum jus prae-
dae apertius probare non potuit, 'quam cum quaedam ejus
consumenda ministris suis dedit, auxiliatoribus vero partes e
manubiis assignari voluit *. Neque enim erat is Abrahamus
qui daret quidquam quod honeste accipi non posset. Caete-
rum quod e spoliis reliquum erat nou quasi minus jure par-
tum recusavit , hoc ipsum enim aperte fuisset professus : ne-

1 V. Cajet, in suram, pccc. Belli damna. Ferd. Diae, ad Duc. Rcg. rcg. 2.

innocentiae. 8 Cor. 1. 9. 7. 3 Vopisc. Aurei, [c. 7.] 4 Historia est Gen. 14.

4 Ibid. 15. et 16. 4 Ibid. 20. ct Hebr. 7. 4. 7 Liv. 1. 5. [c. 25.] 8 Gen.

14. 24.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

que vero interpretum quisquam 1 * ita intellexit: sed longe alia
de causa. Et nonnulli quidem ita verba exponunt, ut dicant
Abrahamum ante expeditionem voto se obligasse, nihil se ex
praeda sibi excepturum. Certum autem est vovere nos alia
quam quae facere necessario debemus. Quae autem ratio il-
lum moverit aut ad votum aut citra votum ad repudiationem
partis ex praeda, illis verbis indicatur: Ne dicas ego ditavi
Abrahamum *. Liberaliter igitur et quadam animi magnitudine
cessit jure suo. Verebatur enim haud immerito vir innocens
ne homines profani et verae religionis inimici temere ipsum
calumniarentur , quasi sola praedae aviditate bello non ad se
proprie pertinenti se immiscuisset. Habet igitur hoc rationem
specialem, et a Periclis et Fabii facto haud longe discrepat,
qui rei privatae jacturam fecerunt, ne iniquam suspicionem
in se irritarent. Neque multum diversam rationem Fabricius
apud Dionysium * reddit, quod cum posset ex praeda nihil
suum fecerit , xju tov ix Itxaicv TcXoimv {nrcpiiuv evexx ,
etiam juste partas divitias prae gloria contemnens , idque
se fecisse dicit Valerii Publicolae aliorumque exemplo. Marci
etiam Catonis factum haud dissimile post Hispanicam victori-
am * , qui paene iisdem verbis , quibus et Abrahamus , nega-
bat quidquam ad se perventurum e bello captis praeter ea
quae in cibo ac potu consumsisset. Addebatque non ideo a
se culpari alios imperatores, qui concessas ex praeda utilita-
tes sumerent, sed malle se de virtute cum optimis, quam de
opibus ciuji ditissimis contendere. Potuit et hoc Abrahami
animum movisse, quod pleraeque res quae penes reges de-
victos inventae erant , non illorum fuerant antiquitus , sed
Sodomae civibus , sociis tum Abrahami , recens ereptae 6 ,
quas idcirco ad priores dominos aut eorum Principem velut
postliminio redire nonnihil habebat rationis : ut et juris Ro-

1 V. Arabr. de patriarchis 1. 3. c. 2 . ct Nic. Liranum ad locum Gen. Wilh.

Math. dc bello justo, rcq. 2. p. 5. 3 Gen. 14. 23. 3 in fragm. [p. 747. vs.

43.] 4 Plut. Cat. [p. 342. a.] 4 Gen. ibid. 11. et 16.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

mani aequitas in rebus quibusdam constituit *. Imo etiam
< ubi jus deest benignitate interdum id factum legimus. Atque
ita Abrahamus idem tum fecerit, quod Somani alias, qui cap-
tis Volscorum castris Latinis atque Hernicis sociis edicto ad
res cognoscendas vocatis easdem reddiderunt *. Idem Volum-
nius et postea Attilius devictis Samnitibus, idem Gracchus
et Aemilius factitarunt. Nec aliter Scipio constituit superatis
Lusitanis atque etiam capta Carthagine in signis et donariis,
quae Siculorum fuerant. Caeterum videant si qui sunt, qui-
bus haec non placent, quos viros et quales condemnent: cum
praedas egisse legamus et Mosem * , exemplar justitiae multo
certius quam fuit aut Lycurgus aut Aristides , et sanctissimum
ducem Josuam * et Davidem Deo amicissimum regem * ; tum
vero Aubenitas cum Gaditis et ' parte Manassitarum • , qui
hostium spoliis ditati ideo scribuntur, quia fiduciam in Deo
collocaverant , itemque Asam Principem religionis nomine sum-
mopere commendatum 1 * * * * * 7. Quod si ad Christianos Principes
venimus, invenietur nemo qui non exempla illa secutus sit.
Tametsi enim Christianorum moribus et quidem sero servitus
exoleverit*, (cujus rei diversa ratio demonstrari facile posset,
nisi ab instituto hoc discederet), manere tamen illud ut res
captae bello capientibus quaerantur apud cunctos juris magis-
Prtb. tota tros exploratum est *. Verum testimonia in numerum conge-
a Jic- rcre jjjc 0pUS Theologos poscimus ? En unum pro

omnibus Augustinum 10. Si qua jam praecisi possidere coe-
pistis , quia vobis ablata nobis dominus Deus dedita non ideo

1 C. dc posti, rev. 1. ab hostibus, in fine. [C. 8. §i. 12.] V. Ang. ibi et

Jas. ad leg. a. flf. de acq. poss. [D. 41. a], n. 11 et 12. 2 Liv. [1. 4. c. 29.

1. 10. c. 20. et 1. 24. c. 16.] et Polyb. [1. 2. c. 31.] 8 Num. 31. 9. 4 Jos.

8. 27. et 22. 8. 4 Sara. 1. 30. 20 et 2. 8. Chron. 1. 18. ®. Chron. 1. 5. 18 et

seq. 7 Chron. 2. 14. 8 1. in pecud. fF. de usur. [D. 22. 1. 28.] 9 Inn. in

c. olim. de resi. spol. [Dccretal. 2. 13. 12.] Pan. in c. sicut, ult. de jurejurando.

[Decretal. 2. 24. 29.] n. 8. Bart. ad 1. hostes, in fine flf. de capt. [D. 49.

15. 24.] Bal. in 1. 4. C. de ing. man. [C. 7. 14.] Mart. Laud. de bello q. 19.

10 c. litt. Petii, citatur in c. 2. [Dccr. Grat. p. 2. 23. 7.]

Digitized by GiOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. IV.

concupiscimus aliena : quia illius imperio , cujus sunt omnia ,
facta sunt nostra , et juste nostra sunt . Placent juris Pontifi-
cii doctores? Pontifex ipse Innocentius 1 acquisita bello li-
cito licite retineri affirmat: idemque multis exsequitur Hos-
tiensis 1 et Panormitanus 9 et Archidiaconus %. Quid juris
Romani interpretes? Bartolus • : Ubi bellum licitum fuit de-
praedantes ex jure civili ad restitutionem non tenentur . Bal-
dus 6 hoc amplius : In foro etiam interno conscientiae licite
retinentur quae justo bello capta sunt : cujus et verba Jason 7
refert et omnes probant non modo jurisconsulti verum etiam
sacrosanctae sapientiae interpretes, quicunque hanc disputa-
tionem proprie exsecuti sunt, ut Silvester, Adrianus, Ange-
lus, Lupus et inter Hispanos Victoria et Covarruvias # : quod
si omnes auctores inspiciamus, nemo damnat praedam, multi
avaritiam in praeda, Tb7rteovexry\tu*<> id quod plus aequo est :
sicut nec bellum, sed in bello crudelitatem culpari diximus.
praedam igitur capere aliquando justum est Christianis ex Conci. //.
Christianis omni jure 9.

CAPUT V.

QUAESTIO III.

QUAE PRAEDA JUSTA SIT.

QUAESTIO IV.

QUOD BELLUM JUSTUM SIT.

Si igitur est aliqua ejusmodi, quaenam illa sit praeda, quae

1 in c. quia plcriquc. de iram. Eccl. [Decretal. 3. 49. 8.] * in summa tit.
de poenit. [Decretal. 5. 38.] 8 in d. c. sicut et d. c. olim [Decretal. 2. .

04. 29. et 2. 13. ia.] 4 in c. Dominus noster. [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 2.]

• ad 1. naturalem. §. item quae ab host. fF. de acq. dom. [D. 41. 1. 5. § 7.]

• in c. 1. in 4. coi. de mil. vas. qui contumax est. [F. 2. 22.] 7 ad 1. 1. ff.
de acq. poss. [D. 41. 2.] n. 8. 8 Silv. in verbo Bellum §. 1. et $. 9. Adria-
nus in qaaest. de rest. in part. et quaest. de bello. Angelus in disput. Renovata
guerra. Lupus de bello §. ult. [Ocean. jur. vol. 16. p. 323.] Victoria de jure
belli c. 51. et seq. Covarruvias ad 1. peccatum, de rcg. jur. can. pane 2. §.

. 11. [Covarr. Opcr. Omn. vol. 1. p. 512.] ® Man. Laud. q. 11.

Digitized by <^.ooQLe

5»

DE JURE PRAEDAE. CAP. V.

justa dici debeat, restat videndum. Neque longa est disqui-
sitio. Ut enim ex his, quae ante diximus manifestum fit ,
Ctnci. iii. omnis praeda justa est , quae justo ex bello oritur \
Et sic omnes definiunt. In eo nunc omnis disputatio vertitur,
bellum quodnam justum sit \ Sed ante omnis verbi tollenda
est ambiguitas. Justum enim cum dico, non ita intelligo,
sicut interdum usurpatur , quod ad suae naturae magnitudinem
pervenit, ut justa aetas, justum navigium, justum opus dici-
tur, nec cui addita est species exterior solemnis quodam-
modo , unde justa materfamilias , etsi pars haec est propositae
considerationis (utroque enim significatu justum bellum apud
auctores legitur) , sed hoc demum , cui nihil eorum deest quae
jure aliquo divino aut humano requiruntur. Varie autem haec
nec satis ordine a magistris tractata sunt. Septem quidam ‘
bellorum nomina verius quam genera posuerunt: neque vera
omnia , nec ipsa satis inter se distincta. Nonnulli hoc volue-
runt ut a judice esset et ex jure. Alii hic desiderant aucto-
ritatem, causam (sic vocant illud unde bellum nascitur) et
intentionem, seu potius id, quod cuique propositum est,
nonnulli causam, modum, necessitatem *. Auxerunt alii nu-
merum, qui necessarium esse bellum cupiunt, ut sine reipu-
blicae periculo omitti non possit , et jussum a magistratu sum-
mo, et justa causa, indictumque hosti et denuntiatum *.
N,va it- Considerant alii ex re , ex causa , ex animo , ex auctoritate ,
clarat $o. ex persona. Sed in quaque partitione quid deficiat aut abun-
det, ita apparebit, si bellum ad summa quatuor causarum
genera 7 revocemus. Solent enim actiones non minus quam

1 Ex. demonstr. univ. q. a. 1 * 3 Convenit cum Thora. a. a. q. 66, art. 8. ad

i. 8 V. Bud. 1. 3. fF. pro socio. [D. 17. a.] et Ayalam de jure belli 1. i.c. 34. 4 * Gc-

min. in c. 1. de liomic. [Decrctal. in 6. 5- 4«] et ex illo alii qui de bello

scripserunt. 6. Thom. a. a. q. 40^ Bart. de repress. Castr. ad 1. ex hoc. f T, dc
just. et jure. [D. 1. 1. 5.] Pantheol. Rain. Pisani, c. 1. Wilh. Math. de bello

justo et licito, in prine. 0 Joh. Lupus de bello, ex Hostiensi de treuga. [p.

323 ] 7 Arist. Mctaph. I. 4. c. 2. [p. 1013. 2. vs. 16.] v. Silv. in verbo Lex. §. 5.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. V.

res caeterae ad eas referri. Et quidem ut vitiosa sit actio
aliquam causarum vitiosam esse sufficiet 1 : recta vero ut sit
(siquidem rectum nisi uno modo esse non potest) illas omnes ,
quomodo oportet, concurrere necesse est. Id Graecus indi-
cat versus *:

ieQxo) ftkv yif xirhas , irxvroSxmc xxxcl.

Simpliciter bonus est: at malus omnimodis.

Omne ergo bellum justum est , quod omnes causas justas cnd. iv.
habet. Causae itaque examinandae sunt. Et in prima parte
videndum qui juste bellum gerant, in secunda quibus de
causis et in quos, in tertia quomodo seu quatenus, in quarta
quorsum quoque animo. Operam autem hanc non eo insum?
simus, quod aliorum nobis labores de jure belli displiceant,
quippe quorum etiam auctoritas nobis usui futura sit: sed
quia ex adminiculis, quae nobis jam comparavimus, aliquan-
tum nos ad carumdem rerum , quas illi tradiderunt certitudi-
nem, aut saltem ad ordinis perspicuitatem collaturos exis-
timavimus.

C A P V T. VI.

DE CAUSA BELLI EFFICIENTE.

QUAESTIO. V.

ART. I. QUAE JUSTA SIT CAUSA EFFICIENS BELLI PRIVATI.

ART. II. QUAE JUSTA SIT CAUSA EFFICIENS BELLI PUBLICI.

Causarum, quae aliquid efficiunt, alias esse principales tra-
ditum est, alias adjuvantes, alias instrumentorum nomine cen-
seri : quae quidem omnes, ut in aliis plerumque rebus spec-
tantur, ita et in voluntariis hominum actionibus, in quo ge-
nere bellum est. Naturaliter, sicuti diximus, juris quisque
sui exsecutor est: ideo enim ex animo effecti sumus et cor-

1 Dion, dc divi, nomin. Thora. 2. 2. 110. an. 3. 2 Arist.dc mor. ad Nicom.

1. 2. c. 5. 1106. 2. vs. 35-]

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE* CAP. VI.

pore, ut corpus sit quod animo inserviat *. Hoc ipsum et mem-
brorum usus indicat , praecipue manuum * , quas exserendo nos
ipsos tuemur, injiciendo rem ut nostram vindicamus : naturale
est praeterea ut alter alteri benefaciamus atque opem feramus *.
Nam quod nobis laborantibus fieri velimus , idem recte alteri
praestabimus 1 * * 4. Nec male qui de officiis scripserunt 5 illud
demonstrant Deo placuisse , ne quid post ipsum homini esset
utilius homine. Sunt autem diversa inter homines societatis
vocabula , secundum quae et cognati ad opem ferendam coeunt
et vicini inclamantur # et in universum omnes ejusdem civi-
tatis cives 7 : unde illud in scenis Porro Quirites 8. Et Solo-
nem ita docuisse accepimus beatam fore rempublicam , in qua
alienas quisque injurias suas existimaret. Democritus • : *3/-

XOVfjtfVOKTl TlfWpsJv KXTX llJVXpUV XXI (Jty 7TXpi£VXl. ptfV ?xp

Totouro 'Sikxiov kx) xyxOov, to (jw Totovro xSncov kx) xxxov. Inju-
ria oppressos defendere pro viribus oportet et non negligere:
illud enim justum bonumque est , hoc vero injustum et malum .
Et Aristotelis 10 est egregium dictum : 5*7 tov$ xSixcvpUvovs xnrsp
Ixvruv 7TGtefju7v i$ U7rsp ovyyEVGov j} vTrep evepysruv i} ovftfixxw
xhKovpUvois fioviislv. Oportet aut pro se arma sumere si quis
injuriam acceperit , aut pro cognatis aut pro benefactoribus
aut pro injuria affectis auxiliariis .

Quodsi etiam caetera desint vincula, tamen totius humani
generis socieias naturaeque communio hoc efficit, ut mala aliis
illata nos etiam tangant. Hominibus enim humani nihil alie-
num esse debet: adeo quidem ut praeclarae gentes theologi-
que et jurisconsulti non minimae auctoritatis multis casibus
existiment puniendam esse eorum negligentiam qui, cum pos-

1 V. reg. 5 et in fine c. 2. 8 V. supra ad 1. 2. * V. ante 1. 5. et 6 et ad

reg. 3. 4 V. demonstr. inart. 2. artic. 1. conci. 1. 1. servus ea. tf. de servis ex-

port. [D. 18. 7. 7.] 6 Cic. ex Panaet. de off. 1. 2. [c. 3. §. 11.] Cic. de olT.

1. 3. [c. 6 . §. 26 et 27.] 6 Dd. ad 1. si quis in servit, in fine. IT. de fur. [D.

47. 2. 7.] 7 v. 1. 7. c. 2. 8 [Laber, ap. Macrob. Sat. 1. 2. vs. 7*] 9 [ap. Stob.

in floril. 1. 46. n. 43.] 10 Rhet. ad Alex. c. 3* [p- 1425* 1. vs. 12.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VI.

6 1

sent prohibere, laedi aliquem permiserint *. Sed et auctores
et auxiliares agunt vi sua, illi quidem sui ipsius, hi vero
alterius gratia. Instrumenta autem non agunt sua vi, sed
ej'us qui movet *. Habet enim instrumentum rationem quo-
dammodo partis: pars autem toti naturaliter famulatur. Hinc
manus cpyxvcv Ipyxvuv , quasi instrumentorum omnium instru-
mentum , unde poeta * :

Arma antiqua manus, dentes unguesque fuerunt.

Arma vicissim manus militis. Nos autem cum de instrumentis
belli loquimur, non tormenta aut gladios aut hastas volumus
intelligi: ista enim ad justitiae quaestionem parum pertinent:
sed ipsos homines, quorum opera sub aliorum imperio est.
Exemplum sit in filio «, qui naturaliter pars quaedam est pa-
tris, cum a patre hoc ipsum quod est acceperit. Et inservo*,
nam et hic pars quodammodo domini est, ut quaevis pos-
sessio. Nam sicut pars non tantum pars est totius eadem
relatione qua totum est totum partis , sed hoc ipsum quod
est totius est , ita possessio est aliquid ipsius possidentis.
Democritus * : olxerwnv c5$ /Apeai rov gkvivsoi; %pu aAAu 7rpoc «AA o.
h. e. famulis tamquam partibus corporis aliis ad aliud utere.
Nec male dictum Aristoteli 7 quosdam esse natura servos ,
non quia non hominem Deus liberum creaverit, sed 'quia

1 V. ad rcg. 2. Bart. in 1. ut vim. ff. de just. et jure. [D. i. 3.] n. 7 ct8.Jas.
ib. n. 29. Castr. ad §. jus gentium [§. 4] 1. 1. eo tot. n. 10. 11. 12. Bart. ad
1. hostes, ff*. de capt. [D. 49. 15. 24.] n. 9. Inn. ad c. sicut, dc jurejur. [Dc-
cretal. 2. 24. 29.] et in c. olira. dc rest. spoliis [Decrctal. 2. 13. 12.] ct
ibidem Pan. n. 15. Silv. in v. Bellum 2. §. 8. Thom. 1. 2. q. 47. art. 1. Gen. 14.
toto cap. Prov. 24. 11. Ps. 82. 4. Dynus in c. non est sine. [Decrctal. in 6 ,
5. 12. reg. 19.] Silv. in v. Homic. n. 10. Sen. ep. 95. 2 Arist. dc rcp. 1. 1.
c. 4. [p. 1253. 2. vs. 27. sqq.] 8 [Lucr. 1. 5- vs. 1282.] 4 1. cura scimus §.

1. C. de agrie, ct cens. [C. 11. 47. 22] Arist. de mor. ad Nicom. h 5. c. 10.
[p. 1134« vs* IO0 Applica ex 1. Gracchus. C. de adult. [C. 9. 9. 4.] Sen.
contr. 1. 1. 4. * Applica ex 1. cum dom. (f. de S. C. Sil. [D. 29. 5. 19.]
8 [ap. Stob. in floril. 1. 62. n. 45.] 7 de rep. 1. 1. c. 5. [p. 1254. 2. vs. 16.
sqq.]

Digitized by i^ooQLe

6 2

DE JUR PRAEDA. CAP. VI.

sunt quidam eo ingenio, ut ipsis expediat alieno potius imperio
regi quam suo *. Quare familia quasi multitudo corporum
est , quae ab uno animo moventur. Et omnis omnino minister
instrumentum est : unde et eos , quorum nos opera utimur ,
Subditi, manum nostram dicimus. Hos igitur omnes subditos voce-
Conci. v. mus. Secundum haec ergo quae diximus , bellum privatum

artu. /. .

(nam de eo prius agendum est) juste gertt unusquisque et
cum sociis et per subditos . Baldi * huc illud referri potest :
quosdam movere bellum per se non per alium , item per
se cum alio: quosdam per alium non per se: quosdam per
alium et per se . Sed tria , quae diximus , in una conspici
possunt Abrahami * historia , ubi non ipse duntaxat bellum
gerit, sed Haner, Eschel et Mamres federati praetereaque
familia ipsius Abrahami vernacula, qui pueri illic vocan-
tur. Neminem autem hic excipio : quia si cui bellum
gerere non licet, id non vitio contingit personae sed ordinis1 * * 4 * *,
ob legem scilicet nonam, de cujus vi alibi erit agendi locus.
Et sic intelligi debet Augustini* illud: ut nihil justus prae-
cipue cogitet in his rebus , nisi ut bellum suscipiat cui bellare
fas est : non enim fas est omnibus . Plerumque enim aucto-
res bellum cum dicunt non privatum sed publicum intelli-
gunt , cujus frequentior consideratio est #. De quo et nos
videamus. Sicut privatim belli gerendi penes singulos, ita
. publice bellandi potestas primo est penes rempublicam 7 , sive
id quo de agitur ab initio publicum fuit , sive per judicium
muI"' ex Pr*vat0 factum est publicum 8. Respublica autem intelligi
debet , quae est xvrxpKfc, sufficiens sibi et totum aliquod per se :
quae est aurdvo/zot; , xvtoSiko; , ocvtots?^; , ut Thucydides dice-

1 Plato de rcp. 1. 9. [p. 590. d.] * ad 1. 2. C. de serv. et aqua. [C. 3. 34.]

* Ccn. c. 14 vss. 13. 14. 24. 4 V. cxcmpl. in cxplic. 1. 13. * super Jc-s. 1. 6.

q. 10. citatur in c. Dominus. [Dccr. Grat. p. 2. 23. a. 2.] 0 V. 1. 7. et 8.

7 Convenit cnmVict. de jure belli n. 5. et Caiet. ad Thom. 2. 2. q. 40. art. 1.

ct in summ. pecc. Bellum injustum. 8 Bal. cons. I. 4. 106. Bart. de repress.

in pr. n. 6.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VI. 6 3

rct , hoc est , quae suas leges , sua judicia , sua tributa
fuosque magistratus habet : cui proprium consilium propri-
aque est auctoritas , ut explicuit Cajetanus et Victoria 1 * , ubi
docet nihil obstare quominus pluris principales perfectaeque
respublicae sub uno sint Principe, aut alioquin arctissimo
inter se foedere colligatae*. Nisi autem unaquaeque respu-
blica belli gerendi haberet potestatem , non esset ad sui defen-
sionem sufficiens*. Quare populo Romano bellum jubere
licuit et Latinis, Etruscis, Samnitibus, Tarentinis totque
aliis Italiae populis, quos cum populo Romano certasse legi-
mus*; ut nunc Carthaginienses in Africa taceam, in Graecia
Lacedaemonios, Athenienses multasque alias civitates. Idem
de Hebraeis veteribus dici potest et de omnibus populis, qui
sui fuerunt juris. Hinc post Cunaeum Bartolus * inter duas
liberas civitates bellum justum esse affirmat et capta capienti-
um fieri. Est et belli publici suscipiendi penes magistratus auc-
toritas •. Nam cum respublica suam voluntatem semel in il-
lorum voluntatem contulerit , quod reipublicae pro se licet ,
idem magistratui pro republica 7. Magistratus autem hic in-
telligi debet, qui mandatum belli gerendi habet. Habent autem
quodammodo omnes, nisi specialiter exceptum appareat, quia
ejusdem est jus dicere et jurisdictionem suam tueri, decernere
et decreta* exsequi *. Id autem sine bello interdum fieri non
potest. Praeterea in hostes internos vindicandi et in exter-
nos naturaliter ejusdem est potestatis *. Sed ordo observan-
dus est. Nam cum nihil sit in quo reipublicae salus magis
quam in bello periclitetur , non est dubium quin ei cui pluri-

1 Cajet, dictis locis. Viet, de jure belli n. 5. et n. 7. Henr. Gorich. de bello

justo in praef. 3 Arist. de rcp. 1. 2. c. 2 [p. 1261. vs. 24. sqq.] et 1. 3. c. 9.

[p. 1280. 1. vs. 31. sqq.] 3 V. defin. post reg. 3. c. 2. Arist. de rcp. 1. 7. c. 4.

[p. 1326. 1. vs. 16 sqq.] 4 V. 1. hostes, fF. de capt. [D. 49. 15* 24O 4 * ad 1*

cx hoc jure fF. de just. et jure. [D. 1. 1. 5.] et ad 1. hostes. fF. de capt. [D. 49.

15. 24.] 8 V. ad 1. 10. et 11. c. 2. 7 cx defin. c. 2. 8 V. 1. qui restit. fF.

de rei vind. [D. 6. 1. 68.] et Bart ad d. 1. hostes, n. 11. 9 Cajet, in summ.

pecc. in v. Bellum. Fulg. in d. 1. cx hoc jure. [D. 1. 1. 5»] Oldr. cons. 70.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VI.

mum credidit respublica commissam voluerit ejus movendi fa-
cultatem. Cumque diversos instituerit magistratuum gradus ,
non ambigua voluntatis significatio est , ut in re tam gravi ad
supremum magistratum primo loco eatur , hic si habere non
possit aut officium non faciat , ad secundum : et ita deinceps.
Semper enim respublica et defendi ipsa vult, et justitiam exer-
ceri , bonique publici procuratio ad magistratus omnes perti-
net *. Ubi igitur populus ipse convenire in unum non solet
neque hoc ex usu suo arbitratus est , belli movendi auctoritas
primo penes illos illumve est , cui aut quibus tota civilis po-
testas aut pars ejus maxima mandata est. Sunt enim alibi
plures ut pars populi aliqua aut optimates: alibi unus qui
Princeps dicitur. Unde Augustinus *: Ordo , inquit, natura-
lis mortalium paci accommodatus hoc poscit , ut suscipiendi
belli auctoritas atque consilium penes Principes 1 * 3 sit . Ubi
vero Princeps aut abest aut negligit neque lex est quae di-
serte vetat , quin possit proximus magistratus non solum rem-
publicam defendere, sed etiam bellum inferre et in hostes ani-
madvertere et malefactores etiam occidere , non ambigo *. Sed
an si tale quid accidat, bellum publicum dicendum sit, dis-
Paradoxon. putatur. Ego quominus sit nihil video : habet enim reipubli-
cae voluntatem : quam quidem in bello gerendo pro auctoritate
habendam, hoc est, tacitam ejus significationem non minus
quam expressam recipi debere, non Cicero 4 * tantum, sed inter
theologos etiam Cajetanus 8 explicat, ex veteri nimirum for-
mula: Salus populi suprema lex esto . Agitatum tamen est
hoc cum alibi tum Romae aliquoties. Jure enim Quiritium
bellum , communiter certe , nisi ex Populi Senatusve sententia
moveri non poterat. Cn. tamen Manlius cum Gallograecis bel-

1 V. c. 2. ad. 1. io. * c. Faust. Manich. 1. 22. c. 74. citatur in c. quid culpatur.

[Decr. Grat. p. 2. 23. 1. 4.] 3 Sam. 1. 8. 20. 4 Viet. n. 9 in fine. Bart.

post Pet. in 1. ex hoc jure. flf. de just. et jure. [D. 1. 1. 5.] Bart. de repress.

3. prine, ad secundum, n. 6. Mart. Laud. de bello q. 2. [p. 324.] 6 Epist. ad

Brutum 7. [1. 2.] 6 ad summ. Thom. 2. 2. q. 64. art. 3 in fine.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRABDAE. CAP. VI.

«5

lum ob causam intulisset, quamquam illos hostes non acce-
perat, non absolutus modo est cum accusaretur, sed trium-
phum etiam impetravit. Repudiata et Catonis sententia, qui
bellum istud, quod Julius Caesar cum imperio in Galliam
missus Ariovisto et Germanis quodque idem Britannis intu-
lit, privatum dicebat. Quamquam non diffiteor et Manlium
et Caesarem eo defendi potuisse, quod cum genti alicui in-
dictum est bellum, quicunque ei auxilio futuri sunt tacite
comprehendi videntur. Ego vero etiam Decimi Bruti bellum
publicum puto , quod ille gessit adversus Antonium , Galliam
Citeriorem provinciam obtinens. Et his rationibus atque exem-
plis moveor ad repudiandam Innocentii et eum sequentis Bar-
toli auctoritatem quae sane in causis juris publici aut gen-
tium non multum habere debet momenti , praesertim cum nec
altera pars careat adstipulatoribus et quidem Hispanis * , quod
genus in jurisprudentia minime contemnendum est: praesertim
cum in repressaliis *, quae belli species quaedam est, nemo
non hoc ipsum concedat. Sicut autem privati a privatis ad
bellum recte assumuntur, ita uni reipublicae aut magistratui
non privati modo , sed et altera respublica aut magistratus in
bello potest accedere *. Hinc auxilia , quae Graeci * eleganter
distinguunt l;u/Af4x%Ixv kxI Iti/mxIxv vocantes, quarum haec
ad defensionem duntaxat , ex lege scilicet prima , altera vero
ad qualemcunque belli causam pertinet. Eodemque modo velut
instrumenta publici belli sunt subditi , hoc est illi qui legibus
reipublicae obstricti sunt: quo spectat in partem lex septima

1 in c. olim. de reit. spol. [Decreta], a. 13» 1**] n. 8. et in c. sicut, de
jurejur. [Decretal. 2. 24. 29.] n. 5. et Pan. ibietBart. ad d. 1. bostes. n. 11 et 12.

* Viet. d. 1. Ayala de jure belli 1. 1. c. 2. n. 9. Adde Silv. in v. Bellum, n. 2.
ibi: sufficit etiam. * V. Silv. in v. Repress. §. 2. 1 * * 4 5 Cic. de oflf. 1. 1. Ambr.
de off. 1. 1. c. 36. citatur in c. non in ferenda. [Decr. Grat. p. 2. 23. 3. 7.] Bald.
ad 1. 1 C. unde vi. [C. 8. 4.] n. 46 et 47. Cajet ad suram. Thora. 2. 2. q. 40.

an. 1. ad secundam. Mart. Laud. q. 15. [p. 3*4*] Va*q. contr.ill. c. 22. n. 6 .

1 Thuc. lib. 1. [c. 44.] et ibi schol.

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VI.

et octava cum quarta regula. Nemo igitur excipiendus est,
nisi forte lege speciali aut moribus cujusque reipublicae, ut
servi Romano jure, Pontificio clerici, diversa ratione. Qua-
tenus autem subditi bellum gerant publicum alius 1 erit videndi
locus. Nunc personarum duntaxat jura exquirimus, quorum
anfc' u ^aec est summa: bellum publicum juste geritur a rep . sive
magistratu in suo ordine cum socia rep . sociove magistratu
perque subditos .

CAPUT VII.

DE MATERIA BELLI
CIRCA QUAM ET IN QUA.

QUA5STIO VI.

ART. I. QUiE SIT JUSTA MATERIA BELLI CIRCA QUAM
EFFICIENTIBUS VOLUNTARIIS.

ART. H. QUJ5 SIT JUSTA MATERIA BELLI IN QUA
EFFICIENTIBUS VOLUNTARIIS.

ART. III. QUiE SIT JUSTA MATERIA BELLI CIRCA QUAM
SUBDITIS.

ART. IV. QUAE SIT JUSTA MATERIA BELLI IN QUA SUBDITIS.
COROLLARIUM QUAESTIONIS VI.

AN DETUR BELLUM UTRIMQUE JUSTUM.

ART. I. RESPECTU VOLUNTARIORUM.

ART. II. RESPECTU SUBDITORUM.

Nunc illud videamus qua de causa et in quos bella geran-
tur. Et prius de ea quae proprie dicitur belli causa, quam
ipsam et belli principium Aristoteles * vocat, qui distinctius
loquuntur npoQoum *. Cum igitur bellum justum juris sit
exsecutio4, id de quo justo bello certatur, jus sit necesse*est.
Sed hic notandum , cum supra duo sint posita belligerantium

1 in materia ct forma. 2 de rep. 1. i. c. 6. [p. 1255. 1. vs. 24.] * Polyb.
histor. I. 3. [c. 6. med.] 4 c. 2. in fine. 5 in prine, c. 6.

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

genera, voluntarium alterum alterumque velut instrumen-
tum, quos subditos dicimus, non eodem modo jus in utroque
considerari. Nam subditi quatenus subditi sunt jure non
utuntur simpliciter, sed per quamdam comparationem, ut
scholastici prodiderunt. Proprie autem jus eorum est qui
voluntarie agunt '. Ut autem jus sit , necesse est voluntatem
ab apprehensione animi , apprehensionem animi ab ipsa oriri
veritate. Neque enim frustra legem rectam esse rationem ve-
teres definiverunt. Merito autem admonentur * hi , qui bellum
jubent, ne ultimum illud necessitatis telum usurpent, nisi
justae subsint causae. Cicero * : illa bella injusta sunt , quae
sunt sine causa suscepta. Jus autem omne , quod nobis com-
petit, ad quatuor leges referri potest, primam , secundam , quin-
tam et sextam. Nam tertia et quarta , si ad bonum proprium
invertuntur, a prima et secunda nihil discrepant, terminis
duntaxat commutatis. Septima autem et caeterae omnes ad
legem sextam referuntur, adminiculo scilicet regulae tertiae.
Bellum igitur omne quatuor causarum ex aliqua oriri necesse
est. Prima est sui defensio , ex lege prima. Nam ut Cicero *
inquit , illud est non modo justum , sed etiam necessarium , cum
vi vis illata defenditur. Et multa sunt apud auctores in
eam sententiam. Altera est ob rem suam , ex lege secunda * :
unde non resistere duntaxat licet, verum etiam dejicere. Res
autem intelligcnda est non tantum corporalis, sed jus etiam
omne atque adeo bona fama, quae bonis jure propria est,
quaque spoliari minime debent. Tertia, quae a plerisque
omissa est, ob debitum ex contractu aut simili ratione. Sed
idcirco praeteritum hoc puto a nonnullis , quia et quod nobis

1 Arist. de mor. ad Nicom. 1. 5. c. 10. [p. 1135. 1. vs. 15*] Inst. de just.
et jure, in pr. [I. 1. 1.] * Pan. in c. sicut, de jurejur. [Dccretal. e. 24. 29.]
n. 12. Viet, dc jure belli, n. 21. 3 de rep. 1. 3. [c. 23. §. 18.] ap. Isidorum

[Orig. 1. 18. c. 1.] 1 * * 4 [pro Milone c. 4. §. 9.] • 1. 3. §. cum igitur, flf. de vi et

vi armata. [D. 43. 16. 3. §. 9.] c. justura. [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 1.]

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

debetur nostrum dicitur l. Sed tamen exprimi satius fuit,
cum et juris illa fecialis formula * non alio spectet: Quas res
nec dederunt , nec solverunt , ncc fecerunt , quas dari , fieri ,
solvi oportuit. Plato etiam in Alcibiade bella geri dixit non
modo si quis vi opprimatur aut expiletur, verum etiam si
deceptus fuerit. Et Seneca 3: Urbes quoque urbibus quae
praestitere exprobrant. Quin et Baldus 4 de pecuniario de-
bito exprimit. Quarta est ob maleficium injuriamque omnem,
quae iniquo animo tam facto quam verbis infertur. Augus-
tinus 6 : Justa autem bella definiri solent , quae ulciscuntur
injurias . Sic gens et civitas petenda est , quae vel vindicare
neglexerit , quod a suis improbe factum est , vel reddere quod
per injurias ablatum est. Illud autem intelligendum est, causas
quas dixi quatuor quasi materiae loco, easdem esse in bello et pri-
vato et publico. Sed publici ut exempla ita jura certiora sunt.
Et tamen privatum efficiente et forma differt, materia non differt.
Ad defensionem tutelamque corporis sui privata vis justa est
omnium animantium exemplo ®. Quin ad rerum etiam suarum
defensionem aut recuperationem 7. Neque minus ad conse-
quendum id quod nobis debetur •. Etiam expetitio poenae
ex delicto privatim permittitur, ut in adulterum certis casi-

1 1. meorum de V. S. [D. 50. 16. 91.] * Liv. 1. 1. [c. 32.] Adde {. omnium.

Inst. de act. [I. 4. 6. §. 1.] 3 de benef. 1. 3. c. 6. 4 ad 1. 1. flf. de just. [D.

1. 1. 1.] * sup. Jos. 1. 6. q. 10. citatur in c. Dominus. [Decr. Grat. p. 2. 23.

2. 2.] • 1. ut vim. flf. de just. et jure. [D. 1. 1. 3.] I. is qui aggr. C. de sioa-
riis. [C. 9. 16. 2.] 1. pen. ff. ad 1. Jul. de vi pubi. [D. 48. 6. 11.] c. signifi-
casti. [Decretal. s* 12. 16.] Clem. tit. de homic. volunt. [1. 5. t. 4.] I Silv.
in v. Duellum. §. 3. et in v. Bellum. 2. §. 10. 11. 12. 1. 1. $. vim vi. flf. de vi
armata. [D. 43. 16. 1. §. 27.] c. olira. de restitucnd. spoliis. [Decretal. 2. 13.
12.] 1. 1. C. unde vi. [C. 8. 12.] 1. si alius §. bellissime, flf. quod vi aut clam,
et 1. ult. §. si ad januam, eo tit. [D. 43. 24. 7» §• 3- et 22. §. 2.] 8 Exod. 22.
2. c. si pcrfodiens. de homic. [Decretal. 5. 12. 3.] 1. ait praetor. §. si debito-
rem. ff*. quae in fraud. crcd. [D. 42. 8. 10. §. 16.] Innoc. in d. c. olim. de rest.
spol. 11. 8.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

bus, in raptores, in desertores et transfugas Qua ratione
Tertullianus * dixit: In reos majestatis et publicos hostes
omnis homo miles est. Leges * etiam haud temere nomen ul-
tionis exprimunt, ejus quae concessa est. Sicut autem bel-
lum aliquod privatum ex causa justum est, ita publicum in-
justum si causa desit ‘. Hinc Senecae * querela: Homicidia
compescimus et singulas caedes : quid bella et occisarum gen-
tium gloriosum scelus ? Non avaritia , non crudelitas modum
novit. Ea S enatusconsultis plebisque scitis saeva exercentur ,
et publice jubentur vetita privatim. Quem imitatur Cypria-
nus • : Homicidium cum admittunt singuli crimen est : virtus
vocatur cum publice geritur. Hinc illud : Jusque datum sce-
leri 7. Unde rex Alexander , si justas belli causas in Asiam
non habuit , recte a pirata tractus est in criminis societatem ,
ita ut Lucanus teTrarum praedonem, Seneca * latronem illum
dixerit. Idem de Crassi bello in Parthos dici potest. Spec-
tandae igitur in utroque causae, quas esse quatuor diximus.

Nam qui * tres statuunt justas bellorum causas, defensio- Nna *

. . . - clarati «.

nem, recuperationem et punitionem, ut loquuntur, illam
non infrequenter omittunt, quae locum habet, quoties quae
convenerint non praestantur. Totidem enim esse debent ex-
secutionum , quot sunt actionum genera , quod ad materiam
attinet, quae in bello et judiciis eadem est ,#. Et ex primo
quidem genere raro judicia redduntur, quia moram istam se
tuendi necessitas non permittit. Attamen interdicta de non
offendendo huc pertinent. Secundo ex genere sunt in rem
actiones , quas vindicationes dicimus : interdicta etiam posses-

1 1. Gracchus. C. de adult. [C. 9. 9. 4.] V. omnino Vasq. Controv. poster. 1.

4. c. 8. 1. raptores. C. de episcopis. [C. 1. 3.54.] C. quando liceat unicuique,
tot. tit. [C. 3. 27.] 1 * * in apologetico. 8 C. d. t. 1. 1. et 1. devotum. C. de me-
tatis. [C. ia. 40. 5.] 4 Siiv. in v. Bellum. 1. n. 4. 8 Epist. 9 6. 8 Epist. 1. 2 .

a. * Lucan. [Phars. 1. 10. vs. 21.] 8 V. Sen. de benef. 1. 1. c. 13. 9 Bal. ad

1. 2.. C. de serv. et aqua. [C. 3. 34.] n. 71. et theologi. Wilh. Math. de bello
justo et licito. 10 V. infra in forma.

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

sionis gratia comparata. Ex tertio et quarto actiones perso-
nales , condictiones scilicet ex contractu et ex maleficio. Sic-
ut autem in lite sic et in bello quae causae , si verae essent ,
justum facerent actum petitoris, eaedem si id jus non habent,
quod prae se ferunt, justitiam transferunt ad reum seu defen-
sorem. Ut si res nostra a nobis petatur , aut ad id urgeamur f
ad quod obligati non sumus , aut insontes ad poenam posca-
mur, hic cum justa non sit offensio, defensionem ex lege pri-
ma justam esse neces se est l * *. Jus autem et hic, sicut in re
forensi , non omne ante exsecutionem . nascitur. Est enim et
hoc ipsum jus , id quod jus suum est exsequi : quod in prae-
dae explicatione attigimus *. Ex his autem apparet, nec do-
minationis nec libertatis non debitae causa justa arma sumi :
quae tamen eadem parta ante ut recte retineantur, ne bella
quidem formidanda sunt. Quamquam illud non tam juris
quam consilii est: videndum ne ob injurias leviores temere
nos commoveamus, cum eas tolerare minus saepe sit incom-
modum , quam ista pati , sine quibus bellum esse non potest.
Vitanda Charybdis, dum ne in Scyllam incidamus. Cui et
hoc in foro simile est, quod litigare non quoties justum est
etiam expedit. Haec autem quae de jure diximus non minus
ad socios quam ad principales belli auctores pertinent * : nam
et illi considerare debent, ne cui se bello non justo immisce-
ant. Nec enim coguntur, cum etiam jure sint irriti contrac-
tus ad cujusvis belli societatem \ Unde Abrahamus 5 socios
de justitia causae instruit et Achilles Graecis auxiliaturus apud
poetam Latinum 6 causas prius belli requirens inducitur:
quae Danais tanti primordia belli ,

Ede: libet justas hinc sumere protinus iras .

Conci, vi. Quare his qui gerunt voluntarie , id bellum justam habet

artic. L

1 V. in dem. art. i. conc. a. 5 Viet. n. n. et ia. et Arist. de rep. 1. 7. c.

2. [p. 1324. 1. vs. 35. sqq.] 8 Summ. Ros. in v. Bellum n. 10. Silv. in v.

Bellum n. 9. conci. 4. 4 Inn. in c. sicut, de jurejur. Wilh. Math. de bello justo

et licito, in 1. req. 5 Gen. 14. vs. 14. 6 Stat. Achill. 1. 2. [vs. 333. sq.]

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

causam , quo vitam aut res defendunt aut recuperatum eunt ,
idve quod debetur aut poenas maleficii expetunt. Hoc con-
stituto facile et altera quaestio explicabitur. Solet enim ma-
teriae loco censeri etiam id quod actioni cuique subjacet,
sive id quod patitur: ut in bello is in quem bellum geritur,
hoc est hostis, quamquam id vocabulum non minus actionis
quam passionis significatum habet. Sicut autem naturaliter
cum agens agit vi caloris, sequitur id quo i patitur frigidum
esse 1 * * , ita cum appareat eum qui justum gerat bellum vi
juris agere, necesse est contrario modo affectum esse eum,
qui bellum justum patiatur. Opposuimus autem juri inju-
riam *. Juste igitur bellum is demum patitur, qui injuriam
facit *. Augustinus 4 : Iniquitas partis adversae justa bella
ingerit. Cum quo consentit illud Leonis Imperatoris: b yxp
toTs ctSucfaaen irrxftuvSftevo? , ovrof lixaioc brrlv. Nam qui eos
qui injuriam fecere ulciscitur justus est. Theologi etiam
suo loquendi modo * : Patiens dispositum ad bellum est no-
lens satisfacere. Sed haec pars ut subtilius explicetur in-
juriae explicationem requirit. Injuria igitur illa quae juri Nm a-
opponitur tres habet significationes, quas Graeci totidem vo- clara,it'
cabulis distinguunt: quod non ex philosophis modo sed ex
Ulpiano etiam et Theophilo intelligi potest *. Eademque
distinctio clare apud Themistium in oratione ad Valentem et
apud Diodorum 7 in Gylippi verbis reperitur. Primum est rb
abixcv , secundum ablxtipux, cujus sunt species 3/3 pt? xx) typi»,
tertium «3 ixlx. Hierax Philosophus in libro de justitia *
commode haec discernit cum dicit primum esse ccirorlteofex ,
secundum irp5%w , tertium e%w, hoc est, opus, actionem, af-
fectionem, quomodo differunt pictura, pictio et ars pingendi.

1 Arist. de gen. et corr. 1. i. c. 7. [p. 324. 1. vs. 5*] * in fine c. 2. 9 Viet,

n. 13. [de jure belli.] 4 * de civit. 1. 4. 8 Cajet, ad summ. Thom. 2. a. q. 40.

an. 1. 6 Arist. de mor. ad Niconi. 1. 5. c. 10. et 11. [p. 1135- 1. vs. 8.] et

Rhet. 1. 1. c. 13. [p. 1373. a. vs. 1.] 1. 1. flf. de injuriis [D. 47. 10.] Inst. ibi

in pr. [I. 4. 4.] i Biblioth. histor. I. 13. [c. 20.] 8 [ap. Stob. in flnril. 1. 9. n. 58.}

Digitized by f^ooQLe

72 DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

Ex primo abixcv 1 1 irpxTTOvrsg , ex secundo d^ixouvreg , ex tertio
S&txoi dicimur. Omnis autem xbixix secum habet xbituspM et
d&lxwx omne ri xStxov : sed non retro. Nam ista quamquam
in eo cui fit injuria nihil differunt, distinguuntur tamen in
faciente. Nam x&txix non est nisi deliberato, U irpoxtpheus :
xZhaifMi interdum non deliberato, sed praecedente tamen scientia
et voluntate, hoc est exovri , ubi nimirum intelligit agens et
in quem et quomodo et cur agat , ideoque ipse vult agere.
Ti HiKov autem , quod scholastici 1 * * vocant injustum materiale
et formali opponunt, Baldus 1 vero vitium existentiae non
conscientiae appellat, esse potest in iis etiam, quae non
sponte fiunt, cujus generis sunt infortunia et errores, Aru-
XvftxTx xx) xfAxpnlfrtxrrx: haec quidem cum initium agendi ab
animo est agentis sed ita tamen ut in aliquo fallatur, illa
vero ubi initium agendi aliunde, ut si telum manu fugerit,
et in coactis. To XStxov omne veteres juris Romani auctores *
noxam , et id proprie cui abest rb x&ixvfjM pauperiem dixerunt.
Animal quod sensu rationis caret injuria non facit, hoc est
&$ix>iftx aut XStxlx in istud animal non cadit, cum voluntatem
non habeat et multo minus electionem. Injuriam tamen facit.
Nam injuria nomen generale est ut in lege Aquilia * , etiam in
eo , qui nocere noluit. Et forte non errabimus si dicamus rbv
xSixivTiirp&TTOvrx facere injuriam , rbv uSdcouvtx facere injuria,
rbv xSmov facere injuriose. Quibus respondent blxxtiv ti xpxmiv ,
iiKaioirpxytJv xx ) Zixxiue vpirrstv , facere jus , facere jure , facere
juste. Possunt et haec ad verba Marciani ' de judiciis publicis
aptari , ut dicamus o&ixbv n xpxrrav eum qui casu , dSixeTv qui
impetu ,xblxa>c irpirrctv eum qui proposito delinquit. Dico igitur
nos cum in hoste injuriam requirimus etiam eam comprehendere,
quae voluntarie non fiat: quod hoc modo manifestum erit.

1 Thom. 2. 2. q. 59* an. 2. * ad 1. 1. C. unde vi. [C. 8. 4.] 8 1. 1. flf. si

quadrupes. [D. 9. 1.] 4 1. sed etsi. §. 1. ff. ad 1. Aquil. [D. 9. 2. 5-] 8 1. per-

spiciendum. §. delinquitur, ff. de poenis. [D. 48. 19. 11. §. 2.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

Sicut jus esse diximus , quod legi primae et secundae , item
quod quintae et sextae convenit, ita injuria est id, quod
cum lege secunda aut quarta , item cum quinta et sexta pug-
nat. Nam leges primi et secundi ordinis simplices sunt,
tertii autem ordinis compositae: ideo bis sumuntur. Si quis
igitur somnians, quod Doctores quidam 1 narrant accidisse,
aut etiam furiosus, quod accidere quotidie potest, periculum
mihi intentet, dubitandum non est, quin vim vi recte repellam,
et si non alia superest salutis via, etiam interficiam ’. At-
tamen nihil ille injuria facit, neque enim tum compos est
animi. Satis est quod adversus legem tertiam est id quod
facit. Jus enim habeo prohibendi hoc quovis modo ex prima
lege, quae me mihi etiam prae aliis commendat. Necessitas
enim, ut apud Senecam * est, magnum humanae imbecil-
litatis patrocinium , omnem legem frangit. Est autem neces-
sitas jus illud primum naturae, ut in principio diximus *. Si-
militer a bonae fidei possessore res vindicatur; quamquam
enim ille adversus legem quartam non peccat sponte , exerceri
tamen contra illum secunda debet. Potest et aliquis variis
de causis aliquid mihi debere, quod ipse nesciat, puta si
haeres sit. Cum igitur non solvendo faciat contra legem
sextam, etsi non sponte, mihi tamen ejus legis usus negari
non debet: quid enim esset iniquius quam alicui jus suum
perire ob alterius errorem? Haec autem ut in legitimis ac-
tionibus ita in bello locum habent. In sola lege quinta re-
spectus habetur voluntatis. Itaque delicta nisi sponte com-
missa non puniuntur. Ratio est quia malum rependitur sonti
pro bono, quod non recte percepit *, ex malo scilicet alieno.
Non potest autem lucrari alterius incommodum quisquam cen-
seri , qui ejus non sponte auctor fuit. Huc igitur non omne

1 Bart. ad I. ut vim. flf. de juat. [D. i. i. 3.] n. 1. Bald- ad. 1. 1. C. unde vi.

[C. 8. 4.] n. 50. * c. ii furiosus, de homic. [Clera. 1. 5. t. 4.] 1 * Deciam. 9.

[Non est in Deciam. 9., sed in Controv. 1. 4. num. 27. p. 331.] 4 ad I. 1. et 3.

4 vide 1. 5. in c. 3.

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

xitxov venit, sed aut xSIx>i(ax aut xbixlx: quae quomodo dif-
ferentem faciant exsecutionis modum postea videbimus '. Illud
nunc constat personas eas, quae injuriam quomodocunque
faciant bello subjacere, si quidem juri subjacent. Nam et
lex apud Demosthenem * est iTxvlpbuftx ruv sxoooluv xxi xxou-
aiuv xftxpTtifuirov , nec ea tantum corrigit quae sponte , sed et
quae non sponte peccantur. Sequitur ergo non eos duntaxat,
qui agunt voluntate libera, hoc est principales et socios,
sed instrumenta etiam, hoc est subditos, recte hostium no-
mine contineri. Nam subditus in eo quod jussus facit etiam
si non xStx u tamen iroui rx atixx * , injusta facit , etsi non in-
juria. Ad subditos pertinent ista apud Romanos solemnia in
denuntiatione *: Populis priscorum Latinorum , hominibus
priscis Latinis bellum indico facioque. In rogatione U Vellent ,
juberent Philippo regi Macedonibus que , qui sub regno ejus
essent bellum indici. In ipso decreto *: Populus Romanus
cum populo Hermundulo hominibusque Hermundulis bellum
jussit: quod annotat Cincius in re militari. Illa autem for-
mida 7 etiam socios comprehendit: Hostis sit ille quique in-
tra praesidia ejus sunt. Illud insuper sciendum est quod in
jure diximus, idem ex contrariorum ratione in injuria obti-
nere, ut quaedam in ipsa exsecutione oriatur. Nam justae
exsecutioni qui resistit sciens nesciensve injuriam facit. Aut
enim detinet id quod alienum est, aut non facit id quod facere
tenetur: quin etiam offendit eum quem offendere non debet.
• Non igitur tunc duntaxat respublica bello persequenda est,
cum ipsa primitus facit injuriam aut ejus reipublicae ma-
gistratus publico nomine atque auctoritate *: (facimus enim
et hoc quod per alterum facimus:) sed tunc etiam cum cives
qui fecerunt injuriam ipsa tuetur: et cives vicissim cum in-

1 in forma. 5 Citatur in 1. a. (T. de Icg. [D. i. 3.] * Arist. de mor. ad
Nicom. 1. 5. c. ia. [p. 1136. a. vs. 31.] * Liv. I. 1. [c. 33.] * Liv. 1. 31.
[c. 6.] • Gellius 1. 16. c. 4. 7 Liv. 1. 38. [c. 11.] et passim. »V, infra informa.

Digitized by fejOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

juriae auctorem rempublicam aut magistratum propugnant l.

Quia scilicet leges inferiores ut septima et undecima, cum
ex regula tertia et quarta oriantur, praelatae sex primarum
alicui, quae sunt Naturae et Gentium leges, ex regula sci-
licet prima et secunda, non jus faciunt sed injuriam *. His
constitutis justum est bellum his ^ qui voluntarie gerunt , inc£
singulos et in remp. , qui quaeve cujusve magistratus in-
juriam fecerunt 1 et in remp . , quae civem injuriae auctorem
tuetur inque eorum omnium , qui injuriam faciunt , qua
tales sunt , socios et subditos . Proprie ut diximus jus non
spectatur in subditorum actionibus , quatenus isti scilicet
agendi principium a se non habent. Subjectum enim juris,
ut ante attigimus , est voluntas , quae a rationis apprehensione
dirigitur, theologis etiam auctoribus. Instrumenta autem ex
aliena agunt voluntate. Sed notandum subditos, quamquam
instrumenta sunt, esse tamen homines, homines autem nisi ex sua
voluntate non agunt, extra actiones scilicet naturales. Quomodo
igitur ista conciliabimus ? Hoc modo ut dicamus subditorum in-
voluntatem regi ab imperantium voluntate, (quod instrumen- cl*r0ti9%
tis convenit) ita tamen ut ratio non repugnet : idque ipsum
quodammodo justum esse. Exemplum sit in servis , de quibus
multa Aristoteles 4. Nam cum alii omnem virtutem atque
adeo justitiam servo eriperent, alii eamdem tribuerent, quae
in libero homine est, egregrie distinguit philosophus, cum
dicit non perfectam in servo desiderari, sicut in eo qui im-
perat, sed eam quae ad usus serviles necessaria est: hanc
autem parvam esse. Cum enim servus rationis sit particeps,
non posse eum omni virtute spoliari, neque vero homini
libero adaequari , cum non habeat ro (3ovteuriKov , vim libere
deliberandi . Partim igitur , ut dicere occoepi , ratione utitur ,

1 Vid. Thom. 2. 2. q. 104. art. 5. Vasq. c. 2. cc c. 26. n. 29. 2 * cx lege 15.

* V. Platon. Alcib. 1. 4 de rep. 1. 1. c. ult. per totum, et de mor. ad Nicom.

1. K. c. 12. [p. 1160. 2. vs. 29.]

Digitized by <^.ooQLe

76 DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

partim non utitur, quo illud Homeri f mirifice pertinet:
tjfurv yxp ts viem xirxpuiperou cvpuoxx Z evp
xvipav, otii xv 3vj kxtx Scvhiov ijptxp ehyeiv.

Tollitur huic hominum generi pars altera mentis
Ab Jove , servilem voluit quos ducere vitam.
Itemque partim virtutis capax est, partim non est:
ijpueu t» U iperiji xxoxtpei SeuAwv %puep .

Dimidia virtute caret servire coactus.

Quod autem in servo idem in subditis aliis obtinet , ut in
filio. Nam , ut inquit ille , virtus pueri ovx xuroo xpog xCrrov
i<mv , d\ Xx 7rpb( tov rixciov kx) ijyov/eevov , non ipsius ad ipsum ,
sed ad eum qui ut perfectior illi praeest. Et universalis haec
differentia est rou xpxovroi xx) xpxopuvou, eius nimirum quod impe-
rat et eius quod paret: in quo ordine sunt et cives sigillarim con-
siderati. Sunt enim servi legum, ut apud Ciceronem 1 * * * * * * est;
omne autem quod imperat est ei quod paret causa virtutis , *
ut Aristoteles explicat. Quo respicit Tacitus *: Principi sum-
mum rerum judicium Dii dederunt , subditis obsequii gloria
relicta est. In his igitur verum est , quod Carneades et Aca-
demici perperam ad omnes transtulerunt, justitiam in opini-
one consistere : ou <pu<ra xXXx vipiu , non natura sed lege. Esse
enim obtemperationem institutis populorum. Eamdem justitiam
Peripatetici modo legalem vocant , modo generalem , quia ra-
tione eadem esse potest cum omnibus virtutibus, quatenus
in praeceptionem cadunt. Addunt scholastici, sicut eam

1 pro Cluent, [c. 53* §• 146.] * V. Paul. Coi. 3. 20. et 22. ad Tit. 3. 1. Eph.

3. 1. Rom. 13. 1. 8 Annal. I. 4.

t [Locus Homeri est in Od. 1. 17. vs. 322. sq. sed verba discrepant; nam

hodie editur :

$/iM> y&p Toc.psrfjq &7rooc/vi>rat tvpfan roc Zsuc
ontipot , evr&v fuv xara So&Xtov %fict.p iXrtaiv.

At Grotius, qui hic non de virtute, sed de ratione loqueretur, Platonis [de leg.

p. 777. a.] et Athenaei [1. 6. c. 18.] lectionem praetulit. Mox, ubi de virtute

sermo est, ipse quoque alteram scripturam adhibet, sed memoriter et ita ut
duo Homeri versus contrahat in unum, qui hac forma nusquam exstat.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

justitiam quae in commutatione est, inter partes, quae in
distributione , a toto ad partes , ita hanc a partibus ad totum
consistere. Primum igitur quod dixi, justum ne subditis
quidem bellum esse , si ipsorum ratio repugnet 1 * * , eamdem sen-
tentiam theologi * sic efferunt: Quidquid non ex fide est ,
peccatum est : mala est enim voluntas , ut dicunt scholastici * ,
quae a ratione etiam errante dissentit. Tunc autem ratio re-
pugnat , cum dictat jussum reipublicae aut magistratus et sic
leges ordinum inferiorum non consentire cum superiorum or-
dinum legibus, et consequenter injustas esse per legem de-
cimam tertiam : quod et regulae convincunt unde singulae
leges oriuntur. Tritum illud, satius Deo parere quam ho-
minibus 4 * , quod ad nostram disputationem ita adaptat cum
exemplo Ambrosius Julianus Imperator quamvis esset
apostata habuit tamen sub se Christianos milites: quibus
cum dicebat: Producite aciem pro defensione reipublicae ,
obediebant ei: cum autem diceret eis: Producite arma in
Christianos , tunc agnoscebant imperatum coeli. Quin et
jurisconsulti * omnes non esse obediendum dicunt Principi,
a quo manifestum sit id quod injustum est imperari. Et
in maleficiis neminem mandato excusari 7 , nam et domino
piraticam facienti aut simile quid injustum natura, non sine
poena servum dicto audientem esse *. Et Seneca *: Non
enim aut nos omnia jubere possumus , aut in omnia servi pa-
rere coguntur . Contra rempublicam imperata non facient ,
nulli sceleri manus commodabunt. Supra 14 autem ostenderat,
quae servi est in dominum, eam esse militis in ducem et in

1 Summ. Ang. in v. Bellum, n. 8. s Rom. 14. 23. Via. n. 23. 8 Thom. 1.

a. q. 19. art. 4. Arist* de mor.ad Nicom. 1. 6. c. 2. [p. 1139. *• vs. 21.] 4 Acta. 5. 29.

c. si dominus. [Decr. Grat. p. 2. 11. 3. 93.] Eccles. c. 8. vs. 1. 8 c. Julianus

[Decr. Grat. p. 2. 11. 3. 94.] 6 Vasq. c. 2. n. 12. 7 1. non solum $. si mandatu

fT.*de injuriis et$. idemquc ib. [D. 47. 10. 11. f. 3. et 5«] 8 1« serv. non inomn*

flf. de act. et obi. [D. 44. 7. 20.] L ad ea quae. ff. de reg. jur. [D. 50. 17. 1 57-3

et ibi Pet. Faber. • Sen. de benef. 1. 3. c. 20. 10 d. 1. c. 8.

Digitized by

Google

7»

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

regem subditi rationem. Consentit Hieronymus 1 qui de ser*
vis et filiis locutus; in illis, inquit, tantum debeant dominis
parentibusque esse subjecti, quae contra Dei mandata non
sunt. Neque illi igitur extra culpam , qui aut mortis metum
aut bonorum amissionis praetendunt , dum ministros se faciunt
cognitae aut creditae injustitiae. Comes enim justitiae for-
titudo potius quaelibet mala tolerare decernit, quam malo
consentire, ut in re simili dixit Augustinus *. Cum autem
ratio non it in contrarium, etiamsi contineat in se injuriam,
bellum tamen respectu subditorum non est injustum.*- Quod
locum habere debet etiam in subdito de justitia dubitante,
ut docet contra Adrianum Victoria \ Posita enim regula est,
obediendum potestatibus *, a qua recedere nemo debet *, nisi
per apprehensionem legis decimae tertiae. Qui vero ambigit
apprehendit nihil. Nec obstat, quod dubitas ne feceris. Non
enim qui dubitat bellum quod imperatur justum sit necne,
statim et illud dubitat, an in dubio obediendum sit. Et hoc
quidem , cum cessat ratio , scu nihil definit. Multo autem
magis hoc ipsum dicetur, cum ratio subditorum a bello stat:
quod merito plerumque accidit. Jus enim ex facto oritur.
aZZtfo? Facta autem , utpote singularia , nec per artem nec per scien-
tiam cognoscuntur, quae sunt duntaxat universalium. Pau-
cissima autem sunt , quae sensibus percipiuntur , quia eodem
tempore uno tantum in loco esse possumus. Sensus autem
nisi proxima non percipit : nec ullus est alius vere noscendi
modus. Hac necessitate humana ratio compulsa ad factorum
judicia regulas sibi quasdam verisimilium sive tS>v elxJrtuv fa-
bricavit. Hae sunt Trpoxtytu; quaedam, Latine praesumtiones ,
non ut in disciplinis certae atque perpetuae , sed quales maxime

1 in epist. ad Eph. citatur in c. si dominus. [Decr. Grat. p. 2. 11. 3. 93.
Hodie hic allegatur Hieronymus in epist. ad Titum. Vide notationes correcto-
rum ad hunc canonem.] 2 de civit. 1. 1. [c. 18.] citatur in c. itane. [Decr.
Grat. p. 2. 32. 5. 3.] 8 Ayala de jure belli 1. 1. c. a. n. 39. 4 n. 31. 5 V. reg.
4. et 6. c. 2. adde ex demonstr. inart. 2. artic. 1. conci 1. c. 3. * Thom. 2. 2.
q. 64. art. 3. ad 3.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

secundum naturam haberi poterant, ut nimirum ex his, quae
plerumque accidunt similia concluderentur 1 * * * * ; unde facti quaestio
conjecturalis dicitur. Nam probationum , quas in judiciis re-
cipimus, nullae necessario demonstrant: sed omnes ex istis
praesumtionibus «5$ br) ri irokti, ex eo quod plerumque evenit,
originem sumunt Principium autem praesumtionum facti
Tioc videtur esse, quod affectiones illas, quae maxime sunt
naturales , ut verum et bonum , tum caeteras quae hinc deri-
vantur , rebus cunctis inesse quodammodo sumimus. Hoc ex
fonte sunt sobolis certitudo , possessionis commodum , testium
et instrumentorum fides, jurisjurandi auctoritas. Cum autem
de singulis bene opinari caritatis regula praecipiat *, tum
maxime nos ratio et divinae literae * vetant magistratuum esse
detractores. Muniti enim .sunt maximis praesumtionibus , cum
ob juramentum, quod fere solent praestare, tum ob consen-
sum reipublicae et civium testimonia, ita ut si quis de illis
secus existimaret, is non ipsos modo perfidiae, sed magnam
etiam multitudinem stultitiae damnaret, quae cuncta sunt na-
turalibus istis quas dicebam affectionibus contraria. Quod-
si in caeteris artibus, qui unamquamque profitentur periti,
in ea et diligentes censeri debent * , quid obscero est , cur
magistratus, qui justitiae sunt sacerdotes non existimandi sint
de belli causa sapienter judicasse ? Est enim id officium boni
magistratus. Et cum civibus judicant talia accidisse, ob quae
bellum moveri debeat, cur non illis fides adhibenda sit, ut
verum dicentibus '? Cumque nihil sit quod obstet, quomodo
non inferiores leges cum superioribus convenire et idem esse,
quod magistratus et quod Deus praecipit 7, par sit credere?

1 V. Thom. i. a. q. 105. art. 2. resp. ad 8. Et 2 . 2. q. 70. art. 2. Vasq. c.

14. n. 2. Dd. in c. afferte. [Decretal. a. 23. a.] s Arist. de mor. ad Nicom. 1.

1. c. 1. [p. 1094. 2. vs. 19.] 1. 3. ff. de leg. ex Theophrasto. [D. 1. 3.] 8 1.

merito, ff. pro socio. [D. 17. a. 51.] 4 Eccl. 10. 17. Exod. 22. a8. Ep. Petri

1. 2. 17. 8 Bart. in tract. test. n. 86. 6 Bald. ct Dd. ad 1. non omnium, ff.de

leg. [D. 1. 3. ao.] 7 1. ult. C. de leg. [C. 1. 14.] Pan. in c. si quando, de res-

criptis. [Decretal. 1. 3. 5.] Felin. in c. ad aures, de rescriptis. [Decretal. 1. 3. 8.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

Quod autem in subditis sub republica aut magistratu con-
stitutis, idem in filiis et servis obtinet, qui in sacris paternis
aut dominica sunt potestate. Cum autem rationem non re-
pugnantem requirimus, probabilis intelligi debet '. Neque
enim crassa ignorantia juris puta naturalis aut facti inscitia,
quod aliquis scire tenebatur , a peccato excusat. Sunt enim
quaedam, quae sine culpa non nesciuntur: ea ipsa autem culpa
cum jurisconsultis tum philosophis 1 * * poenam mereri traditur.
Demonstrata est veritas sententiae ejus, quae ad multorum con-
scientias placandas non parum pertinet. Eam Augustinus *
his verbis concepit: Ergo vir justus si forte sub rege etiam
sacrilego militet , recte potest illo jubente bellare: si vice
pacis ordinem servans , quod sibi jubetur vel non esse contra
Dei praeceptum certum est , vel utrum sit certum non est:
ita ut fortasse reum faciat regem iniquitas imperandi , in-
nocentem autem militem ostendat ordo serviendi . Nos hoc
m0(l° : Subditis id bellum justam habet causam , quod jubetur
a superiore , dum ratio probabilis subditorum non repugnet *.
Eadem vero opera soluta est quaestio altera, quinam a sub-
ditis juste bello petantur. Hostes Romanorum in jure * di-
cuntur, quibus populus Romanus bellum decrevit. Et ubique
subditi juste in illos bellum gerunt, in quos geri respublica
magistratusve praecipit cum eadem quae modo exposita est
exceptione *. Sed hic gravi quaestione implicamur. Supra
enim diximus in bello per se injusto subditos nescientes tamen
injqriam facere et sic recte bello peti. Hic autem dicimus
eosdem nescientes juste facere, cum bellum gerunt. Qui
autem juste facit, jure edam et jus facit. Idem autem jus
esse et injuria non potest , cum sint haec contraria. Sed ve-

1 Thom. a. a. q. 7 6. art. 1. a. 3. 4. * Arist. de mor. ad Nicom. 1. a. c. 7.

[per totum.] 1. nec supina, ff. de jur. et fact. ign. [D. aa. 6. 6.] 8 c. Faust. Ma-

nich. 1. aa. c. 74* citatur in c. quid culpatur. [Decr. Grat. p. a. a$. 1. 4.] Con-

venit cum Inn. in c. sicut, de jurejur. n. 1. [Decretal. a. 24. 29.] 4 * Silv. in

v. Bellum, § 9. conci. 3. 8 1. hostes, de capt. [D. 49. 15. 24.] 6 ad artic. 1. hujus conci.

Digitized by i^ooQle

PE JURE PRAEDAE. CAP VII.

rum est juste eumdem et injuste agere non posse , cum utrum*
que istud agentis animum respiciat, in quo contrariae affec-
tiones circa rem eamdem simul esse non possunt. Jus autem
facere et injuriam pariter idem potest, sed non respectu ejus-
dem. Actiones enim ab eodem procedentes possunt esse con-
trariae in diversis patientibus , sicut eadem ignis calefactione
mollefiet cera, lutum duratur. Ita cum subditus legitima
auctoritate bellum per se injustum gerit, injuria haec est
ratione habita ejus in quem sumuntur arma, jus autem si
imperantem consideres. Neque vero jus tantum, sed etiam
justitia, cum, ut supra ostendimus, virtus subditi respicere
debeat imperantem. Clarior res fiet ista argumentatione. Quod
quis omittens injuste faceret, hoc ipsum non omittens juste
facit. Injuste autem faceret subditus, si jubente magistratu
bellum, quod ipse nesciat injustum esse, nollet gerere, pec-
caretque non tantum civiliter, verum etiam adversus conscien-
tiam *. Miles enim, ut apud Augustinum ‘est, cumobcdiens
potestati sub qua legitime constitutus est , hominem occi-
dit, nulla civitatis suae lege reus est homicidii: imo nisi
fecerit reus est imperii deserti atque contempti. Quod si sua
sponte atque auctoritate fecisset , in crimen e fusi humani san-
guinis incidisset. Itaque unde punitur si fecerit injussus , inde
punietur si non fecerit jussus. Sequitur ergo juste facere sub-
ditum , cum bellum gerit , quod non existimat injustum esse ,
etiamsi eo ipso alteri fit injuria *. Neque vero hoc mirum
videri debet Nam et judex, qui reum insontem legitimis ta-
men convictum probationibus condemnat , juste facit : id enim
facit, quod nisi faceret peccaret: nec eo tamen minus fit in-
nocenti injuria. Simile dici potest de exsecutore capitalis
sententiae: tenetur enim exsequi nisi persuasum habeat in-

1 Thom. i. a. q. 9 6. art. 4- Soto de just. et jure 1. 1. q. 6. an. 4. * de civit.
L 1. 0. a 6. citatur in e. miles. [Deer. Grat. p. a.l$. s* 13*] * Silv. in v. Bellum*
1. n* 9. conci. 4.

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VII.

justum esse quod imperetur. Et quamquam his casibus error
aliquis in ratione accedat, is tamen actionis justitiam non
vitiat, cum ut scholastici 1 tradiderunt, voluntas conveniens
erranti rationi in his demum mala sit , quae scire tenetur.
Multae autem sunt bellorum justae causae , quas vulgo indi-
cari non expedit * : neque oportet privatum hominem in ea
re esse curiosum. Nam si cunctatio permitteretur, dum cau-
sam singuli examinarent, tempora resistendi hostibus prode-
rentur. Potest huc referri: Is damnum dat , qui jubet dare.
Ejus vero nulla culpa est , cui parere necesse est Et alte-
rum 4 : Liber homo ai jussu alterius manu injuriam dedit ,
actio cum eo est qui jussit , si modo jus imperandi fuit.
Quod si non habuit , cum eo agendum est qui fecit. Quod
applicari potest Augustini * verbis: ut nihil justus praecipue
cogitet , nisi ut bellum suscipiat , cui bellare fas est. Scite
igitur Panormitanus * sententiam Hostiensis contra bellum ita
restringit, ut praesumi dicat justum esse bellum, quod a
superiore potestate indictum est: nec ille solus sed omnes et
theologi et juris utriusque professores 7 in eo consentiunt,
subditos, quotiescunque sic accidit, juste pugnare nec caedis

Ctnci. n. esse ullius reos. Hoc autem idem est ac si dicas: Justum est

artic IV*

’ bellum subditis in cos , quos superiores bello peti jubent , ra-
tione probabili subditorum non repugnante . Difficilis illa et
agitata multum quaestio , possitne bellum utrimque justum
esse 8, ex his quae dicta sunt explicari potest. Nam caetera
quae ad justitiam requiruntur, puta auctoritas et bellandi mo-

1 Thora. i. a. q. 19. an. 6. * Viet. n. 31. Cajet, in Summ. pecc. Bellum
dubium. * 1. is damnum, flf. de reg. jur. [D. 50. 17. 169.] 4 1. liber homo,
ff. ad 1. Aquil. [D. 9. a. 37.] Adde Gl. in 1. non videtur. §. qui jussu, de reg.
jur. [D. 50. 17. 167. §. 1.] * sup. Josue. 1. 6. q. 10. citatur in c. dominus.
[Decr. Grat. p. a. 33. a. a.] • in c. sicut, de jurejur. n. 13. [Decretal. a. a4.
a9.] Host. jde juris can. c. 1. Adde Silv. in v. Bellum. 1. n. 4. et 5. 7 Viet. n.
as* ct 31. Inn. in c. quod super, de voto. [Decretal. 3. 34. 8.] Castr. ad 1. ex
hoc jure, de just. et jure. [D. 1. 1. 5.] n. 9. Ayala. 1. 1. c. a. n. 31. 8V. Piccol:
bcll. civil. Phil. ai.

Digitized by i^ooQle

DE JURS PRAEDAE. CAP. VII.

«3

dus et animi intentio, quin utrique parti adesse possint nul-
lam habet dubitationem. Omnis autem difficultas in ea parte
residet , de qua nunc egimus. Nec enim fieri posse videtur ut
ei, qui jus suum exsequitur , tamquam injuriam facienti jus sit
resistere. Discrimen igitur habendum est subditorum et im-
perandum. Nam in ipsa republica seu magistratu belli auc-
tore facilius accidet ut injuria utrimque, quam ut jus inve-
niatur; ut si cum quinque debeantur alter decem petat, alter
offerat nihil. Nam idem hic est quod in contrariis effatis,
quae simul falsa esse possunt, simul vera non possunt. Illud
quidem condngit ut in jure aut facto principes labantur 1 et
sit quidem error excusabilis : sed hoc ipsum in foro si contin-
gat, non eo magis dicetur jure lidgatum. Nam in his qui vo-
luntarie agunt, ut juste agant, necesse est actionem in se
legibus esse convenientem. Quapropter eorum qui voluntarie
agunt respectu , bellum ex utraque parte justum non datur.
Caeterum administros tantum si consideres, quominus bellum
utrimque justum esse possit nihil impedit. Omnis enim justitiae
causa consistit non in re una, sed in jussu diversorum im-
perantium contrario et ipsorum opinione. Facta autem di-
versorum contraria se mutuo non impediunt, sicut et opiniones
contrariae et utraeque probabiles eadem de re hominibus di-
versis incidunt:

Quis justius induat arma
Scire nefas : magno se judice quisque tuetur *.

Est et super eodem argumento illud Tullianum * : Erat
autem obscuritas quaedam , erat certamen inter clarissimos
duces: multi dubitabant quid optimum esset , multi quid sibi
expediret , multi quid deceret , nonnulli etiam quid liceret.

Hi sunt igitur qui justi hostes passim vocantur , isti nimirum , juni
qui quod faciunt superioris imperii faciunt decreto. Unde

1 Viet, dc jure belli, n. 59.
[c. 10. §. 30.]

J Lucan. [Phars. 1. 1. vs.is6.sq.] 1 pro Mare.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. Vlt.

justi hostes non sunt in republica tyranni aut rebelles, extra
rempulicam latrones et piratae. Cujus rei causa antehac non
satis animadversa est. Sed omnium theologorum jurisque pru-
dentium 1 consensu : Subditorum respectu bellum ex utraque
parte justum datur , praecedente scilicet jussu , cui ratio
probabilis non repugnet.

CAPUT VIII.

DE FORMA BELLI SUSCIPIENDI GERENDIQUE.
QUAESTIO VII.

art. i. Quae sit justa forma belli privati suscipiendi,
art. ii. Quae sit justa forma belli publici suscipiendi.
art.iii.Quae sit justa forma belli gerendi voluntariis,
art. iv. Quae sit justa forma belli gerendi subditis,
cor. i. Quatenus liceat subditos hostium offendere.

cor. ii. An detur depraedatio utrimque justa respectu
subditorum et quatenus.

COR. III. An praedae acquisitio justa utrimque detur

ET QUATENUS.

Forma etiam modusque belli aliter in his qui voluntarie agunt,
aliter in subditis venit consideranda. Et sicut in rebus pleris-
que alia est forma inchoans , alia permanens , ita belli quidam
sponte suscipiendi, quidam et sponte gerendi modus est. For-
ma autem, ut veteres philosophi * docuerunt, quasi numerus
est quidam: et justa igitur forma numerus conveniens juri.

1 Viet. n. 32. Covarr. ad reg. peccatum, p. 2. §. 9. et 10. [Decretal. in 6. 5.
12. reg. 4.] Soto de justitia 1. 5. q. 1. art. 7. Vasq. 1. 1. c. 9. n. 16. * Arist.
Metaph. 1. 7. c. 3. fp. 1043. 2. vs. 32.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

«5

seu legum quaedam inter se harmonia. Ejus autem harmoniae,
ut ita dicam, concentum regit lex decima tertia. Bellum exse-
cutionem esse diximus. Ad eam rite constituendam lex nona
et lex duodecima duntaxat pertinent. Prius autem est videre
de eo bello quod a privatis suscipitur, in quo difficultas sta-
tim se non levis ostendit. In privato enim bello judicium
praecedere non potest : cum enim judicia sint penes rempubli-
cam , accedente ejus auctoritate bellum desineret esse priva-
tum '. Quomodo igitur justam habere speciem potest bellum
quod privatum est, cum lex nona et duodecima praecedens
judicium requirant? Quod in singulis etiam casibus auctoritate
sapientum jurisque civilis comprobatur. Nemini enim Principe
inconsulto datur armorum movendorum copia * : esset enim hoc
non justum bellum , sed privatum latrocinium * : unde si quis
injussu populi aut Principis bellum gesserit delectumve ha-
buerit aut exercitum comparaverit, lege Julia tenetur majesta-
tis *. Quorsum igitur praesidia in publico disposita, quorsum
interdicta et cautiones de non offendendo in jure proditae , nisi
ut privatae defensioni non esset locus * ? Ad suae rei vindica-
tionem quod attinet statutum scimus, si dominus possessio-
nem ante adventum judicialis arbitrii violenter invaserit, et
possessionem debere restitui et dominium amitti *. Similiter
in debito vis esse dicitur, quoties quis id quod deberi sibi pu-
tat non per judicem reposcit, et jus crediti illi perire qui jus
sibi dixerit1 * * * * * 7. Delicti causa etiam apertior : yh exvrovs itcSi-
Kowrsf , non vosmet ipsos ulciscentes , inquit Apostolus • : et
Seneca •: inhumanum verbum est et quidem pro justo recep-

1 in art. a. conci, s* Silv. in v. Bellum n. 3. ibi primo. * c. quid culpatur

[Decr. Grat. p. a. a3. 1. 4.] C. ut armorum usus. tot. tit. [C. 11. 47.] * Liv.

L 38. [c. 45*] 4 1* 3* IT. ad 1. Juliam majest. [D. 48. 4.] * V. Bart. in 1. qui

bona fide. §. si quis quid n. 1. flf. de damn. inf. [D. 39. a. 13. §. 11.] * 1. si quis

in tantam. C. unde vi. [C. 8. 4. 7.] 7 1. a. §. hac actione ff. vi bon. rapt. [D.

47.. 8. a. $. 18.] 1. ex tot. fi. quod metu. [D. 4. a. 13.] 1. creditores, et 1. ult.

ff. ad 1. Jul. de vi priv. [D. 48. 7. 7. et 8.] 8 Rom. 12. 19. 9 de ira 1. a. c. 32.

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

tum ultio , et a contumelia non multum di fert nisi ordine.
Qui dolorem regerit tantum excusatius peccat. Quaeque alia
et philosophi ‘ et Christiani 1 * contra ultionem dixere huc per-
tinent. Unde dicitur Quintiliano * injuriae compensatio non
solum juri inimica sed paci. Est enim lex , forum , judex :
nisi quem jure vindicari pudet. Idem scilicet hic traditur ,
quod et Romani Imperatoris rescripto * continetur , etiam si
aliquis sceleribus sit implicitus , idcirco judiciorum vigorem
jurisque publici tutelam in medio esse constitutam , ne quis-
quam sibi ipsi permittere valeret ultionem. Et Theodericus *
in eamdem sententiam : Hinc est quod legum reperta est sacra
reverentia , ut nihil manu , nihil proprio ageretur impulsu.
Et tamen quatuor iisdem ex causis , quas nunc attigimus , bel-
lum oriri justum, quod tamen privatum sit, jam ante* a nobis
demonstratum est. Oportet igitur legem nonam et duodeci-
mam cessare interdum aut potius sopiri. Facit autem hoc juxta
legis decimae tertiae normam necessitas , secundum leges dig-
niores: quae tum esse intelligitur cum ad consequendum jus
nostrum judicia deficiunt. Quatenus enim ista deficiunt eate-
vis. nus vis, hoc est privata secundum naturam exsecutio, justa
est 7. Simulatque vero haberi possunt , ut ad leges diximus ,
Nwa de- omnia jura pariter observanda sunt. Notandum vero est de-
fectum judicii interdum momentaneum, interdum quasi con-
tinuum esse *. Momentaneus est cum salvo jure nostro res
eam dilationem non patitur , quae ad judicium necessaria est \
Primum igitur eo casu ad defensionem nostram , ut Baldus
dixit 19 , tantum licet , quantum expedit. Vitae enim discri-

1 Plato Crit. [p. 49. b.] Arrian. Epict. 1. a. c. 10. * Lactant. Instit. L 6. c.

18. 3 Deciam. 13. [Lugd. Bat. 1665. p* 190. med.] 4 1. nullus C. de Judaeis.

[C. 1. 9. 14.] Adde 1. 5- ff. ad 1. Aquil. [D. 9. a.] et 1. ult. C. de malefic. [C.

9. 18. 9.] 5 * Cassiod. Var. 1. 4. ep. 10. • art. 1. q. 6. 7 Bart. de repress. ad

scc. n. 6. Cajet, ad Summ. Thom. a. a. q. 66. art. 8. ibi , ex dictis autem patet. 1.

qucmadm. §. 1. ff. ad 1. Aquil. [D. 9. a. 38J 8 Bald. ad 1. 1. C. unde vi [C. 8.

4.] maxime n. 2$. et 40. 9 Silv. in v. Bellum, n. 3. ibi, unde dico. 10 in d. leg. 1.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

»7

men dilationem nullam permittit. Et jurisconsulti 1 id omne
probant quod adversus periculum , quod metu mortis , quod
ad sui corporis tutelam , quod ad vim repellendam , quod ea-
tenus fit, quatenus aliter nos honeste aut utiliter tueri non
possumus. Et hoc illud est decantatum adeo moderamen tu-
telae inculpatae Eodemque modo res nostras etiam coactis
hominibus defensare possumus et recuperare, sed confestim
duntaxat. Nam post intervallum , cum tempus fuerit judicem
adeundi, vim cessare oportet. Ad debitum consequendum
nihil ultra puto quam pignorationem seu manuum injectionem,
ut in jure dicitur , concedi , si per fugam debitoris de amit-
tendo jure nostro periclitemur *. Igitur cum primum judex
adiri poterit, ille potius quam ipse sibi creditor rem debito-
ris in solutum addicet. Et sic apud Athenienses videmus
avipc^lxi * , hoc est hominum pignorationes , privatis con-
cessas fuisse: sed jure an injuria factae essent, id publice ju-
dicatum. Cui simile in delictis, si is qui deliquit evasurus
poenam videatur. Nam communi jure * , lex enim specialis
plus interdum indulget, apprehendere licebit sontem et deti-
nere: non ita tamen, quin confestim judici tradendus sit. Hoc

1 1. 4. fF. ad 1. Aquil. [D. 9. a.] 1. s* eo tit. 1. ut vim. flf. de just. et jure. [D.
1. 1. 3.] 1. sed et panus $. 1. flf. quod metu. [D. 4. a. ia.] 1. scientiam, fi*, ad 1.
Aquil. [D. 9. a. 45.] * Silv. in v. Bellum, a. in pr. Thom. a. a. q. 64. an. 7. Gl.et
Bald. ad 1. 1. C. unde vi. [C. 8. 4.] Pan. ad c. sicut, dc jurejur. [Decrctal. a.
04. 29.] n. is- Ban. in d. 1. ut vim. [D. 1. 1. 3.] n. 9. et 10. Jas. ibi n. 7. Summ.
Ang. in v. Bellum. $. 6, Silv. d. loco. §. 13. 1. si quis in servit. fT. de fun. [D.
47. a. 7.] Ban. ad d. L ut vim. [D. 1. 1. 3.] n. 7. et in 1. hostes, de capt. [D.
49. 15. 24.] n. 9. 1. 1. C. unde vi [C. 8. 4.] et ibi Bald. c. olim causam, dc rest.
spol. [Decretal. a. 13. ia.] 1. 3. §. eum igitur, ff. de vi et vi arm. [D. 43. 16. 3.
§. 9.3 1. qui poss. eod. tit. [I 17.] Gabriel sup. 4. sent. dist. 15. q. 4. [in com-
ment. ad Scoti dist.] 3 Festus in v. Struit, [p. 248.] 1. generali. C. de decur. [C. 10;
31. 54.] 1. si quis cur. C. de ep. et cler. [C. 1. 3. 12.] Dd. in 1. Q. Mucius,
alias 1. quamvis alienum. ff. ad. 1. Aquil. [D. 9. 2. 39.] Ban. in tract. dc repress.
q. 9. 4 Julius Pollux [8. 50. 51.] 3 1. capite quinto flf. dc adult. [D. 48. 5.
25*] Jas. in d. 1. ut vim. [D. 1. 1. 3.] n. 25. Bald. in d. 1. 1. [C. 8. 4.] n. 33;

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

enim est quod vetant jura , privatos habere carceres '. Ut
vero continua sit judicii penuria dupliciter contingere volunt
doctores * , jure et facto. Jure, si nemo in illo loco jurisdic-
tionem habeat, quod in terris desertis et insulis et oceano
et sicubi terrarum sine republica vivitur, poterit contingere.
Facto , ubi is ad quem jurisdictio pertinet aut a subditis non
auditur, aut cognitioni non vacat *. His casibus eo fere de-
venitur , quo in loco res erant , antequam respublica et judi-
cia instituerentur S ut recte dicit Castrensis *. Tunc autem
secundum sex duntaxat leges, quas initio posuimus, inter
homines agehatur : hinc omne jus et juris quisque sui exsecu-
tor: quod naturaliter contingere diximus et animantia caetera
nos docent *. Ista igitur specie non se duntaxat resque suas
Perafrxn. tueri , sed et res recuperare quamvis longissimo intervallo et
ex re debitoris sibi solvere licebit.

Tribus igitur ex causis earum, quas supra quatuor nume-
ravimus, privatum bellum justum oriri posse inter omnes
constare video. Restat quarta, ex maleficio. Et haec qua-
tenus ad restitutionem parti laesae faciendam tantum obligat,
quin causa esse possit justa belli privati neminem puto du-
bitaturum. Nec enim minus juris mihi est ob damnum datum,
quantum interest exigere, quam aut rem meam aut alio modo
debitam reposcere. De eo difficilius est statuere, an ullo casu

1 C. de priv. carc. inhib. [C. 9. s.] tot. tit. Bart. d. loco. * Bart. de re-
press. ad quint. in 2. prine. Silv. in v. Repress. $. 3. * Bald. in d. 1. 1. C.
unde vi. [C. 8. 4. 1.] n. 45. 4 arg. 1. *. f poat orig. ff. de orig. jnr. [D. 1. a.
a. $. 13.] * ad 1. ex hoc jure ff. de just. et jure. [D. 1. 1. 5.] et cons. 399.
priusquam jura fierent. * 1. 1. $. cum arietes, ff. si quadrupes [D. 9. 1. 1. $.
11.] Mart. Laud. de bello, q. 5. in fine. Bart. ad d. 1. ex hoc jure [D. 1. 1. s*]
et ibi Jas. n. 38. GI. in 1. si alius. $. bellissime, fi. quod vi aut clam. [D. 43.
>4- 7> {• 30 Bart. in 1. hostes, ff. dc capt. [D. 49. 15* 1 24-] Inn. in c. postulasti
de foro comp. [Decretal. a. a. 14.] et in d. c. olim. n. 9. Cajet, ad Thom. a. a.
q. 66. art. 5. ad tert. Pan. in c. olim. n. 23. Silv. in v. Furtum q. 17. et in ▼.
Bellum a.' {. 13. V. Menocb. Arbltr. jud. quaest. casu 51 <5- ubi plurimos allegat

theologos et juris consultos.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

privatus poenam delicti expetere possit. Cum enim doceant
plerique puniendi potestatem soli reipublicae concessam, unde
et publica judicia dicuntur , videri potest privata manus om-
nino excludi. Sed hoc commodius expediri non potest quam
si videamus, quid licuerit unicuique ante respublicas ordina-
tas. Imperator sane Theodosius in ea lege, cujus verbis
paulo antea utebamur 1 , cum judiciorum ordinem idcirco in-
stitutum dicit, ne sibi quisque ultionem permitteret, hoc
sentire videtur, priusquam ille ordo institutus fuit, permis-
sam singulis vindictam fuisse. Sed hoc immutatum, quia
aut sui amore aut alterius odio modus facile excedebatur : nec
multo diversum hic obtinere, quam in rei vindicatione et
exactione debiti, quae cum olim per se quisque expediret,
vitandis quae inde nascuntur periculis, judicia haberi coe-
pere. Lucretius * quidem clare satis hoc ipsum expressit:
Acrius cx ira quod enim se quisque parabat
Ulcisci , quam nunc concessum est legibus aequis ,

Hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevum.

Et ipse Cicero ’, quem ut video theologorum praestan-
tissimi hac in parte non culpant , cum jus naturae esse dixisset
id quod nobis non opinio, sed innata vis afferat, inter
ejus exempla statuit vindicationem, quam gratiae opponit:
ac ne quis ambigeret, quantum eo nomine deberet intelligi,
definit vindicationem , per quam vim aut contumeliam defen-
dendo aut ulciscendo propulsamus a nobis et a nostris , qui
nobis cari esse debent , et per quam peccata punimus. Civilis
apud Tacitum 4 : Jure gentium , inquit, poenas reposco. Quin
et in sacra historia ' Samson insontem se pronuntiat, si Pa-
laestinos , qui se malo affecerant conjugio intercepto, rursus
malo afficeret: et mox peractam ultionem hac ratione tuetur.

1 d. 1. nullas. C. de Judaeis. [C. i. 9.14.] 1 1. 5- [vs. 1147. sqq.] * de in-
vent. 1. a. [c. 53. §. 161.] Thora. 2. 3. q. 108. an. o. et s. 2. q. 138. art. 1. ad
tert. * Histor. 1. 4. [c. 33.] * Jud. 15. 3. et 11.

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

ut dicat, ita se eis fecisse , quemadmodum sibi priores ipsi
fecissent. Vocatus quidem Dei hoc illi praestitit, ut publica
potestate opus non haberet: sed interim recte se adversus
gentes gentium jure defendit. Lex igitur illa quae maleficos
punire jubet, cum ex jure naturae sive gentium descendat,
civili societate et lege est antiquior. Quod a divina scriptura
non videtur alienum, in qua post orbem submersum, cum
in una domo reliquiae essent generis humani , civitatem non
video , legem video , quae maleficia puniri jubet 1 : Qui san-
guinem hominis effudit , per hominem sanguis ejus effunditor.
Nec forte illud praetermittendum est, quod lex ista alteri legi
subjicitur, quae bestias humano usui addicit, quia cum poe-
narum originem exquirunt theologi * , hac comparatione utun-
tur, ut dicant indigniora omnia digniorum usibus destinari:
ita bestias quamquam a Deo creatas, ut essent, homo tamen
recte interficit, vel ut ad usum vertat tamquam sua, vel ut
tollat tamquam noxia, quorum utrumque eo quo dixi Scrip-
turae loco exprimitur. Similiter volunt deploratae malitiae
homines hoc ipso quod tales sunt, quasi divina humanaque
imagine exuta, ad inferiorem ordinem detrudi inque bono-
rum usum ordinari et quodammodo ex personis res fieri, quae
et secundum naturam servitutis origo est: tolli ergo posse
tum ne noceant , tum ut ad exemplum usui sint : quod
Seneca * dixit, ut documentum omnium sint , et qui vivi
noluerunt prodesse , morte certe eorum respublica utatur.
Quod enim de republica dicit, idem de universitate generis
humani intelligendum jam demonstrabimus. Bestiarum ex-
emplo ad nocentium poenas etiam Democritus * utitur, de
jure naturali disputans. Ita enim ait: xx tx 3c $uv (pivou
xx) w <p6vou Sbe l%ei. tx xbixiovrx xx) SiXovrx xbixeiv xScfop b
ktsIvuv xx) 7rpig eutercvv tovto epbeiv nxMav ij fttj. De occidendis

1 Gen. 9, <5. 8 Thom. a. a. q. 64. art. 1. ct ibi Cajet. * de ira 1. 1. c. 6.
4 ap. Stob. [in floril. 1. 44. n. 16.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE* CAP. VIII.

aut non occidendis animantibus ita se res habet : quae inju-
riam faciunt aut facere volunt quisquis occiderit purus est ,
adeo quidem ut hoc fecisse quam non fecisse sit rectius . Et
mox 1 xrsivstv tx irufAxlvovTX 7rxpx 3/jojv ttxvtx irspi irxvriq.
Ea quae nocent extra jus omnino occidere atque omnibus
convenit • Rursus * : Sxcog 7rep) xivxSiow re xxt epreriav ysypxQxTxi
tuv irotefjdwv* ovrco xxt xxrrx xv6pc&7row ioxsi (iot %peuv elvxi Troielv.
Quae vero de vulpibus et inimicis serpentibus scripsimus ,
eadem in hominibus facienda videntur • Et subiungit * : xi^x A-
kqv xxt Kiprntv irxvrx xrelvuv ti$ d6$oc Scv xxt airroxetply xx)
xetevuv xxi Furem et latronem quicunque quomodo -

cunque occiderit innocens est , sive manu , sive jussu , sive
su fragio. Putes eum a Seneca 4 lectum, qui, inquit, cum
cervicem noxio praecidi imperabo , eo vultu animoque ero ,
quo serpentes et animalia venenata percutio. Et alibi 5 ne
viperas quidem et natrices et si qua morsu aut ictu nocent
affligeremus , si ut reliqua mansuefacere possemus aut effle er e ,
ne nobis aliisve periculo essent. Ergo ne homini quidem no-
cebimus quia peccavit , sed ne peccet. Ex his apparet pu-
niendi . causas esse naturales et ex ea lege procedere , quam
nos primam descripsimus. Quid ergo, nonne puniendi po-
testas reipublicae propria est? Imo vero ut a republica ad
•magistratum, ita ad rempublicam jus omne a singulis devenit ,
collatoque consensu, ut ad regulam tertiam ostendimus #, po-
testas publica constituta est. Quare cum transferre nemo possit,
quod non habuit, jus illud antiquius penes privatos fuisse quam
penes rempublicam neces se videtur. Est et hoc argumentum
in eam rem efficacissimum. Respublica non tantum subditos
sibi ob maleficium punit, sed etiam extraneos. In hos autem
potestatem non habet jure civili , ut quod cives tantum ex con-
sensu obliget. Habet igitur ex jure naturae seu gentium. Atqui

1 [ibid. n. 17.] 8 [ibid. n. 18.] * [ibid. n. 19.] 4 de iral. i.c. 16. * I. 2.

c. 31. * v. c. 2. supra.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

poenae ad bonum duntaxat reipublicae ordinantur. Id vero
negari potest. Nam poenarum causa naturalis est, respublica
vero non natura, sed ex condicto. Societas enim humani ge-
neris a natura, civilis autem, qua talis, ab instituto. Ipse
Aristoteles ‘, quo maxime auctore contraria sententia nititur,
ita scribit : xvipuxot yxp ry Cpvaet ovv&vxgtikov /, txXXov i} itoXitixSv,
fotp irpirepcv xx) avxyxcuirepw otxJx iriteus xx) rexvcmilx xcnorepcv
to7( Itfcis* Homo enim conjugale magis quiddam est natura
quam civile , quanto quidem et prior et magis necessaria est
familia quam ciyitas et sobolis procreatio cunctis animan-
tibus communior . Quod et cum divina historia consentit.
Deus enim qur cuncta creavit in sua perfectione, non rem-
publicam creavit sed homines duos. Itaque tantum societas
humana erat, civitas non erat. Quare et aucto statim humano
genere naturalis potestas penes patres familiarum fuit, juxta
Homerum *:

defitoTsvsi ii cxxrrof
irxlbuv >$>'x\i%uv.

Soliti jus dicere quisque
Conjugibus puerisque.

Hos igitur pro sui familiaeque suae conservatione jurisdic-
tionem ut internam , ita externam habuisse consentaneum est ,
unde domesticos magistratus dixit Seneca *. Quod autem juris
initio orbis ante constitutas civitates fuit, idem postea necesse
est mansisse penes eos homines, qui judicia sibi non consti-
tuerunt, quibus, ut Seneca * loquitur, jura distinguit modus
virium. Idem Quintilianus * indicat. Ita apud Ombricos ob-
servatum Damascenus * auctor est , ut manu se quisque ul-
cisceretur, manetque ex parte hodie apud Sarmatas. Imo et
singulares illae dimicationes, quae hodie etiam multis in locis

1 de mor. ad Nicom. 1. 8. c. 14. [p. 1162. i. vi. 17.] * [Od. I. 9. vs. 63.]
■ de benef. 1. 3. c. 11. 4 de ira 1. 3. c. a. 4 in declam. 13* [ed. Lugd. Bat.
a. 1665. p. 190. raed.] 6 Stob. [in floril. 1. 10. n. 70.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

usurpantur, reliquiae videri possunt illius moris et velut legis
nonae exceptiones. Romani etiam veteres dominis, patribus,
maritis, cognationi jura vitaeque necisque permiserunt. Alia
quidem causa est exsecutionis quae privatis lege speciali per-
mittitur. Nam hic si ad arma veniatur, nescio an non publicum
potius quam privatum bellum dicendum sit. Respublica enim
quasi suscipit et gerendum singulis mandat. Etsi verum est
pleraque illa ex eadem ratione, unde et privatum bellum fluere.
Quia enim exempli gratia militibus et exactoribus non facile
per judiciorum ordinem occurritur, idcirco ipsis privatis per
leges se vindicandi potestas datur '. Et haec igitur sunt, quae
velut vestigia habemus juris naturalis in puniendo. Sed adhuc
dubitari potest, semota republica, quem sibi justum finem
privatus ultor possit proponere. Facile respondebit, qui ex
philosophis * didicerit duas esse respublicas, alteram orbis,
alteram urbis. Nimirum totius humani generis bonum ab eo
spectari, non aliter quam cum serpentem occidit. Et hoc
proprie est illud bonum commune, quod poenas omnes na-
turaliter respicere diximus. Hoc ipsum Plutarchus * egregie
explicat: ry (0*5) titsrxi ilxq tuv &m\enrot*huv tov Stlov vipuu
rifiupJf , % xpupuix ir&vrts avdpoomi Qvtrct nplt; irxvrxc xvSpuxnip
torrep mxhxf. Justitia Deum comitatur ultrix eorum qui
contra legem divinam delinquunt : qua omnes homines natura
utimur adversus omnes homines , ut cives. Unde non longe
abit, quod scholastici 1 * * 4 dicunt, debere nos injurias etiam
nostras ulcisci , si tales sint ut ad Ecclesiam , hoc est ad
bonos omnes redundent. Hujus autem boni communis cura
aequaliter ad quemvis pertinere videtur , sive ipsi sive alteri
illata sit injuria , nisi quod suas injurias exsequi periculosius

1 C. quando lic. unie. tot. tit. [C. 3. 17.] 1. prohibitum. C. de jure fisci. [C.

10. 1. 5.] 1. contra nostra. C. de exactoribus. [C. ia. 61. 5-] 1- devotum. C.
de metatis. [C. ia. 41. 5*] Jas. in 1. ut vim. IT. de just. et jure. [D. 1. 1. 3*] n.

15. * Sen. de vita beata, c. 31. * de exsilio [p. 601. b.] 4 Thom. a. a. q.

108. Silv. in v. Vindicta.

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

sit: quia vix est ut justus modus servetur. Nam fere, ut
apud Senecam > est, non it sed agitur, qui non mandat ul-
tionem , sed ipse ejus exactor animo simul ac manu saevit.
Ideoque Principes, qui constituto judiciorum ordine, soli
nisi per se vindicari non possunt, admoneri solent, ut ul-
tionem impendant non dolore sed exemplo Quod autem
nunc est in Principibus ideo quia jus civile in aliquo debuit
desinere, id in singulis olim fuisse ratio naturalis persuadet.
Et quod ante judicia fuit, idem erit judiciis quovis modo
sublatis , ratione loci aut temporis. Nec aliud mihi spectasse
videntur, qui crediderunt tyrannum, hoc est juris judicio-
rumque oppressorem, a privatis recte interfici. In quam sen-
tentiam Stoicorum placitum accipi potest, qui affirmant sa-
pientem numquam esse privatum, quod Nasicae exemplo
Tullius * probat: quo et Horatius * respicit in Carmine ad
Lollium: Consulque non unius anni , et quae sequuntur.
Ipse etiam Plutarchus • , quamquam alterius familiae , in hac
parte non dissentit: sed virum civilem ab ipsa natura ait
magistratum designari et quidem perpetuum , semperque
legem ei principatum deferre , qui agat justa , norit utilia :
neque eum tamen hac potestate usurum, nisi cum perfidia
aut socordia eorum , qui publica munia ex suffragio obtinent ,
rem in periculum adduxit. Caesar *, is qui postea dictator
fuit, cum privatus etiamnum esset, piratas, a quibus captus
ante fuerat, classe tumultuaria persecutus est, ipsorumque
naves partim fugavit, partim mersit: cumque proconsul ne-
gligeret animadversionem in captivos sontes, ipse eos in mare
iterum vectus suffixit cruci: quia scilicet et judex requisitus
officium non faciebat, et in mari id nullo piaculo fieri posse
videbatur, ubi non scriptis legibus, sed gentium jure vivitur.

1 de ira 1. 3- c. 3. 8 Sen. dc clem. 1. 1. c. 20. * Tu*c. 1. 4. [c. 23. §. 51-]
4 Od. 1. 4. 9. [vs. 39.] • in praec. polit, [p. 813. c. et p. 817. d. e.] • Veli.
Patere. 1. 2. [c. 42. $. 2. sq.] Plut. in Caes. [p. 708. a. b. c.]

Digitized by f^ooQLe

DB JURE PRAEDAE. CAP. VIII. 95

Hae rationes persuadebant fieri posse, quamquam raro forte
ob imbecillitatem naturae humanae , ut privatus sine peccato
aliquem puniat ex naturae lege, fiatque quodammodo alter >
alterius magistratus, dum tamen in ea quoque punitione
judicis adhibeat religionem : quod multis argumentis firmare
Castrensem 1 video. Inventa enim jura ut provideant , non
ut noceant hominibus. Neque id quod extraordinarium est
ordinaria habere subsidia : nec quemquam in periculo vetari
sibi aliisque consulere , ut si a nautis in naufragio , in morbo
a medicis destituatur. Ex necessitate et ne jus nostrum per-
eat multa permitti , quae alias non permitterentur , unaque
re dejiciente ad alteram recurri. Nec aliter sensisse videntur
viri undequaque doctissimi, Connanus, Vasquius, Petrus
Faber, quibus adjici potest Ayala, Socinum Nepotem in
hanc rem allegans *. Collecta sit igitur haec sententia : E at e- Conct. rxi.
nus juste bellum privatum suscipitur , quatenus judicium de-
jicit. Bellum vero publicum interdum ex defectu judicii,
interdum ex judicio fit *. Ex defectu judiciorum eodem quo
privatum modo. Accidit autem hoc quoties, ut Cicero * ait,
ei qui expectare velit ante injusta poena luenda sit , quam
justa repetenda , et omnino cum res moram non patitur.

Unde liquet injustum bellum inferenti justum bellum referri
sine judicio ullo * , neque ejus belli denuntiationem requiri ,
ut feciales Romani in Aetolos decreverunt *. Nam , sicut ex
Platone Aelianus refert, quod ad propulsandam necessario
injuriam bellum suscipitur, id non a praecone aut caducea-
tore, sed ab ipsa natura indicitur idemque censendum est si
legati violati, aliudve quid factum quo gentium commercia
dirimerentur. Neque enim judicium haberi potest ab illis ad
quos tuto nemini datur commeare. Illud interim notandum ,

1 cons. 399. 2 * Conn. comm. 1. i. 6. Vasq. Controv. post. 1. 4. c. 8. Fabr.

Sem. 1. 2. c. a. in fine. Ayala 1. 1. c. 2. n. 9. et c. 5. n. 1. Soc. tom. 3. cons. 68.

8 v. Alb. Gent. de jure belli. 1. 2. c. 1. et 2. 4 pro Mil. [c. 4. §. 10.] * Bald.

cons. 1. 3. 58. Gabriel sup. sent. 4. dist. 15. q. 4. casu. 2. 6 Liv. 1. 36. [c. 3.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

9<S

quod et supra diximus, defervente periculo leges resuscitandas.
Exempli causa, si quis alterius ditionis civis alicujus bona
veniat raptum, poterunt non haec tantum recipi, sed et alia'
bona ante judicium capi quasi in pignus, ita ut reddantur
si judicium secutum sit *. Quoties autem ratio temporis pa-
titur, toties quicunque bellum suscipiunt et in quoscunque
judicium accipere debent. Unde bella civilia juste suscipiun-
tur secundum regulam quintam sive septimam et legem nonam :
externa secundum legem duodecimam et regulam nonam *.
Quare in bello civili pro cive aut republica contra civem
sententia magistratus aut reipublicae desideratur, nec quidquam
ultra *: quod in externo aliter est: idque a Tullio 1 * * 4 recte
distinguitur, qui cum mittendos ad Antonium legatos negat
sed vi eum cogendum ut ab obsidione Mutinae discederet,
non enim , inquit, cum Annibalc res est hoste reipublicae ,
sed cum cive: quod discrimen subtiliter Seneca * indicat,
cum dicit, indicta finitimis bella aut gesta cum civibus.
Quia indici bellum civibus nec solet, nec necesse est. Idem
erit in tyrannis , latronibus , piratis et quicunque pars alterius
reipublicae non sunt. In bellis externis * lex illa quam dixi
et regula constituunt denuntiationem adeo celebratam in jure
belli, de qua non idem veteres censuerunt, nobis ex his
quae praestruximus omnia erunt expedita. Recte illud sui
juris tenebat miles apud jjiixArxTov et ut ita dicam sententio-
sissimum auctorem 7:

Omnia prius experiri verbis quam armis sapientem decet :
Qui scis an quae jubeam sine vi faciat ?

Nam et Euripides • dixerat:

klryom wte. ei ii M (51$ iopic .

Verbis id impetrabo , sin minus manu .

1 1. qui posses, flf. de vi et vi arm. [D. 43. 16. 17.] Arias de bello, n. 14. in

parde, bello. [Ocean. Jur. tom. 16. p. 316.] 2 v. c. a. * Bald. ini. si manum. C.

de obs. patr. [C.6. 6. 4.] 4 Phil. 5. [c. 10. $. a6. sqq.] • de ira 1. 3. c. a. • Mart.

Laud. de bello, q. 9. et 37. et 38. * Terent. Eun. [vs. 789. sq.] 8 [Suppi, v». 347.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PREDAE. CAP. VIII.

Quod Cicero 1 * * planius : cum sint duo genera decernendi ,
unum fer disceptationem , alterum fer vim , confugiendum
ad fosterius , si uti non licet suferiore. Thucydides * etiam :
iiri rhv Uscetf iiiovrx eo vifufun <&s hraSixovv tx Uvas. In eum qui
judicium accifere f aratus sit , nefas ut in injurium iri.
Theodorici * etiam illud non discrepat: veniendum tunc ad
arma , cum locum afud adversarium justitia non fotest re-
ferire. Quo et illud ex parte spectat, quod ex scholasticis
diximus *, eum jure bellum pati, qui satisfecere nolit. Vi-
demus hunc ordinem ab Israelitis observatuin *, qui de viris
Gabaae supplicium a tribu Beujaminica sumi voluerunt, cum-
que id non impetrarent tum demum tribui bellum indixere.
Et sic justum Minois bellum in Athenienses Diodorus ' vocat ,
quia postulanti adversus filii interfectores jus redditum non
fuerat. Ad arbitrum ut eatur honestum sane est, sed volun-
tarium, non necessarium. Nam arbitrum consensus fecit, nec
quisquam cogitur huic aut illi jus suum permittere. Nos autem
ea quae sunt necessaria spectamus. Apparet ergo ex regula
nona bellum suscepturo duplicem imponi necessitatem. Primo
enim judicium offerendum est reipublicae a qua cujusve cive
quidquam petatur. Deinde ea si desit officio, debet res-
publica ipsa quae laesa est cujusve civis ferre sententiam.
Prius illud jure feciali Romanorum, neque sane gens ulla hac
in parte religiosior fuit, clarigatio aut rerum repetitio dici-
tur 7. Nam rerum repetendarum nomine egregie Servius *
omnem injuriam dicit contineri. Est enim et rei et repetitionis
nomen generale. Quod autem postulatur triplex est: reddi ,
satisfieri , dedi: dedi autem non simpliciter, sed aut dedi aut
animadverti: ex lege scilicet secunda opposita quartae, ex

1 de off. [1. i. c. ii. §. 34*] Adde Sam. a. 20. 19. * 1. 1. [c. 85.] * Cassiod.

Var. 1. 1. 17. 4 * * in pr. c. 7. • Jud. 20. • [Hiator, i. 4. c. 61.] * piin. i.

12. c. 1. * ad L 9. [vt. 53] et 1. 10. [v*. 14]. Aeneidos. V. Brisa, de form.

1. 4. 1. i. ff. de reb. cred. [D. 12. 1. 1.] V. Festum in v. Recipere [p. 228.]

1. restituere, de verb sign. [D. 50. 16. 35.]

Digitized by

Google

N$va d§ •
clsrath.

Clsrigath
mmt rtrum

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

lege sexta, ex lege quinta. Nam prima opposita tertiae, noir
recipit, ut diximus judicii necessitatem. Posterius autem est
belli jussio, sive decretum reipublicae aut magistratus ejus,
cui cujusve civi facta injuria est 1 ,_ quo condemnatur pars
adversa. Hinc formula * : Testor populum illum injustum esse
neque jus reddere . Et altera: Quarum rerum , litium , cau-
sarum condixit pater patratus populi Romani Quiritium
patri patrato populi priscorum Latinorum , hominibusque
priscis Latinis , quas res nec solverunt , nec dederunt , nec
fecerunt , quas res dari , fieri , solvi oportuit , puro pioque
duello quaerendas censeo , consentio consciscoque . Et tertium
carmen: populi prisci Latini adversus populum Ro-

manum Quiritium fecerunt , deliquerunt , populus Ro-
manus Quiritium bellum cum priscis Latinis jussit esse ,
senatusque Romanus Quiritium censuit , consensit , conscivit
ut bellum cum priscis Latinis fieret , 1010 ^0 />0-

pulusque Romanus populo priscorum Latinorum bellum in-
dico fac io que . Duo autem ista, rerum repetitio et decretum
et sejungi possunt et jungi: sejungi, si quomodo diximus
separatim fiant et interposito tempore , jungi , si simul laesa
respublica alteri judicium offerat et, ni juste judicet suum
ei judicium denuntiet. Hoc ferme modo *: eam se injuriam ,
nisi ab ipsis qui fecerint dematur , ipsos omni vi depulsuros
esse . Aut ita 4 : ni supplicium in malos praesumant , usurum
promiscua caede. Neque vero aliter apud Euripidem * Theseus
haec caduceatori ad Creontem mandata dat :

GyceiiS c Trpog %xpiv 6x^x1 veKpovf ,

ovyysfaov' oix&v yxlxv , a^iuv Tv%eiv f

tplkov T€ 6Mxi 7TXVT AtffiSv.

k&j/ fjtiv 6iXuo 'iv xhhxi , irxtJcwTog «

ots7%\ >jv y x7n<rru<T oih hvrepot xiyof

kufjLOV ZlxscSxi tov lyubv dmrtiijQjpov.

1 Silv. in v, Repress. $. 3. in req. 4. * Liv. 1. 1. [c. 30.] • Liv. 1. S.
[c. 23.] 4 Tac. Annal. 1. 1. [c. 48.] * Suppi, [v*. 386. sqq.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

Vicina Theseus qui tenet regni sola
Humare poscit mortuos: quod si datur ,

Sit amica faciet gens Erechthidum tibi.

Quae si probantur , tum refer retro pedem.

Sin nemo paret , verba sint haec altera :

Jam mox ut arma pubis exspectent meae.

Et similia a Creonte Theseo nuntiantur, ut videamus mo-
rem Graeciae in tragoedia expressum: qui et in historia Ro-
mana passim occurrit. Quae autem duo ista sic complectitur
vocatur denuntiatio sive indictio. Is vero qui prius misit
res repetitum, non tenetur iterum denuntiare: sed sicut quae
post sententiam usurpantur edicta , non a gentium jure sed
ab instituto sunt cujusque civitatis, non aliter et belli sus-
cipiendi solemnia , si qua sunt praeter ea quae diximus 1 , ut
de iterandis denuntiationibus, non aliunde quam ex moribus
cujusque populi descendunt, quod et Maecenas apud Dionem
velle videtur. Multa ejus generis Romani usurparunt ab
Aequicolis accepta, ut de hasta sanguinea et alia ejusmodi,
sicut et triginta justi dies post sententiam ut in foro, ita in
bello pari ratione damnato tribuebantur: neque mirum, cum
aliae gentes etiam locum et tempus praelii saepe denuntiarint ,
quae ut interdum magnifica sunt, ita numquam necessaria.
Unde et Romanos videmus sanctissimis temporibus res quidem
numquam nisi ab ipsis, qui injuriam fecerant, aut magistra-
tibus repetisse, bellum autem postquam decretum erat, non
ad eosdem utique, sed vel ad proximos fines quasi dicis
causa indixisse , vel hoc etiam omisisse , cum res legitime repe-
titae nec juri paritum esset. Varro etiam et Arnobius * morem
illum solemniter bellum denuntiandi, sicut alia quae sunt
juris civilis, apud Romanos abolitum testantur. Videmus

1 Bod. de rep. 1. i. c. 7. ec Fabr. iem. 1. 2. e. 2. sub fln. 2 de ling. Lat. 1. 5.
[f. 86.] Arnob. c. gene. 1. 2.

Digitized by i^ooQle

IOO ' DB JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

igitur quomodo sit intelligendum quod dicunt doctores 1 * * , nul-
lum esse bellum justum nisi quod legitime indictum sit: quam
sententiam nemo melius Cicerone 1 interpretabitur, cum dicit
nullum bellum esse justum , nisi quod aut rebus repetitis ge-
ratur, aut denuntiatum ante sit et indictum. Alterum,
non utrumque requirit. Et hoc ipsum sic restringendum
est, ut denuntiatione opus non sit adversus eum, qui jam
bellum suscepit: quod antea demonstravimus. Quo spectat
illud apud Isidorum * fragmentum vetus : Justum bellum est ,
quod ex edicto geritur rebus repetitis aut propulsandorum
hominum causa. Hostes enim sunt non modo quibus nos,
sed et qui nobis bellum publice decernunt, ut in legibus 4
comprehensum est. Itaque adversus eos, qui se jam pro hos-
tibus gerunt, nulla denuntiatio necessaria est, de quo constat
inter doctores *, qui tradunt eos, qui palam nobis noxii
molestique sunt, ipso jure diffidatos videri. Nam diffidare
apud illos est bellum indicere. Nobile est exemplum in Is-
raelitis (, qui cum praeceptum haberent a Deo ne quam gen-
tem armis aggrederentur, nisi quam denuntiando prius ad
pacem invitassent, hoc ipsum tamen adversus gentes Chana-
naeorum plerasque observandum non putarunt, cum essent
ab illis priores bello lacessiti. Cui consequens est illud,
postquam semel res repetitae et decretum interpositum fuit,
pro eo jure quod in exsecutione ipsa nascitur, nullam con-
dictionem aut sententiam requiri. Neque enim bellum tunc
novum suscipitur, sed geritur susceptum: satis igitur est

1 Job. Andr. in c. pro human. de homic. [Decreta!. in 6. s. 4* i.] Bald. in

1. 2. C. de servit, et aqua. [C. j. 34.] n. 71. et in 1. si manum. C. de obs.
patr. praest. [C. 6. 6. 4.] et in 1. exsecut. C. de exsec. rei jud. [C. 7. S3- 8.]
* de off. 1. 1. [c. 11. {. 34.] et de rep. 1. 2. [c. 17. J. 31.] 1 1* 18. c. 1.
citatur in c. justum. [Decr. Grat. p. a. 23. 2. !.] 4 1. hostes, de capt. [D.
49. 16. 24.] et de verb. sign. [D. 50. 16. 118.] * BeU. 5< cons. 3. c. is*

Adde 1. 1. in fine fi*, de aot. em. et vend. [D. 29. 1. 1.] Vasq. 1. 1. c. 24.

n. 5. * Deut. 20. 10.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII. IOI

petitam semel justitiam nec impetratam, ut ad jus scilicet
naturale redeatur, quo vi suum consequi illicitum non est.

Neque tamen inconveniens erit, etiam cum denuntiatio ne*
cessaria non est, sententiam tamen proferre universalem, ad
debita scilicet consequenda, praesertim poenaria, ut res hos-
tium quasi in judicatum capiantur. Caeterum cum a prin-
cipali belli auctore facta est denuntiatio, ab ejus socio de-
nuntiari nihil oportet,' qui juri alieno tantum adsistit nec
quidquam ipse seorsum postulat. Similiter cum reipublicae
alicui stut magistratui justa forma illatum est bellum, sociis
ejus et subditis indici nihil necesse est: quod nostri inter-
pretes * suo more sic efferunt : dijfidato Principe diffidatos esse
omnes ejus subditos , complices et auxiliatores. Et hoc est
quo se inter alia Cn. Manlius a legatis suis accusatus ob
bellum Gallograecicum defendit. Verba autem illa Isidori
plane idem significant ac si dicas : Bellum publicum juste Cnei. vu.
suscipitur quatenus judicium deficit , aut rebus repetitis et
ex decreto reipublicae suscipientis. Videndum jam quid in
his qui voluntarie agunt in bello gerendo desideretur et
quantum illis permittatur: haec sane quaestio late patet, sed
ad summa quaedam genera a nobis redigetur. Forma, ut
diximus *, justa est in convenientia legum. Sicut autem sus-
cipiendo bello pugnare videbantur leges de judiciis, quas
partim per leges digniores sustulimus, partim conciliavimus,,
ita gerendo obstare videntur primum lex tertia et quarta. Nam
si verum est illud ‘:

Tum certare odiis , tum res rapuisse licebit :
si, inquam, ex bello et caedes sequuntur et rapinae, quid
illis legibus faciemus , quae vetant nos homines alteros laedere
et alienum attingere ? Praeterea repugnare videtur plerumqufl
regula tertia, cum exorto bello velut sublata videantur juris
humani commercia.

1 Bald. »d d. 1. a. C. de serv. [C. 3. 34.] n. 70. * in prine, capitis. * Virg.
Aen. 1. 10. [vs. 14.]

Digitized by i^ooQLe

102

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

Dolus an virtus quis in hoste requirat 1 * * P
Huic enim nocere quaerimus:

*! iiXqi yl (3!$ jf ifitpxSbv )}f KpiXpyiiv *.

Sive dolo , seu vi manifesta , clamve palamve.

Prius autem de legibus secundi ordinis , hoc est tertia et
quarta videamus : quae vi legis decimae tertiae eliduntur , ut
alibi diximus , non modo si primae aut secundae opponantur ,
verum etiam si locus sit quintae et sextae, quatenus istis et
prima et secunda insunt et ipsae illae tertia ac quarta. Quod-
si quid igitur ultra fiat quam leges primi et tertii ordinis pos-
tulant, aut in alterum quam in quem leges istae diriguntur,
id extra justum belli modum est. Dupliciter nos offendunt
hostes, dupliciter etiam offenduntur, in corpore et in rebus:
unde nfyyicu sive conjugationes fiunt quatuor \ Aut enim
ejus qui corpus nostrum impetit corpus vicissim impetimus,
aut spoliamus spoliantem , aut periculum vitae nobis inferen-
tem bonis mulctamus, aut pro rebus nostris arma stringimus;
quae omnia per se injusta non esse prius ostensum est, nunc
quatenus permittantur videamus. Si quem igitur aut pro vita
tuenda aut pro rebus nostris vulnerare possumus aut etiam
spoliare (quod ita dico ut legis primae et secundae , non eti-
am delicti habeam rationem), ab eo manus abstinere debemus,
simulatque periculum cessat , ut post victoriam. Si rem nos-
tram aut id quod nobis debetur reposcimus, ubi id erimus
consecuti, nihil amplius arrogare nobis licet. Si ultionem
delicti persequimur , ea quoque debet esse temperata pro mo-
do delicti, ut illa teneatur

Regula , peccatis quae poenas irrogat aequas *.
Differt autem hoc ab eo, quod superiore capite tractatum
. est : ibi causam subesse volebamus , hic vero causae modum
: adjungimus. Seneca * crudeles eos proprie vult dici , qui pu -

1 Virg. Aen. 1. a. [vs. 390.] * [Apoll. Rhod. 1. a. vs. 983.] * Dd. ad 1. ut

vim. ff. de just. et jure [D. 1. 1. 3.] et ad 1. 1. C. unde vi. [C. 8.4.] 4 Horat.

Sat. 1. 3. [vs. 118.] * de dem. I. 2. c. 4.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII. 103

niendi causam habent , modum non habent. Ad hoc autem ne
alius pro alio belli malis afficiatur , notandum est interdum ali-
quem ex facto suo proprio aut communi obligari, interdum ex
alieno, praecedente tamen aut sequente facto suo: quod ad le-
ges primi ordinis quantum pertinet locum habere non potest :
istae enim factum tinum respiciunt, neque animi habent ratio-
nem : sed in contractibus saepe accidit, in delictis etiam accidere
potest, quatenus poena delicti pecuniaria est sive ad facultates
pertinet: unde vadimonia '. Sed poenae corporalis vicarium
jura 1 * * non recipiunt. Ratio est quia nemo potest id obligare,
in quod dominium non habet *. In res dominium nobis Deus
dedit, in nos ipsos retinuit sibi: quare cum libet bona alie-
nare possumus, vitam deponere non possumus *, sicut servo
peculium datur, in se potestas non datur. Primum igitur so-
cius ex facto socii quod obligatur, id facto ipsius accidit, hoc
est re ipsa , non quasi ex conventione. Nam si debitum rei
respicimus optime et ex aequitate naturali a theologis * traditum
est, causam aequalitati praestare omnes debere, qui causam ali-
quo modo inaequalitati praestiterunt. Praestitisse autem dicun-
tur non hi tantum , qui ipsi auferunt aut detinent , sed et alii
qui ablationi jussum, consilium, consensum, operam praestant,
aut qui postea impediunt quominus fiat restitutio. Omnes autem
socii aut hoc, aut illud faciunt: quare necesse est in solidum
singulos obligari*, quorum auxilio pars iniqua audacior, altera
timidior redditur: quod in bello universim considerato per-

1 L si quis. flf. de cust. reor. [D. 48. 3. 4.] Silv. in v. Fidejussor. §. 7. et 8.
* Bart. in 1. si quis. flf. de poenis [D. 48. 19. 6.] et Dd. in 1. si a reo. $. fin. eo
tit. [non est in eo tit. sed D. 46. 1. 70.] 1 1. liber. fF. ad 1. A quii. [D. 9. 2.

1$.] c. si non licet. [Dccr. Grat. p. 2. 23. 5* 9*] 4 Facit hoc pro opinione
Rosellae in Summa, in q. de judioe. V. Silv. in v. Judex, p. 2. $. 5* ibi : ex his dua-
bus. * Covarr. in c. peccatum. $. 12. n. 2. Silv. in v. Restitutio. 3. $.\S. ibi:
quartum, et in v. Bellum. 1. $. 11. conci. 1. et 7. • 1. 1. $. siplures dolo. flf. de

eo per quem factum erit. [D. 11. xo. 1. $. 4.] Scot. sent. 4. dist. 15- q* a* art.
4. et ibi GabrieI et Richard. Ibidem art. s* q- 4« et Thom. art. 5* quaest.

3- ap. Wilh. Math. de bello justo et licito, in i. req.

Digitized by

Google

Nova de-
claratio.

io4

DB JURE PRABDAE. CAP. VIII.

petuum est. Sin ad poenam convertimur 1 , etiam hac ob-
stringi eos certum est, qui delinquentes ope, consilio firmant,
et quidem eadem qua principales; nam et ipsi delinquunt.
Ex facto magistratus respublica obligatur *, tamquam ex
conventione, ut qui magistrum aut institorem praeponunt *:
interdum etiam ad poenam: tenentur enim, qui tales sibi
praefecerunt, unde alii acciperent injuriam. Nam quasi in
dolo versari videtur, qui homini minus idoneo credidit *.
Non igitur immerito plane •:

Quidquid delirant reges , plectuntur Achivi.

Neque ratione caret, quod Hesiodus * conqueritur:

iiforrieip

HjfU( &rccoAx\lxs fiutnkquv ,

impia regum
Ut peccata luat populus .

Fitque hoc ipsum Deo auctore, qui non raro ob Principum
delicta populum punivit, cujus rei insignia sunt exempla
Beati Justini est: ‘Kixpur&ni rt/tupix tuv tpucprtixoTw /3 xeisJuv
TifMipU tou Xxou. Acerbissima peccantium Principum poena est
poena populi. Ambrosius ' etiam: Regum lapsus poena po-
pulorum est: sicut enim eorum virtute servamur , ita etiam
eorum errore periclitamur. Deinde vero obligatur respublica

1 c. qui consentit. [Dccr. Grat. p. a. n. 3. 100.3 Inst. de obi. quae ex dei.
$. interdum quoque. [I. 4. 1. %. 11.] 1. 2. $. si quis non hom. ff. vi bon. rapt.
[D. 47. 8. 2, $. ia.] Silv. in v. Homicidium. 1. §. 13. 15* id. 17- Adde Bald.
ad 1. non ideo minus. C. de acc. [C. 9. a. 5.] et in 1. a. C. de servit, et
aqua. [C. 3. 34.] n. 70. et in leg. 1. C. unde vi [C. 8. 4.] n. 24. * Viet, de
pot. dv. n. 12. Dig. de exercit. act. [D. 14. 1.] tot. tit. * Siiv. in v. Res-
titutio. 3. $. 5- ibi: quintum, et §. 11. ibi: derimum. et in v. Obligatio. §. 6.
Dig. de instit. act. tot. tit. [D. 14. 3 •] et tit. nautae» caupones. [D. 4. 9.] 4 L
vel per litteras. (F. si mensor. [D. ix. 6. a.] 1. de illo. $. 1. ff. pro soeio. [D.
17. 2. 23.] 1. ult. $. 4. ff. nautae» caupones. [D. 4. 9. 7.] 1. si quid contendit.
$. 1. ff. fam. ercisc. [D. 10. a. 45.] * Hor. [Ep. 1. 2. vs. 14.] • [Op. et
D. vs. 260. sq.] 7 Gen. 20. 4. et. 9. V. Fab. Sem. 1. 3* c. 19. * in apol. de
Dav. [vol. i. p. 727. f.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII,

105

ex facto civis *, non quidem simpliciter, sed si ipsa jus non
reddat; ita enim litem facit suam: nam et ratum habendo
non minus quam mandando obligamur *. Qua de causa
Scyrios olim ab Amphictyonibus damnatos legimus *, quo-
rum nonnulli impune piraticam exercuerant. Hac etiam specie
civitas non alieno ex facto simpliciter obligatur, cum suum
accedat, non modo quia jus suum consequi alterum impedit,
verum edam quia peccat adversus officium suum ex nona
regula , quae externis non minus quam civibus judicia justa
reddenda indicat. Certum autem est eum qui non prohibet
id, quod prohibere et potest et debet, ad id quod interest
teneri. Et hoc cum in debitis caeteris tum et in poenariis
locum habet. Quo et Hesiodus 1 * * 4 respicit:

mXXixt xx) £6(firoarx sriSug xaxou eaiSpfa hrccupe 7.

Saepe luit populus poenas unius iniqui.

Quod egregie Proclus explicat: i£bv xukoen ptM xuKoovox

r>f» tcv hU xmtfp Ixv, quia civitas cum prohibere possit unius
malitiam non prohibet , additque exempla duo, alterum illud
quod et Horatius annotavit ex initio Iliados de Agamemnone,
alterum vero de Graecorum classe exusta * :

Unius ob noxam et furias Ajacis Oilei.

Quia scilicet populus non demonstrarat , indigne se ferre
illorum flagitia. Hinc expiationes. Sed nos sacris in litteris *
argumenta habemus admodum illustria Deo hoc placere, ut
impunita singulorum peccata a populo luantur. Rationem red-
dit Agapetus 1 in Paraenetico ad Justinianum : foov t $ irtotwu-
Xtiv t& fih xuKutiv niti irbiiwutowTXf Xoyltyu. xhv yxp rif ir oto-
rewtrxi fisv Iviieftut, mk% vrtcu 31 (Snuvruv abfafwf, owepyot t m

1 V. Bftrt. de repress. q. 4. n. 13. * c. dominus. [Deer. Gm. p. a. 23. %*

a.] Covarr. in reg. pecc. n. 10. Thom. a. a. q. 6 a. art. 7. in resp. Silv. in v~
Restitutio. 3* S* 6. secundum, et ibi: et octavo. Mart. LaudL q. 18. • Plut.

Cim. [p. 483. b. c.] 4 [Op. et D. vs. 340.] * Virg. Aen. 1. 1. [vs. 41.3

4 Num. 35. 33. et 34. * [ed. Paris, a. J614. p. 367. c.]

Digitized by i^ooQle

io6

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

xxkuv irxpi itu xplvtTM. Idem delicto habe non prohibere de-
linquentes. Nam et si quis caetera juste rempublicam admi-
nistret, toleret tamen viventes injuste , adjutor malorum apud
Deum judicatur . Praeterea vero ex facto reipublicae cives
singuli obligantur. Est enim illud naturali aequitati consen-
taneum, ut cum ex ea societate commoda captemus, etiam
incommoda patiamur l * *. Varia hac de re juris civilis inter-
pretes *: sed ex jure civili. Nam cum universi et singuli
natura non differant, humano commento et ex civium consensu
distingui coepere ’. Jus autem gentium tales differentias non
recipit parique loco habet universitates publicas et privatas
societates. Privatarum autem societatum constat eam esse ra-
tionem , ut quod ipsae debent , id a sociorum singulis exigi
possit. Praeterea apparet, illud *, non minus a singulis rem-
publicam constitui , quam a republica magistratum * : itaque
eodem modo teneri, etiam cum de malefacto agitur, ad dam-
num resarciendum *. Nam capita civium innocentium absit
ut ivrbpvx* » sive reipublicae delictis obnoxia, dicamus, prae-
sertim cum ipsa per se puniri possit 7. Nam et capite minui
potest cum iit tributaria, quod divino jure ' constitutum est,
et perimi quodammodo *, r oteuc yip for t iivcerot xvokstxtov
ytvkeiou. Mors est urbis vastari funditus: quod Carthagini
aliisque accidit, quibus hostile aratrum impressum est disso-
lutumque corpus civitatis. Poenae autem pecuniariae, quas
debet respublica, videntur a subditis expeti posse, ut quibus

1 Joh. Ceph. cons. 58. * ad I. si municeps, et 1. sicut. fT. quod cujusque

univ. nom. [D. 3. 4. 2. et 7.] ad 1. civitas, flf. de reb. cred. [D. 12. 1. 27.]

ad 1. 4. flf. de re jud. [D. 42. 1.] Bald. in I. 1. C. ne filius pro patre. [C. 4.

13.] et in 1. exsec. C. de exec. rei jud. [C. 7. 53- 8.] C. ut nullus ex vicariis.

[C. 11. 57.] Nov. 12. Scn. de benef. 1. 6. c. 19. 8 I. 1. flf. quod cujusque
univ. nom. [D. 3. 4. 1.] 4 * * in c. 2. • Silv. in v. Repressaliae. in pr. ibi: et

adde allegat. Thom. 2. 2. q. 40. 8 1. metum autem. animadvertendum. fT.

quod met. cav. [D. 4. 2. 9. |. 1.] * Deut. 20. 11. 8 Lyc. in Leocr. [p. I5S-

f. 61.] • 1. si ususfructus, flf. quib. mod. ususfr. amit. [D. 7. 4. 21.] V. Fabr.
Sem. 1. 1. c. 1.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

107

sublatis tollatur etiam respublica. Affirmat Thomas poena
damni pro altero affici eos , qui id quod sunt alterius sunt
et veluti partes, quod non minus in subditis quam in filiis
et servis obtinere debet. Atqui, sicut diximus, plerumque
sunt extra culpam: verum quidem, sed docent iidem scho-
lastici 1 * * * * imponi poenam numquam sine culpa, saepe tamen
sine culpa ejus qui punitur, non tamen sine causa, quae hic
est evidens. Et haec est sola ratio * quae repressalias susti-
net, non proximis duntaxat saeculis, sed priscis etiam genti-
bus usurpatas , pignorationum et mbpo^im vocabulo : quod
enim civis mihi debet, hoc debet respublica jus non reddens ,
et quod respublica, hoc cives singuli: quod Bartolum * non
fefellit. Accedit commoditatis ratio, quia creditores aliunde
jus suum consequi facile non possunt, ipsis autem civibus
inter se minus incommodum est actionibus experiri * et quod
quisque damni passus est, ab eo reposcere , qui in culpa fuit.
Breviter, ut materiam forma restringat, catenus bellum abcnci.ru.
agentibus voluntarie juste geritur , quatenus intra id jusprCt.
manet , quo de agitur , intraque personas ei juri obligatas.

Hoc ipsum subjectis speciebus clarius explicari potest, prae-
sertim in subditis hostium publicorum, de quibus maxime
disputari solet inter juris bellici auctores *. Quatenus ergo
verum sit Euripideum illud videamus:

Kttitepbf aieotA t 01 mtefdovt 0« otv xrivy.

Purus piusque est quisquis hostem occiderit.

Et num recte Tacito dictum: in pace causas et merita spec-
tari , ubi bellum ingruat innocentes ac noxios juxta cadere.

Ex hac enim similitudine jus praedae apertius fiet. Ad cor- ;v*r« *.
pus quod attinet, offendi ex legibus primi ordinis, quae ani- c,tr“u’

1 c. sine culpa, de reg. jur. et ibi Dymis. [Decretal. in 6. 5. 11. 5. reg. 23.]

Silv. in v. Poena, in prine. * Tfcom. 2. 2. q. 108. an. 4. Adde Silv. in v.

Bellum. 5- ii* conci. 6. et 7. 8 in tract. de repress. in pr. Adde 1. 1. in fine

flT. de exerc. act. [D. 14. 1.] Mart. Laud. de bello, q, 38. * 1. 1. C. sumt.

Injuncti. [C. 11. 37.] 1 V. Viet. 0. 37 et 45.

Digitized by QjOOQle

io8

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

mutn adversarii non respiciunt subditi hostium omnes pos-
sunt, qui juris nostri exsecutioni resistunt, scientes sive ig-
norantes: faciunt enim injuriam quamquam non injuria. Hoc
divina lege 1 * * * * * expresse confirmatur, quae in expugnatione ur-
bis puberes omnes interfici jubet , quorum multi non possunt
non esse innocentes. Idem contra in urbis defensione * erit:
nec reus est mortis alienae , qui cum suae possessioni muro-
rum ambitum circumduxit , aliquis ex ipsorum usu percussus
interiit: Augustino auctore. Quodsi erunt nonnulli, qui ab
hostium universitate separari possint neque exsecutionem
nostram impediant *, his sane quod ad corpus attinet omnino
parcendum est. Cicero *: tum ii qui armis positis ad impera-
torum fidem confugiunt , quamvis murum aries percusserit ,
recipiendi sunt. Nec alium sensum habet, virorum quidem
eruditorum sententia, id quod Celsus * scripserat, recipi nobis
transfugam jure belli , eum scilicet qui hostium partes deser-
uit. Sicut autem in dedita urbe omnibus, ita in ea quae,
expugnatur quantum fieri potest illis parci, quorum corpora
exsecutioni nostrae non obstant, aequitas praecipit et lex
divina 7 certissima aequitatis magistra. Negat igitur Seneca
in tragoedia * feminam hostis nomen capere. Negat se Ca-
millus * arma habere adversus eam aetatem, cui etiam captis
urbibus parcitur. Et Alexander ,#: cum captivis et feminis
bellum gerere non soleo: armatus sit oportet quem oderim.
Et merito de captivo adjicit. Falso enim et Aeacidarum more
praeferociter ille 11 :

Lex nulla capto parcit aut poenam impedit.

1 V. ad. art. a. conci. 6. ’ Dent. ao. 17. Adde Jos. 6. et Sam. 1. 15. • August.

ad Public, ep. 154. citatur in c. de occidendis. [Decr. Grat. p. a. a$. 5. 8.] Adde

1. item si obstetrix. §. ult. flf. ad 1. Aquil. [D. 9. a. 9.] 4 Viet. n. 49. Alb.

Gent. de jure belli 1. a. c. 16. adai. Wilb. Math. in req. a. p. 3. • de oft. L

1. [c. 11. f. 35.] 4 1. transfugam, tf. de acq. dom. [D. 41. 1. 51.] Cujae.

Obs. 1. 4. c. 9. * Dent. ao. 14. Plato de rep. 1. 5. [p. 471. a.] 8 Oct. [vs.

864.] • Liv. 1. 5. [c. a7.] 10 Curt. 1. 4. [c. 45.3 11 Sen. Troad. [vs. 333. sq.]

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

109

Et qui respondet:

Quod non vetat /«r, hoc vetat fieri pudor ,
non satis dicit. Vetat enim hoc lex et quidem sanctissima
naturae, quae homini homine prodige utendum negat. Se-
neca 1 : aequi bonique natura parcere etiam captivis jubet.
Hostem pugnantem , inquit theologus *, necessitas deprimat
non voluntas. Sicut bellanti et resistenti violentia reddi-
tur , ita victoriis capto misericordia debetur , maxime in
quo pacis perturbatio non timetur. Unde et apud Euri-
pidem Eurystheus * negat puras fore ejus manus, qui ipsi
non parceret, cui belli fortuna pepercisset. Eodem fere loco
agricolas haberi convenit, inermes scilicet et qui patentes
campos inhabitant paratique sunt armis cedere. Nam in
istos quorsum saeviatur, cum non sint belli mora, sed, ut
Pollio dicebat, praeda victoris? Aliud ergo erit, si non im-
pedita agricultura hostes redderentur fortiores *. Et haec
quidem de subditis bonae fidei, hoc est qui culpam nullam
admisere, dicta sunto. Sapiens , ut apud Senecam * est,
hostes dimittit salvos , aliquando etiam laudatos , si honestis
causis , pro fide , pro foedere , pro libertate in bellum ac-
cincti sunt. Nam nocentes omnino puniendi sunt ex lege
quinta * : cujus legis jus non item sicut alterum illud cum
victoria cessat, quod cuivis paulo rem penitius introspicienti
patet. Isti igitur etiam corpore poenam subire debent, si
modo delictum tale supplicium desiderat: qua in re non aliud
in bello , aliud in forensi judicio statuendum est 7. Egregie
Plato • hactenus in bello dissidium probat, ftixpv w «v ol edrtot
xvxyxaertunv tnri tuv iveurluv aXyouvruv iouvttt iixsp/. Donec ii
qui in culpa fuerint cogantur innocentibus , qui priores do-
lore affecti sunt , poenas luere. Gylippus in oratione contra

1 de dem. 1. 1. c. 18. 3 August. ad Bonif. ep. 1. citatur in c. noli. [Decr.

Grat. p. a. 23. 1. 3.] * Heracl. [vs. 1009. iqq.] 1 * * 4 Wilh. Math. in req. a.

p. a. 4 de clem. 1. 1. c.^ult. • Viet, n. 46. * Viet. n. 47. 8 de rep. 1. 7.

[p. 471. b.J

Digitized by i^ooQLe

IIO

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

captivos Athenienses apud Siculum 1 * * ab his, qui malitia et
cupiditate sua in clades inciderant frustra fortunam accusari
dicit, frustraque affectari supplicum nomen. Servari enim
ista praesidia hominibus, quorum cum purus esset animus
sola fortuna peccavit. Nam qui istius essent juris auctores
infelicibus misericordiam , per injustitiam delinquentibus poe-
nam proposuisse. Deinde concludit: hdxcp ixovelut efJpuvoi tt6-
ktpu/v Siixov e\rpi%ue Oxopuvlvruv t» tovtou ittvi. Quare cum bel-
lum injustum sponte inceperint , ejusdem infortunia fortiter
ferant . Eutndemque in sensum Themistius 1 deberi dicit casui
veniam, errori castigationem, iniquitati poenam. In tertio
autem genere eos ponit, qui rebellionis fuerunt auctores, in
secundo, qui impetu quodam belli abrepti sunt, in primo,
qui parti tum forte validiori succubuerant. Sicut de Athe-
niensibus dicit Vellejus, eos Mithridatis temporibus ab
inimicis oppressos, oppugnatos ab amicis et animos extra
moenia^ corpora necessitati servientes intra muros habuisse.
Quo exemplo probari potest illorum distinctio, qui alios esse
hostes dicunt, alios apud hostes. Ad hunc igitur modum
victor judicis nactus potestatem animadversionem temperabit.
Et de corpore hactenus. Ad bona vero quod attinet, cum
satis alibi * sit explicatum eripi ea posse ad propulsandum
periculum, quod vitae aut rebus imminet, acquiri vero ex
causa debiti, quorum illud ex primi ordinis, hoc ex tertii
legibus descendit, quid hic in subditis statui debeat visu
non est difficile. Subditos enim, quatenus jus nostrum etiam
innocentes impediunt, bello subjici ante * dictum est. Fa-
cultatibus autem suis impediunt nos omnes, etiam qui ipsi
non militant*, cum tributa conferant, quibus ea parantur,
quae nos in vitae adducunt discrimen neque tantum vetant
nostra recuperare , sed nova insuper cogunt amittere *. His

1 Diod. Sic. 1. 13. [c. 29.] * in oratione ad Valentem [p. in. vs. xs-] et

m altera ad Valentinianum, [p. 148. vs. 3.] 8 e. 3. in demonstr. an. 1. Viet,

n. 39. 55. 4 ad an. a. conci. 6. 8 v. c. 2. * Silv. in v. Restitutio. 3. in fine.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

III

igitur privandi sunt, si modo aequum non est nos, cum juri
nostro insistimus, ejus rei poenas ferre: neque distinguenda est
subditorum conditio, cum hae leges, ut aliquoties repetivi-
mus, animum adversantis non respiciant sed factum. Sed non
ipsis duntaxat extorqueri , verum et nobis easdem res appli-
cari posse ita colligitur, quia sive ab illis subditis raptae
sunt, quos aut ob noxam suam aut causam quamvis aliam
obstrictos nobis privatim habemus, nihil est justius quam
armis repeti quod aliter non potest , sive respublica est quae
in nos deliquit 1 aut alio nomine in aere est nostro, cum
jam constet subditorum bona pro republica obligari 1 * , quo-
minus et haec in solutum capi possint nihil vetat : dum tamen
amplius nihil sumatur, quam nobis debitum est, in quo et
damnorum restitutio et sumtuum continetur. Haec autem
causa etiam post victoriam manet *, cum prior illa sublata
est, ad periculi propulsationem. Neque enim alio fine bella
gerimus, quam ut jus nostrum victoria consequamur. Livius:
Ubi omnia ei qui armis plus potest dedita sunt , quae ex
iis habere victor , quibus multare eos velit , ipsius jus et
arbitrium est. Omnes igitur subditi et semper spoliari po-
terunt, occidi non item. Nam si periculum nostrum adspi-
cimus, multi sunt qui vi corporis nobis nihil obstant, quorum
ideo corporibus vim aliquam inferri nihil profuerit: at bonis
nemo non hostium nobis nocet, ut maxime non velit. Sin ad
jus crediti convertimur, obligata sunt pro republica subdito-
rum bona, non autem corpora \ Unde et in repressaliis cum
ereptio rei permittatur, prohibetur offensio personae *. Non
valet igitur ductum a rebus ad personas argumentum. Non enim
cui minus aliquid licet statim et quod majus est permittitur.
Hujus autem sententiae quamquam rationes minus apud alios
exploratae sunt, auctores habemus et theologos omnes et le-

1 Viet. n. 56. * V. paulo superius. s Viet. n. 50. et 57. 4 V. Ayalam 1. x.

c. 4. n .6. 1 Barc. de repress. 8. prine, n. 1. Silv. in v. Repressaliae. in prine,

in req. 6, Covarr. in c. peccatum, f. 9. n. 4. in fine.

Digitized by i^ooQLe

XI2

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

gum peritos Tradunt enim , id quod dicitur praedam justo
bello capientis fieri , de bonis intelligendum non ejus modo qui
injuste pugnat, sed omnium ipsius subditorum non feminis
non infantibus exceptis, donec juste pugnanti de debito suo
vel injuria vel offensione illata vel damno sibi suisve dato
atque eo quod intersit omnino satisfactum sit, hostisve pa-
ratus sit satisfacere aut juri se pariturum offerat. Neque
de caetero hic spectari, num persona sit innocens, Cajetanus
et inter Hispanos Covarruvia 1 * testatur. Et alter Hispanus*:
si hostes nolunt restituere res injuria ablatas et non possit qui
laesus est aliunde commode recuperare , potest undecunque
satisfactionem capere sive a nocentibus sive ab innocentibus ,
ita ut non mercatores non agricolae excipiantur. Ita ille:
quod autem alii * hac etiam in parte navigantibus et merca-
toribus temperandum putant, id ita ipsi explicant, ut navi-
gantes eos comprehendant, qui vi tempestatis alienum in
littus abripiuntur, et mercatores externos duntaxat publicasque
ad nundinas venientes. Mercatoribus autem subditis ne re-
pressaliae quidem abstinent. Et haec vera sunt, nisi aut
personis quibusdam aut ordini hominum aut loco sit pro-
missa securitas * pactis aut tacito utrimque usu , propter fidem
scilicet, de qua mox agemus. Ita legimus Indos agricolis
pepercisse. Et in concilio Lateranensi * praeceptum ut presby-
teri, monachi , conversi , peregrini , mercatores , rustici euntes
vel redeuntes vel agricultura existentes , et animalia quibus

1 Thom. a. a. q. 66. art. 8. ad i. Ant. de Butrio in c. olim. de reae. spol.
[Deerecal. a. 13. ia.] Host. ad tic. de poena, in Summa et post illum Joh. Lupus in
tract. de bello f. si bene advertisti [Ocean. Jur. vol. 16. p. 3aa.] Inn. in d.
c. olim. Joh. Faber ad f. item bello capta. Inst. de rer. div. [I. a. 1.] 3 Cajet,
in Suram, pecc. in v. Belli damna. Covarr. ad itg. peccatum, p. a. $. 11.
* Viet. n. 39. et 41. 4 Bart. de repress. 7. prine, n. 15. Bell, 5. eontr. 3. e.

15. Silv. in ▼. Repressaliae. 8. * Wilh. Math. de bello justo et lieito. req.

a. p. 4. Cajet, in Summ. pecc. in ▼. Belli damna. • c. a. de treuga et paee.

[Decretal. 1. 34.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

113

arant et semina portant ad agrum congrua securitate laeten-
tur. Et hic etiam mercatores tantum extraneos intelligi par est.
Cajetanus 1 : per mercatores intelligo non negotiatores qui
ibi resident , sed illos qui hospitantur aut transeunt . Quon-
iam mercatores incolas non video melioris esse conditionis ,
quam artifices. Sed totum hoc edictum juris pontificii , quod
Treugam canonicam vocant, doctores * usu hodierno recep-
tum negant: neque vero causam perpetuam habet. Illud
autem perspicuae est veritatis , rem alienam , quae ad hostem
non pertineat, hoc autem est, nec ad socios nec ad subdi-
tos, etsi penes hostem sit, capientibus non magis posse
acquiri , quam creditori rem commodatam aut furtivam in bo-
nis debitoris repertam. Induci hic obiter potest frequens illa t*.
et multum aliis * agitata quaestio , quid hosti liceat in adve-
nas qui apud hostes sunt, inque eos qui hostem mercibus
juvant. Ac primum nullam hic esse vim loci, in quo quispi-
am deprehenditur, satis perspicuum est. Locus enim ipse
causa obligationis non est. Obligatos autem esse oportet,
quos liceat spoliare \ Subjacent igitur bello inquilini , si mo-
do pars sunt reipublicae adversariae , non minus quam alii
subditi. Pars autem, quod hanc quaestionem attinet, intel-
ligi debent, qui eo sunt jure ut ad tuitionem ejus reipublicae
et tributa conferenda compelli possint. Nam, ut Agathias 5
recte explicat, hostis non natalium loco censendus est, sed
ex studio, si ea faciat quae hosti placent aut hostem juvet.

Quod ad mercium travectores attinet, exploratum est apud
theologos et jurisconsultos obligari neminem ex damno post
factum suum secuto, nisi qui causam dederit, neque ex
damno quod ante factum suum accidit, nisi qui causa fuerit
impediendae restitutionis. Neque sufficit causam dedisse quo-
modocunque, sed ut dolus aut saltem culpa adsit requiritur.

Qui igitur arma aut alia quaevis, quae proprium in bello

1 in Summ. peccat, in v. Belli damna. 1 2 * Pan. ibi. Wilh. Math. req. a. p. a.

B Alber. Gent. de jure belli 1. 2. c. 22. 4 Silv. in v. Reprcssaliae. $. 5. ‘ 1. 3.

Digitized by LaOOQle

DB JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

114

usum habent, hosti transmiserit 1 , justum bellum gerenti ea-
tenus obligatur, quatenus videri potest aut damno insequenti
causam dedisse, aut ejus quod ante datum erat satisfactionem
impedivisse. Cum enim factum ipsius bello sit accommoda-
tum, non est extra culpam, qui causae injustae quamvis
imprudens adstitit 1 : similis illi scilicet , qui debitorem miseri-
cordia motus carceri exemit, aut reo fugam monstravit, aut in
causa f litis patrono * , quos omnes ad resti-

tutionem simpliciter obligari constans eruditorum sententia est.
Et hoc est quod Amalasuntha * Justiniano respondet hostium
loco esse, qui hosti ad bellum necessaria subministrant 4.
Sin merces ejusmodi fuerint, quae per se bello non inser-
viunt , sed tamen parti injustae belli in longum ducendi
praestant occasionem, si quidem travector scire hoc debuit,
idem dicendum est. Alioqui non est putandus in culpa esse,
nisi a republica justum bellum gerente hoc ipsum illi cum
justitiae demonstratione denuntiatum sit*. Argumentum hujus
distinctionis illustre ex Seneca * colligi potest, qui in gratia

1 V. c. ita quorumdam, ct c. ad liberandam, de Judaeis. [Decretal. 5. 6. 6. et
5. 6. 17.] 1. 2. C. quae res export. non deb. [C.4. 41.] * Silv. in v. Restitutio,
p. 3* §• ia. sextum, et septimum. 8 Silv. in v. Advocatus. §. 16. 4 Procop. Bell.
Gotth. 1. 1. [vol. 1. p. 315. c. d.] 6 V. c. significavit, cum c. quod olim. de
Jud. [Decretal. 5. 6. 11. et 12.] et Extrav. de Jud. [Extrav. 8. 1 .] C. quae res
ven. non poss. et quae res export. et de commerciis, per totos titulos [C. 4.
40. 41. et 63.] Wilh. Math. de bello justo, req. 2. p. 2. 8 de benef. 1. 7. c. 20.

f [Hoc loco tria vel quatuor verba in manuscripti margine deleta sunt. Quid
Grotius scripserit e levibus quae supersunt vestigiis expediri non potest. Auctor
ipse in opere de jure belli et pacis , 1x1. 1. s« in consimili causa exempla
affert , quibus hic quoque utitur , debitoris carceri exemti et rei cui fuga monstrata
est, sed cum tertium exemplum omiserit, illa nobis lucem nullam praebere pos-
sunt. Silvester, cujus Summam Grotius allegat in v. Advocatus. §. 16. haec verba
habet, quae Grotius spectasse videtur: advocatus tenetur ad restitutionem omnium ,
quae illi , contra quos advocabat , propter ipsius patrocinium injuste amiserunt.']

* [Amalasuntha apud Procopium non dicit hostis loco esse, qui hosti neces-
saria subministret, sed contra socii et amici nomine dignum videri, qui alte-
rum in bello suis opibus juvet. Ipsa enim Justiniano hoc modo adstiterat in
bello ejus adversus Vandalos.]

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII. 11$

referenda tyranno eum vult modum servari , ut , si beneficium
illi meum neque vires majores daturum est in exitium com-
mune, nec confirmaturum quas habet , id autem erit , quod
illi reddi sine pernicie publica possit , reddam . Deinde : pe-
cuniam , quae satellitem stipendio teneat , non subministrabo »

Item: militem et arma non suggeram. Naves se lusorias
missurum affirmat, triremes negat. Quanto igitur plus damni
ob talem operam contigisse judicabitur, quantumve impedi-
menti objectum, quominus hostis juri parere cogeretur, in
tantum praeda ad satisfactionem procedet, sine ullo novo ju-
dicio, cum istud ipsum belli quaedam sit consequentia. Haec
autem omnia ita in genere vera sunt, ut tamen semper prae-
valere debeat id quod inter gentes, de quibus agitur, com-
muni jure receptum est. Sed ut ad quaestionem de subditis
redeamus , collecta fuit sententia , quam memoriae his verbis Cmlt- r-
infigamus : Juste corpora laeduntur subditorum quatenus de-
licto merentur 1 , aut quatenus inscientes exsecutionem impe-
diunt: praeda autem juste capitur ab omnibus et semper usque
ad debiti summam. De legibus secundi ordinis, quatenus cum
belli administratione concilientur, vidimus: ad regulam tertiam
vocamur. Quidquid igitur promisimus, quod quidem in nostra
fuit potestate, id cum damno etiam nostro praestare debemus.

Neque hoc pugnat cum lege secunda *. Nostro enim arbitrio
res nostrae subjacent, earumque dispensatrix est regula quam
dixi tertia: quod ex his quae in principio dicta sunt clarius
intelligitur. Si igitur jus gentium spectemus, non civile
aliquod, omnino hosti fides servanda est, ut docet Tullius*,
etiam perfido , ut Ambrosius * : quod ita intelligendum est ,
nisi ab eo ipso contractu, ex quo fides postulatur, hostis
prior recesserit * : cum enim mutua sit obligatio * , quasi
conditio polliciti defecisse videbitur. Hoc uno excepto7

1 V. Thom. 2. 2. q. 40. art. i, Bal. cons. 1. 4. 329. Viet. n. 50. 52. 54.

Silv. in v. Bellum. 1. $. 10. conci. 7. * V. c. 2. 3 de ofF. 1. 1. [c. 13. §. 39.]
et 1. 3. 4 de off. 1. 2. * Wilh. Math. de bello justo, in req. 2. p. 1. 6 ex
ead. reg. 3. 7 Silius l. 14. [vs. 169. sqq.]

Digitized by f^ooQLe

Nova dt-
ciaratio.

Il6 DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

optimus illo

Militiae , cui postremum primumque tueri

Inter bella fidem.

Ita ut nec metus accipienda sit excusatio, cum etiam qui
mali vitandi causa quidquam promisit, negare non possit hoc
se quam alterum maluisse. Voluntas igitur hoc modo coacta
voluntas est, et adversario significata obligat. Qua in parte
theologorum 1 * * magis sententiae , quam jurisperitorum standum
est. Illi enim rationem sequuntur naturalem , hi vero instituta
civilia, quae utilitatis alicujus causa permittunt fieri saepe,
quod alioqui facere non licet. Voluntas autem non federibus
tantum et pactis , sed tacitis etiam judiciis adstringitur. Si quis
igitur praesidia alicujus intrat, ita ut sub ipsius sit possessione
atque potestate , is in id tempus partem se quodammodo facit
ejus corporis, et nihil se contra ejus salutem statumve imperii
machinaturum silentio satis profitetur. Ita proditores et im-
missos sicarios, multoque magis veneficos detestamur*, hoc
etiam sensu ut non minus jubendo quam exsequendo delinqua-
tur, eademque culpa et emtorem scelerum teneat et venditorem,
videmusque haec talia veteres Romanos numquam usurpasse.
Caeterum belli insidiae justae sunt omnes, quas prudens hos-
tis non immerito metuat et in quibus nulla est amicitiae
simulatio. Cum quis justum bellum susceperit, utrum aperte
pugnet an ex insidiis nihil ad justitiam interest *. Et hac-
tenus Ulpiano et Socraticis * assentimur bonum esse dolum
qui adversus hostem usum habet. Quod igitur modo diximus ,
juste geri bellum ab his qui sponte gerunt , quatenus intra jus
manet et intra personas juri obligatas, interpretationem hanc

1 Fem. Diae, ad ducem Regini, reg. 5* V. Silv. in v. Bellum, i. n. 9.

Pantheol. Rain. Pisani, in v. Bellum, c. 5- Mart. Laud. q. 24. * V. Alb. Gent.

de jure belli. 1. 2. c. 3. 4. 5. et seq. 8 August. Quaest. 1. 6. q. 10. citatur in

c. Dominus. [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 2.] 4 * * 1. 1. §. non fuit. fF. de dolo. [D.

4. 3- 1. §. 3-] Plato de rep. 1. 2. [p. 382. c.] et 1. 3. [p. 389. b.] Xenoph.

Comm. 1. 4. [c. 2. §. 15. sq.] Mart. Laud. q. 44.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

117

recipit sive additamentum et quatenus fides permittit. Nunc ru.
quomodo subditi juste bellum gerant, explicandum est : neque ?«« U-
enim ab illis suscipi satis patet *. Materia belli voluntarie
agentibus ipsum jus fuit, subditis praeceptum superioris: ut
igitur illis jus, ita his praeceptum egredi tuto non licet *.

Legum enim convenientia , ut alibi ostendimus * , ratione sub-
ditorum in ea opinione consistit, qua superiorum jussa con-
grua justitiae arbitrantur : hoc autem illos tueri non potest ,
cum mandati fines non observant. Ea tenus igitur juste bella-
bunt, quatenus mandatum accipiunt: non enim idem omnibus
injungitur. Et bona quidem in bellorum usus conferre com-
mune est omnium, corporis autem ministerium bello adhi-
bere, quod militare dicitur, non omnes jubentur: neque sane
expedit *. Ordine enim et dilectu opus , sicut et rerum judi-
catarum exsecutio non penes unumquemque est, sed penes
eos duntaxat, qui jussum acceperunt *. Fit autem hoc aut
nominatim , aut inter caeteros , ut ita dicam , hoc est per
evocationem ut in tumultu, quo celebris illa vox consulum *
spectat: qui rempublicam salvam volunt me sequantur , et in
justis proscriptionibus7. Neque tantum xfihrus sive directe , sed
IpnitTas perque interpositam personam. Ecce enim respublica
aut Princeps belli ducem legit, qui accepta potestate consti-
tuit tribunos et centuriones , et hi militem legunt *. Sine
mandato autem juste non militari Cato satis intellexit *, qui
filium missum factum monebat ut caveret , ne praelium iniret,
nisi novo militiae sacramento obligatus: neque enim jus esse,
qui miles non sit , pugnare cum hoste. Vis autem haec man-
dati in singulis etiam actionibus spectatur. Peccant igitur
milites, qui nulla ducum auctoritate populationibus et incen-

1 in pr. capitis. 8 in conci. 6, 8 ad conci. 6. art. 3. 4 c. dc occidendis.

[Decr. Grat. p. a. 23. 5. 8.] * 1. ult. C. de judic. [C. 3. 2. 4.] 1. mil. §. qui

judic. ff. dc re jud. [D. 42. 1. 6. §. 2.] 8 Serv. ad Aencid. I. 8. [vs. 1.]

7 Silv. in v. Assasinus. q. 3. 8 1. 1. §. magistrum, ff. de exerc. act. [D. 14.

1. 1. §. 1.] 9 Cic. de off. 1. 1. [c. 11. §. 37.]

Digitized by i^ooQLe

tl8

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

diis grassantur *. Quin olim punitos etiam scimus, qui in-
jussu imperatorum adversus hostem rem quamvis bene gessis-
sent * , ut contra merito laudatur Cyri ille miles , qui strictum
jam ensem in proelio repressit, simul receptui signa cecine-
eriic' ir!' rant' Juste igitur bellum eatenus subditi gerunt , quatenus
superior jubet. Hoc si in actionibus singulis verum est, et-
iam in praeda obtineat necesse est * , quae ut ex bello nascitur
ita jus sequitur belli. Cum ergo bella respectu subditorum
justa sint utrimque , uti demonstratum est * , quae probabili
superiorum imperio geruntur, sequitur et praedam utrimque
non injuste capi atque etiam licite retineri *. Cur enim
magis rapinae conscientia gravetur, qui rem hostilem donante
republica aut magistratu accipit, cum illis donandi jus esse
putet, quam caedis, si quem iisdem jubentibus occidat? An
si rem sententia publicatam a fisco emam nihil mihi de ejus
sententiae justitia necesse erit inquirere, in bello autem non
idem observabitur? Recte igitur theologi • affirmant eum, qui
bona fide pugnavit, tuto etiam , quod ad conscientiam attinet,
res bello captas detinere et, quamvis postea de belli injustitia
erudiatur, ad ea tamen quae consumsit restituenda non te-
neri , nisi in quantum factus est locupletior. Semper enim
hoc privilegium bonae fidei possessoribus competit, quo no-
mine cum omnes comprehendamus, qui rem a non domino ac-
ceperunt quem dominum putabant 7 eo titulo, qui a domi-
no vero dominium transtulisset *, subditos illos non possu-
mus excludere. Datur enim praeda subditis, ut alibi * dice-
mus , publica concessione et velut dono : qui justus est titulus.
Quisquis autem rempublicam aut magistratum juste bellum

1 Viet. n. 53» Silv. in v. Bellum, i. §. n. conci. 4. 5 Silv. ib. §. 7. conci.
8. Mart. Laud. q. 22. per 1. desert. §. in bello, flf. de re mil. [D. 49. 16. 3. §•
15.] et q. 47. 8 V. conci. 3. 4 coroll. c. 7. 4 Silv. in v. Restitutio, p. 3. §.
7. ibi. tertium. 6 Silv. in v. Bellum. §. 10. conci. 3. Viet. n. 33. Cajet, in
Summ. pecc. in v. Belli damna. * inst. de rer. div. §. si quis a non domino.
[I. 2. 1. §. 35.] 8 1. bonae. fT. de verb. sign. [D. 50. 16. 109.] • c. 10.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII. 119

putat gerere, simul etiam jus illis competere putat in bello
capta l * * * * *. Nam et hic acquireudi dominii modus est, omnino
similis ei qui fit per rem judicatam *: si enim juste pugna-
ret respublica, judex in hostes etiam externos constitueretur*.

Et hic igitur convenit quod dicere solemus, juste eum possi-
dere, qui praetore auctore comparat aut possidet *. Sicut
igitur bellum , ita et depraedatio rerumque captarum deten- CtnU. n.
tio subditorum respectu ex utraque parte justa datur: prae-
cedente scilicet jussu , cui ratio probabilis non repugnet. An
vero utrimque et dominium , hoc est jus illud irrevocabile ,
quaeratur, inquisitione indiget. Omnino ausim affirmare jure Min-
gentium primario, quod ex natura defluit, hoc ipsum non con-
tingere. Neque enim opinio cuj usquam * eousque sufficit, ut
domino nolenti dominium auferat. Et naturaliter obligamur
ad restitutionem , noir tantum iniqua acceptione rei alienae,
sed qualicunque possessione : unde nec praescriptiones eo jure
receptas verissima sententia est *. Sed defendi potest jure
gentium secundario , quod esse sui origine civile diximus 7 ,
idem illud procedere. Videntur enim populi conscivisse, ut
bello capta utrimque capientium fierent *, nec ejus rei deesse
rationes. Diligentius enim rempublicam defendunt cives bel-
lique onera promtiores sustinent rei privatae vinculo *, cum
spes quodammodo praecisa est semel amissa recuperandi. Nec
reipublicae quidquam abscedit , cui aut victae jus foret inane
sine viribus, aut victrici inter caetera, quae in dominio hos-
tium fuerunt, etiam bello erepta acquirerentur. Magnum autem
hujus rei argumentum est, quod facta pace, de quibus non

1 ex conci. 3. 8 1. naturalem. $. ult. fF. de acq. dom. [D. 41. 1. 5. §. 7.]

8 V. ad reg. 9. 4 1. juste possidet. flf. de acq. poss. [D. 41. a. 11.] 1. qui

auctore, fF. de reg. jur. [D. 50. 17. 137]. 8 1. a. fF. de iis qui sunt sui vel

al. juris. [D. 1. 6.] 1. solvendo, flf. de neg. gest. [D. 3. 5. 39.] 1. distractis, et

1. debitorem. C. de pign. [C. 8. 14. 14. et 15.] 1. 3. C. de rei vind. [C. 3.32.]

8 Vasq. contr. ili. 1. a. c. 51* n. a3. 7 V. reg. 8. 8 V. in simili Viet. n. 49.

9 1. in bello flf. de capt. in pr. [D. 49. 15. ia.]

Digitized by f^ooQle

120

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

expresse convenit ut redderentur, haec ut belli praemia penes
possessores manent *. Videtur igitur, cum pactione efficiendum
sit ut recipiantur , jus commune in contrarium praecedere :
hoc autem aliud esse non potest, quam ex tacito civitatum
'consensu. Potest et illud eidem rei documento esse, quod
omnes res quae bello capiuntur aut in postliminio sunt, aut
extra postliminium. In his quae postliminium non habent,
cum recepta ad priores dominos non redeant , certum est amis-
sum esse jus dominii hostesque dominos re vera factos. Ea
vero quae in postliminio sunt non in dominio permansisse,
sed in dominium restitui putanda sunt, quia postliminium di-
citur jus esse rei amissae alienataeque recipiendae *, ita ut
recepta pro iis habeantur, quasi hostes numquam iis potiti
essent : clareque traditum est, ubi dominium retinetur, nihil esse
opus postliminii. Idem ex eo colligi potest, quia redemta
ab hostibus dicuntur protinus fieri redimentis, sed offerenti
pretium jus postliminii dari. Haec autem omnia tam ex una
parte , quam ex altera obtinere apertissimi juris est *. Et sane
haud scio an ulla sit natio , quae aliter existimet. Nam et in
sacra historia praeda Davidis dicitur id , quod David Ameleci-
tis , Amclecitae autem suis hostibus eripuerant * : unde apparet
dominium bis esse translatum. Fuit ista doctissimi Fulgosii
sententia, quam Jason sequitur*. Romani quidem observan-
tissimi aequitatis apertius hoc ipsum constituerant, quam ut
dubitatio relinqueretur *. Ne pontificii quidem juris inter-
pretes 7 dissentiunt. Unde sequi videtur subditum, qui bel-

1 1. si quid bello, ff. de capt. [D. 49. 15. 28.] Cujae, ad. 1. 5. ff. de pact.

[D. 2. 14.] ec Observ. 1. 19. n. 7. * 1. postliminium, ff. de capt. [D. 49. 15.

19.] Cic. Top. [c. 8. §. 3 6. sq.] 1. in bello. §. caetera. ff. eo tit. [1. 12. § 6.]
1. non dubito, et 1. hostes. [1. 7. et 1. 24.] d. 1. in bello. §. si quis servum.
[1. 12. eo tit. §. 7.] * Fest. in v. Postliminium, d.1. in bello. §. manumittendo.

[§. 9.] 1 * * 4 * Sam. 1. 30. 20. 6 uterque ad 1. ex hoc jure. ff. de just. et jure. [D.

1. i. 5-] 6 Inst. quibus modis jus pot. §. qui ab host. [I. 1. 12. §. 5.] Dig.

de capt. toto tit. [D. 49. 19.] * gl. in c. jus gentium. [Decr. Grat. p. 1. 1.
4. 9.] Pan. ad c. sicut, de jurejur.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. VIII. 121

lum gessit bona fide, etiamsi postea discat bellum injustum
fuisse, ad restitutionem eorum , quae ex praeda obtinet, nullo
modo obligari: quod enim semel recte mihi quaesitum est,
id ut meum esse desinat nisi facto jneo contingere non po-
test *. Cui simile est , quod bonae fidei possessor fructus suos
facit * , qui naturaliter essent veri domini , et si quis rem
alienam bona fide usucepit, is justus fit dominus, non quia in
tempore vis ulla est dominii adjiciendi, sed quia lex civilis
jus facit * , qua si quis utitur, injustus aut irreligiosus dici
non potest: adeo quidem ut a plerisque * recte traditum pu-
tem eum , qui bona fide praescriptionis tempora implevit , ex
mala fide sequenti ad restitutionem ne in conscientia quidem
obligari : jam enim ex lege dominium habet \ Quod autem
Ayala Hispanus * voluit, etiam cum liquido de injustitia
belli constat , capta tamen acquiri , id mihi nullo modo pro-
bari potest: nam nec esse legem qua hoc introductum sit7,
neque si foret tolerandam puto exemplo aliarum , quae prae-
donibus favent , cum et ratione nulla nitatur et ad peccan-
dum homines invitet. Inter legitimos igitur hostes jura ista
obtinent , ut in constitutione Severi * exprimitur : illos autem
legitimos sive justos esse diximus *, qui probabilem magis-
tratuum auctoritatem sequuntur: caeteros autem nihil a latro-
nibus differre a quibus capta dominum non mutant nec
postliminio indigent u. Quare cum in bello civili vix possit
utrimque contingere aequa auctoritas, aut etiam, quia non
eo modo cives , quo respublicae in hanc alienationem consen-
serunt , neque vero ratio eadem est , cum pace constituta
facilius inter illos judicia procedant, his de causis id quod

1 1. id quod nostrum, ff. de reg. jur. [D. 50. 17. 11.] * 1. fractus penden-
tes. ff. de rei vind. [D. 6. 1. 44.] 8 c. qui peccat. [Decr. Grat. p. a. 33. 4.
40.] 4 Vasq. 1. a. c. 74. Seotus in 4. dist. 15. Silv. in v. Praescriptio, p. 1. §.
13. 4 Vasq. 1. 1. c. 28. n. 21. 6 1. 1. c. 2. n. 34. * canonistae in c. ult. de
praescript. [Decretal. a. 26. 20.] 8 1. 1. C. de capt. [C. 1. 3.] 9 ad 2. art.
coroll. c. 7* 10 c. 7. prine. 11 1. hostes, ff. de capt. [D. 49. 15. 24.]

Digitized by QjOOQle

122

DB JURE PRAEDAE. CAP. VIII.

diximus in externis duntaxat bellis, non etiam in civilibus
locum habet '. In externis igitur capiendo acquiritur, hoc
est ex consensu illo nationum universali , accedente possessi-
one non quidem ambigua, sed tuta quodammodo et secura.
Nec enim prius dominium amittere * videmur , quam cum rei
persecutio cepit esse difficilis , ita ut non facile speretur re-
cipi posse. Id autem in jure militari contingere tunc intelli-
gitur, cum res intra praesidia finesque hostium perducta est.
Alii * hoc non loco sed tempore definiendum putaverunt , ut
scilicet viginti et quatuor horarum spatio dominium amittere-
tur , qui dies est civilis : minus quidem recte , ut ego arbi-
tror, nisi quod in mari captis navibus hoc ipsum non sine
ratione receptum videtur. Jure igitur gentium ‘ , non illo
naturali, sed positivo et quasi de pacto saltem inter plerosque
. ///. populos inito , justa rerum bello publico externo captarum
acquisitio utraque ex parte respectu subditorum datur , jussu
scilicet praecedente , cui ratio probabilis non repugnet *.

CAPUT IX.

DE FINE BELLI.

QUAESTIO VIII.

art. i. Quis sit justus belli finis voluntariis,
art. ii. Quis sit justus belli finis subditis.

Justitiae fruendae causa bella a piis geruntur : quae , ut egre-
gie Polus Lucanus * philosophus explicabat , eadem in societate

1 1. si quis. $. in civil. ff. de capt. [D. 49. 15. ai. §. 1.] s 1. Pomponius,

ff. fam. ercisc. [D. 10. 2. 8.] 1. Pomponius, ff. de acq. rer. dom. [D. 41. 1.

44.] 1. naturalem. §. examen, eo tit. [D. 41. 1. 5. §. 4.] 1. postliminii. §. 1.

ff. de capt. [D. 49. 15. 5. §. 1.] * arg. 1. 3. §. eum igitur, ff. de vi et vi
arm. [D. 43. 1 6. 3. §. 9.] Duar. ad 1. 1. de acq. poss. [D. 41. 2.] 4 in Const.

Gall. 1. 20. tit. 13. art. 24. 1 * * 4 * Vasq. 1. 1. c. 9. n. 17. Et Covarr. ad reg. pec-

catum p. 2. §. 11. Hinc mirum est. 6 ap. Stob. [floril. 1. 9. n. 54*]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IX.

123

pax dicitur, in subditis vero adversus imperantes promtum
obsequium. De priori , quod ad voluntarie agentes pertinet ,
prius videamus. Pax igitur fructus justitiae est : et Plato 1
leges cum verae justitiae gratia et cum pacis ergo institutas
dicit, idem significat. Vult Cicero * ita bellum suscipi, ut
nihil aliud quam pax quaesita videatur. Sed alibi * pacem
non dicit esse dicendam eam quae pactio sit servitutis , sed
tranquillam libertatem. Idem * utrumque conjungit: susci-
pienda bella sunt ob eam causam y ut sine injuria in pace vi-
vatur. Sapientes Crispo auctore * pacis causa bellum gerunt
et laborem spe otii sustentant: sed interpretatur ipse *, cum
dicit: majores nostri religiosissimi mortales nihil victis eri-
piebant praeter injuriae licentiam. Inter theologos Augus-
tinus 1 non pacem quaeri ait, ut bellum exerceatur , sed
bellum geri , ut pax acquiratur. Pax autem illi dicitur ordi-
nata concordia •. Et veteres theologi * ad historiam Melchi-
sedeci explicant pacem et justitiam non re, sed nominibus dif-
ferre. Non igitur pax qualiscunque bellanti proposita esse
debet, sed ea demum, quae justa atque honesta est. Nam
alioqui frustra bella susciperentur, quae tum fere necessitas
exprimit, cum dantur, \ ut ille ait, jura armis saeviora.
Cavenda igitur pax , monente Tullio 11 , quae insidias contineat.
Est enim pace aut misera aut suspecta tutius bellum, Taci-
to 11 suasore. Demosthenis egregium est dictum irixepios &-
xlexpxi xiperurepoc. Bellum gloriosum pro turpi pace
eligi debet. Thucydides *’ etiam bello dicit pacem conjirmari:

1 de legg. 1. 1. [p. 628. c.] Arist. de rep. 1. 7« c. 15. [p. 1334 i* vs. 22.]
* de off. 1. 1. [c. 23. §. 80.] 8 Phil. 12. [c. 6. §.14.] 4 de oflf. 1. 1. [c.
11. §. 35*] * Orat, ad Caes. [1. c. 6.] 6 Jug. [Haec non leguntur in Jugurtha,
sed in Catilina, c. 12.] * Ep. 1. ad Bonif. citatur in c. noli. [Decr. Grat. p. 2.
23« i. 3-] 8 dc civ. 1. 15. • Ep. ad Hebr. 7. 2. et Clem. Strom. 1. 4. [p. 231.

vs. 11. sqq. Sylb.] 10 Florus. [Epit. bell. omn. 4. 12.] 11 [haec videntur

spectare locum Cic. de oflf. 1. 1. c. 11. 5. 35.] 18 Ann. 1. 3. et Hist. 1. 4.

[c. 49.] 13 I. 1. [c. 3 6.]

Digitized by f^ooQLe

124

DE JURE PRAEDAE. CAP. IX.

at si quis amore pacis bellum reformidet eum non extra pe-
riculum fore : quod et clarius explicat cum dicit , esse qui-
dem modestorum hominum quiescere , nisi injuria lacessitos:
sed et fortium , ubi injuria afficiantur , pacem cum bello com-
mutare : r ursumque re bene gesta , ubi tulerit occasio , deposi-
tis armis redire in gratiam . Neque , ait, aut bellorum
successu extolli quemquam oportet , aut pacis otio delinit um
contumeliam pati . Qui enim ob pacis voluptatem a belli ra-
tione abhorret , is si desideat , quam celerrime tranquillitatis
ista delectatione spoliabitur , qua captas ad arma sumenda
segnior fuit . Haec ille. Aquinas 1 etiam geri quidem bellum
dicit pacis gratia , sed bonae non malae . Esse enim et quam-
dam pacem , quam Christus se negat in mundum attulisse .
Et alii ab eo theologi * finem belli esse dicunt amovere ea 9
quae pacem perturbant. Pacem autem perturbari, cum quis
inju6te impugnatur, cum suum alicui aufertur aut damnum
infertur, et cum justitia sive certa punitio denegatur*. Quae
quidem singula ad amussim conveniunt his causis ex quibus
bellum oriri diximus. Pax igitur bellanti proposita nihil est
Nova di- aliud quam injuriae depulsio , sive quod in idem recidit juris
adeptio, non utique sui, sed interdum etiam alieni: quod in
sociis manifestum est *. Nec mipus tamen accidere potest in
ipsis belli auctoribus , ut puta si hi quibus fit injuria oppressi
ita sint , ut resistendi non habeant facultatem. Sic Abrahamus
pro Lotho et Sodomi civibus bellum suscipit, sic Constantius
pro Romanis contra Maxentium , Theodosius pro Christianis
contra Chosroen Persam. Fortitudo, quae defendit infirmos.
Ambrosio justitia dicitur *. Seneca • vult eum qui patriam
non meam impugnat , sed suae gravis est , et sepositus a mea
gente suam exagitat , pravitate animi intercidisse mecum
juris humani societatem , ita ut prior potiorque officii sit ra -

1 Thom. 2. 2. q. 40. art. 1. ad 3. 2 Wilh. Math. in req. 2 . p. 7. 3 in
conci. 6. art. 1. 4 c. 6. 6 in fine c. 3. 6 de benef. 1. 7. c. 19.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. IX.

125

do , quod humano generi , quam quod uni hominum debeo .
Quis est bonus , inquit Cicero 1 , qui facit nihil nisi sua causa?
Tamen in hoc bono alieno etiam suum appetitur : interestenim
securitatis omnium arceri injurias, ne qui eas faciunt, hoc
ipso validiores, aliquando in nos etiam exsurgant, aut alii in-
vitentur, si impunitatis multa exstent exempla. Illud etiam
notatu non indignum est, sicut rempublicam diximus * bellum
saepe suscipere publicum pro privata utilitate civis, ita et
civem pro utilitate publica arma sumere, quod interdum ac-
cidit, cum oppressa respublica se totam vindicare non potest.
Fecit hoc Nasica adversus Gracchum, cujus quidem factum
a bonis omnibus laudatur, fecit Octavius contra Antonium ,
fecerant omnes tyrannicidae. Sed et istos manifestum est
aliqua ex parte sui agere gratia. Nam sicut reipublicae inter-
est statum civium privatim salvum atque florentem esse, ita
multo magis civium rempublicam conservari. Praeterea om-
nes, qui ob jus alienum bello decertant *, necessario jus
suum ad consequenda damna et impensas cum eo conjunctum
habent. Damnamus igitur omnes illos, qui ix irxtovdjlxs et
iniquo animo bella gerunt etiam justis causis. Absit igitur a
republica , magistratu , privato bellum suscipiente et socio ,
profunda cupido imperii et divitiarum 4 , absint quae teste
Seneca *

Rupere foedus , impius lucri furor

Et ira praeceps.

Hoc est Augustino * exprimente , nocendi cupiditas , ulciscendi
crudelitas , et quae alia ex illo jam ante citavimus 7. Nam ut
idem antistes * docet , apud veros Dei cultores etiam ipsa
bella pacata sunt , quae non cupiditate aut crudelitate , sed
pacis studio geruntur , ut mali coerceantur et boni suble-
ventur. Hoc est: hi qui voluntarie agunt justo animo bel-

1 ad fam. 1. 7. cp. 12. * c. 6. * c. 4. 4 Sali, in fragm. [libr. 4. Hist. ep.
Mithrid.] 5 Hippol. [vs. 540. sq.] 6 c. quid culpatur. [Decr. Grat. p. a. 23. 1. 4.]
7 in fine c. 3. 8 de div. eccl. obs. citatur in c. apud. [Decr. Grat. p. 2. 23. 1. 6.]

Digitized by

Google

Conci. VII L
artic . /.

126

DE JURE PRAEDAE. CAP. IX.

Ium gerunt , quod juris adipiscendi gratia gerunt. Nam in
subditis , ut dicere occepimus 1 * * * , obsequium spectatur, quod
in jure pontificio Gregorii verbis * exprimitur : summa militiae
laus inter alia bona merita haec est , obedientiam reipublicae
utilitatibus exhibere. Quare et ab his abesse debent ea, quae
a voluntariis removimus. Sunt autem istis vitiis affines fere
mercenarii , ut Plato * ex Tyrtaeo probat , qui scilicet sola
spe lucri pericula contemnunt \ Antiphanis • non inelegans
versus est de milite:

os evexx rou lp%er' iirodxvovfeevof.

Qui nempe vitam ut quaerat in mortem ruit.

Non est vetitum militi salaria accipere teste Paulo * , in qui-
bus etiam praedam comprehendi largiente republica aut ma-
gistratu diximus et dicemus *. Sed hunc praecipuum tibi
scopum proponere, ut ex praeda lucrum facias, vitiosum est.
Similiter eos, qui officio publico funguntur, accipere honora-
ria recte scimus et in his interdum mulctas civium. Iniquum
enim esset serviri omnium utilitatibus damno unius : sed alium
tamen finem magistratus proponere sibi debet, 'bonum scilicet
publicum. Hoc ipsum voluit Augustinus *: militare non est
delictum , sed propter praedam militare peccatum est: nec
rempublicam gerere criminosum est , sed ideo gerere rempu-
blicam ut divitias augeas videtur esse damnabile. Hi vero
qui damnum passi sunt ipsi, hoc dum reparant, etiam prop-
ter praedam recte militant , hoc est propter juris sui conse-
cutionem , quae in praeda consistit Sed quod diximus de
animi rectitudine in eam tantum cognitionem venit, quae
cogitationes introspicit • , hoc est ubi Deus de homine , aut
homo de sese judicat. At si quando in forum res ista veniat,
puta si pacatus aliquis judex de praeda decernat , omittenda

1 prine, cap. * c. ult. 23. 1. [Decr. Grat. p. a.] 8 de legg. 1. 1. [p. 630. b.]

4 Silv. in v. Bellum, f. 10. conci. 4. Cajet, in Summ. pecc. in v. Bellum dubium.

8 [ap. Stob. floril. 1. 53. n. 9.] 6 Cor. 1. 9. 7. 7 c. 4 et c. 10. 8 de verb.

Dom. citatur in c. militare. [Decr. Grat. p. a. 23. 1.5.] 8 Scot. 15. dist.41. q.4.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP IX.

127

sunt illa , quorum indicia haberi non possunt. Imo et in
conscientiae judicio peccat quidem qui non pro populo bel-
lum gerit, sed non eo minus recte praedam retinet. Pruden-
ter itaque scholastici l: bonam intentionem non requiri ad
licite retinenda , quae bello obvenerunt , sicut nec exsecutio ,
quae fit judicis jussu , ex animo censenda est exsecutoris .
Prava enim capientis intentio per se ad restitutionem numquam
obligat *. At in foro externo idem dici potest de bona fide
sive justitiae opinione, quam in subditis requirimus: ut ne
haec quidem respiciatur, nisi forte injustitia sit omnino evi-
dens. Unde sequitur in judicium id solum venire , de quo
constare potest, videlicet imperium superioris, quomodo tra-
dunt jurisconsulti omnes *. Quod si conscientiam respici-
mus, subditi justo animo id bellum gerunt , quod gerunt ut
obediant superiori .

CAPUT X.

QUAESTIO IX.

.CUI PRAEDA ACQUIRATUR ,

ART. I. IN BELLO PRIVATO.

ART. II. IN BELLO PUBLICO.

Coroll. Quatenus praeda his acquiratur , qui suis

IMPENSIS, DAMNIS, PERICULO, SUORUM MINISTRORUM
OPERA, NULLA PACTA MERCEDE , BELLUM
PUBLICUM GERUNT.

Res hostiles recte eripi recteque acquiri posse, satis ut
arbitror demonstratum est \ Manet una controversia propria

1 Cajet, ad. Thora. 2. a. q. 40. art. 1. ad a. ibi: in eodem est. Arias de bello,
n. 18. [Ocean. jur. vol. 16. p. 326.] Covarr. in c. peccatum, de reg. jur. §. 9.
n. a. Summ. Ang. in v. Bellam, n. 3. Stunra. Ros. n. 3. et n. 8. Silv. n. a. ibi:
tertium. s Thom. a. a. q. 66. an. 8. Cajet, in Summ. pece. in v. Bellum injus-
tum. * Hadrianus in c. aggredior. Cajet, d. q. 40. art. 1. ad finem. Covarr. ad
reg. peccatum. §. 10. et 1 1. 4 conci. 2. item an. 3. et 4. et coroll. a. et 3. conci. 7.

Digitized by <^.ooQLe

128

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

nostrae disceptationi, quis fiat rerum bello captarum dominus.
Naturalem autem ordinem et hic servabimus, ut prius de
privato loquamur, posterius de publico 1 * * * , quo.l ad perspi-
cuitatem non parum confert. In commune autem ex his quae
jam dicta sunt * sciri potest , eamdem esse naturam eorum
quae bello et quae in causam judicati capiuntur *: nam sive
publica accedit auctoritas, nihil a forensi exsecutione bellum
differt, nisi quod ob potentiam adversarii armis agendum est:
sive privata necessitate pugnetur, palam est ad jus illud rediri,
quo unusquisque suus judex erat. Nemo igitur recte dominus
fiet praedae, nisi qui jus, hoc est causam crediti habet.
Omnino igitur eradicanda est ex hominum animis falsa opinio,
quae velut sublata omni inter hostes humana societate, quid-
quid illorum fuit, exemplo ruv a&t<rir<lTav , hoc est rerum va-
cantium , in medio positum vult occupanti. Quamquam enim
multae sunt veterum sententiae, quae huc inclinent, cum
venationi comparant genus istud acquirendi * , nec aliud sig-
nificare videntur sententiae, quas ad asserendum jus praedae
ex oratoribus et philosophis initio * allegavimus, et inter
ipsos juris auctores Paulus * res bello captas illis accensere
videtur, quae nullius sunt, atque adeo primo possessori
quaeruntur, negari tamen non potest, quod ne interpretes
quidem nostros 7 latuit, esse dissimilitudinem haud exiguam
inter ea, quae nullius dominio subjecta umquam fuerunt, et
ea , quae ad hostes pertinuisse confitendum est. Nam si tanto
plus odiis quam naturae largimur, ut legem, quae alieno
abstinere vetat*, inter hostes abrogemus, nihil obstat quominus
et pactorum fidem tollamus , et omne illud , quod fas armorum

1 ex c. 6. 1 d. conci, a. et d. an. 3. conci. 7. * art. 1. et a. conci. 7.

4 Xen. Cyrop. [1. a. c. 4. §. 19.] Plato Soph. [p. 119. d. e.] et de legg. 1. 7.

Arist. de rep. 1. 1. c. 8. [p. 1256. a. vs. 23.] 5 * c. 4. • 1. 1. flf. de acq. poss.

$. 1. et 1. 5. in fine, de acq. rer. dom. et pr. 1. 7. [D. 41. 2. et D. 41. 1.]

7 Jas. ad d. 1. 1. n. 1. Dnar. ad eamd. Don. Comm. 1. 4. c. 21. 8 [Dedi quod

in Grotii autographo est, vetat. Lege, jubet."]

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

129

dicitur: quorum utrumque injustum esse Socrati in primo
Politico disputanti 1 credimus.- Nec effugit philosophorum
notam Pindarus *, cum dixisset: xti & efiovr' ifutupuoeu
tov ixipdv. Quidvis facere oportet ut inimicum perdas. Ego
et Tullium 1 audio: Sunt autem quaedam officia etiam ad-
versus eos servanda , a quibus injuriam acceperis. Est enim
ulciscendi et puniendi modus. Et te, secunde Romule, qui
cum ludimagistrum remitteres*: Nobis , ajebas, et Faliscis
quae pacto fit humano societas non est : quam ingeneravit
natura utique est , eritque : sunt et belli sicut et pacis jura.
Nec alio inagis nomine Fabricium laudat Seneca* , boni exempli
tenacem : quod difficillimum est , in bello innocentem: qui
aliquod esse crederet etiam in hostes nefas. Tollit bellum
communionem civilem, non illam humani generis. Manet
igitur etiam lex quarta, nisi quatenus secunda praevalet.
Secundae autem vis ut diximus, in quinta etiam et sexta
includitur. Unde sequitur rem hostilem nisi ob debitum ac-
quiri non posse, hoc est, praeter possessionem debere causam
accedere , quod quamquam alibi demonstratum est * , hoc tamen
loco repetere non abs re fuit. De praeda igitur belli privati
cui quaeratur videamus. Sed quisquis hoc quaerit, is primum
illud ponere videtur jus aliquod praedae ex bello privato
oriri: quod interpretes plerique canonum et legum, et qui
belli jura tractarunt videntur negare7. Aliquoties jam diximus
non esse, cur nobis semper placere debeat illorum sententia,
qui contenti juris civilis cognitione ea, quae juris gentium *
sunt, ex veris principiis discere supersederunt. Et meretur
hic observari ratio definiendi quae a Fabro affertur, is enim

1 Plato dc rep. i. [p. 335. d. e.] 8 [Isthm. 4. vs. 82.] 8 dc ofF. 1. 1. [c. 11.
§• 33*] 4 Liv. I. 5’ [c. 27.] 8 Ep. 120. 6 prine, c. 4. 7 Inn. et Pan. in c-

olim. de rest. spol. [Decretal. 2. 13. ia.] et in c. sicut, de jurejur. [Decretal.
2. 24. 29.] Bart. ad 1. hostes. fF. de capt. [D. 49. 15. »4-] J*s. in 1. ex hoc
jure. ff. de just. ^t jure [D. 1. 1.5.] Franc. Arias in tract. de bello $. de bello
particulari. [Ocean. jur. vol. 16. p. 325. sqq.] 8 Inst. de rer. div. §. itera
quae ab hoste. [I. 2. 1. $. 17.]

Digitized by f^ooQle

130 DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

idcirco non putat ex bello privato praedam nasci, quia
nusquam hoc in jure scriptum habeatur: quasi vero quae in
corpore legum Romanarum continentur non ad jus praecipue
civile pertineant, ita ut multa in illis praetermittantur, quae
communis ratio melius, quam ulla auctoritas dijudicet. Sed
cur non inveniatur haec nostra quaestio dictu facile est: quia
Romani imperii ea majestas idque virium fuit, ut penuria
judicii, continua sane, cujus in bello privato vim esse maxi-
mam diximus 1 * * , vix unquam laboraretur. At si definiendi
veras rationes inquirimus, quid est certius quam in bello id
omne licere, quod ad juris exsecutionem necessarium est *,
tam in privato quam publico? Atqui necessarium est, si de-
bitum consequi 'volumus, acquirere nos rem hostilem, hoc
autem est 'illud ipsum , quod praedam vocamus 1 : nisi quis
forte eum qui privatim nos oppugnat hostem dici non vult
nec quod sic quaeritur praedam , de quo etsi pertinaciter no-
lim digladiari, dummodo de re constet, multum tamen ad
rem extricandam pertinere arbitror, in jure eodem nominibus
uti non diversis. Et si diligenter illorum quos diximus juris
consultorum 4 sententias scrutamur, parum aberit quin sono
differentia , re eadem dicere videantur. Ita enim docent , bello
privato , si judex desit , posse nos pro recuperatione rerum
nostrarum et his quae nobis debentur etiam ex intervallo ca-
pere res adversariorum pretio tenus aequiparabili. Si pro
cunctis quae nobis debentur, utique et pro damnis et impen-
sis ad juris consecutionem factis; imo pro periculis etiam lu-
croque cessanti , sive damno extrinseco et omni -eo quod in-
terest, ut tradunt theologi * in hoc argumento: nam haec
etiam judex, si quis daretur, insonti adjudicaret, cum par
sit cuncta in ejus odium vergere qui malo causam dedit *.

1 an. 1. cond. 7. * prine, c. 4. et conci. 7. art. 1. 5 fine c. a. 4 Franc.

Arias d. 1. * Wilh. Math. de bello justo, in req. 1. per 1. proinde, et seq. ad

1. Aquil. [D. 9. a. 25. et a6.] 6 d. c. sicut, de jurejur. 1. quoniam. C. de vi

pubi. [C. 9. 12. 6.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X. 13I

Imo etiam pro his , quae ex delicto debentur. Nam et ia
judiciis fur in duplum aut quadruplum , in triplum raptor
bonorum ei qui spoliatus est condemnatur. Etiam injuriae
penditur aestimatio similesque poenas aut laesae parti , aut ac-
cusatori leges deferunt. Et hoc est quod Boethius 1 interro-
gatus si cognitor resideret, cui supplicium inferendum putaret,
eine qui fecisset , an qui pertulisset injuriam , respondet non
ambigere se, quin perpesso satisfaceret dolore facientis. Ni-
mirum , ut recte quidam 1 in doctrina de bello scripsit , damni
nomine juxta Aristotelem * omne id comprehenditur, quod
mali rationem habet , in quo genere est etiam accepta injuria.
Contrarium igitur lucrum , quod boni habet rationem , justa
scilicet vindicta , parti laesae naturaliter convenit. Qua de re
alibi disseruimus *. Tantumdem ergo in bello publico et in
privato consequimur. Quod si omnes fatentur, quo ista dis-
tinctio? Illud forte in causa est, quod nonnulli1 * * * * * velle viden-
tur bello privato capta venire in calculum, publico autem
acquisita non compensari cum debito principali et, quamvis
damnum excedant, manere penes occupantem. Sed illi non
satis intelligunt praedam omnem , quae capitur extra persecuti-
onem rei et damna , retineri posse in poenam , quam offendens
respublica offensae debet , nec posse eam excedere : et quod
justam poenam excedit, id reddi oportere Silvester * rectis-
sime definit, cujus sententiam et nos amplexi sumus. Idem
vero cur in bello privato concedi non debeat juxta ea quae
modo et latius antea diximus, rationem nullam video. Sed
quia facilius multo contingit, ut praeda privato bello et qui-
dem justo capta debitum et damna et poenam excedat, quam

1 de cons. phil. 1. 4. [p. 283. 7.] 8 Hcnr. Gorich. in tract. de bello justo,

prop. 10. * de mor. ad Niconi. 1. 5* c. 7. [p. 113»* 1. vs. 10. et a. vs. 12.]

4 in c. 4. V. etiam c. 2. ad 1. 5. et c. 8. ad conci. 1. 1 Archid. in c. Dominus

noster. [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 2.] Silv. in v. Bellum. §. 10. Via. de jure belli,

n. si* • d. I. Idem in v. Repressaliae in prine, in 4. req. Mart. Laud. de

bello, q. 5.

Digitized by i^ooQle

132

DE Jt)RE PRAEDAE. CAP. X.

publico, quia bello publico ob diuturnitatem ejus scilicet et
magnitudinem raro tantum ex hoste capitur, quantum vel so-
las impensas adaequet, idcirco jurisconsulti 1 * * quibus velut
solemne est rb airot% $ 31? irapafixheiv , praeterire id quod semel
iterumye accidit , capta bello publico indistincte acquiri dixe-
runt: privato autem non ultra quam vice eorum quae privatis
deberentur. Conveniunt ergo hactenus jus praedae publicum
et privatum: quae tamen subtilem aliquam differentiam reci-
pere non est dissimulandum. Nam quod subditorum ratione,
qui bona fide bellum administrant, res captas ex utraque
parte in acquisitionem cadere bello publico asseruimus * , idem
in privato vix putem obtinere : quia non ut respublicae ita et
privati inter se hanc rem consciverunt. Nec alio modo com-
modius interpreteris id quod ex doctoribus attulimus, privato
bello capta capientium non fieri : hoc est, ipsum bellum ad
hoc non sufficere, nisi causa quae revera justa sit bellum co-
mitetur. Alterum discrimen intelligetur, si quis consideret ,
quid a republica privati differant. Neque enim numero, ut
arbitror , illud definiri potest. Nam privati totidem , quot ad
civitatem constituendam sufficere possunt, fortuito undecun-
que concursu conglobati , nihilo plus juris habebunt quam
unus aut duo. Tum vero multitudo ista, quae satis sit, quo
numero finietur, ita ut dici non possit pauciores sufficere?
Unde ergo illa diversitas? Nimirum a civili potestate, quae
consensu constituitur : unde judicia orta esse diximus *. Haec
igitur in pariunda praeda differentiam faciunt. Nam respu-
blica in se habet judiciariam potestatem *, privatus non ha-
bet nisi quatenus publica deficit. Defectum autem commode
satis , ut videtur in momentaneum et in continuum distinximus.
Nam cum defectus est momentaneus, leges ut primum possunt
reconciliandae sunt. Quare quod iidem illi doctores ' dicunt ,

1 1. 4« 5. 6. ff. de legg. [D. i. 3.] 1. 3. in fine. ff. si pars hereditatis. [D. 5.

4.] a c. 8. coroll. 3. 8 in c. a. 4 ex 1. 9. et 13. Adde an. 1. conci. 7.

1 Arias et ceteri, dictis locis.

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

»33

in bello privato ultionem non permitti , captivitatem non usur-
pari et similia, ratio ipsa et locorum diligens collatio et quae
supra dicta sunt demonstrant intelligenda de bello privato ob
defectum judicis momentaneum. Huc etiam accedit, quod
iidem 1 tradunt, si cui res furto aut violentia abrepta sit, posse
eum tantumdem recipere, addicente mox superiore. Nam quam-
quam primo spoliatori jus vindicandi competat1, dandam tamen
secundo exceptionem compensationis in tantum, quantum est
spolium vel injuria alterius. Videtur itaque jus quidem antea
pignoris in rebus illis habuisse, postea vero jus dominii ex
sententia. Et hinc ipsum nomen pignerationis descendit, nec
alius ordo tenetur in repressaliis *. Sed hoc etiam casu, quo
privatim captum publice adjudicatur in solutum *, tentandum
arbitror ut praedae vocabulum repudiandum non sit: nam et
hoc ipsum quod togatis judiciis consequimur, ut nostri tradunt
doctores, non a judice accipere videmur sed ab adversario.
Caeterum si judiciorum continua sit penuria , ut puta si locus
in nullius sit jurisdictione, hic cum plane veniatur ad jus illud
naturae, quod nondum institutis judiciis ubique fuit, statim
hostis ab hoste capta ad modum crediti, velut se judice acquirit.
Neque postea cum judex adiri potest ad restitutionem tenebi-
tur, ob eam rationem quam dictant scholastici ' in simili ar-
gumento. Res enim, inquiunt, habens suam perfectionem, nec
continens actum successivum non revocatur, licet postea cesset
causa rei. Et si accidat ut hoc etiam casu jure civili , non
gentium, sententia sequi debeat, ea tamen non est censenda
jus dominii adjicere, sed quaesitum declarare *: quod tum ad
excutiendas fraudes improborum introductum videri potest,
tum ut tutiores sint, qui recte ceperunt, indicto omnibus

1 Inn. in d. c. olim. n. 8. et in d. c. sicut, n. 6. et ibi Pan. Silv. in v. Bellum.

$. 3. * Silv. ibi $. 10. Prima. 1 * * * Bart. in tract. de repress. 9. q. 1. ad 2. et 3.

4 Silv. in v. Repressaliae. in fine. * Silv. in v. Furtum. $. 10. Adde c. fac-

tum legitime, de reg. jur. in 6°. [Decretal. in sexto. 5. ia. rcg. 73.] 6 1. sicuti

$. sed si quaeratur, ff. si serv. vind. [D. 8. 5. 8. §. 3.]

Digitized by f^ooQle

134

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

silentio. Sed et inultis aliis de causis evenire idem potest.
Saepe enim videmus a veris dominis citari omnes, quicunque
super rebus possessis movere veliht controversiam 1 , quo sint
ipsi in posterum securiores. Verum igitur est privato in bello
praedam non excludi. Nam et bellum illud, quod Abrahamus
adversus regem Chodorlomarum ejusque socios gessit1, priva-
tum non fuisse probatu sit difficile, ex quo tamen ille nihil
veritus est praedam abducere. Nec aliud dicendum est de
Cajo Julio Caesare 1 adhuc adolescente, qui piratas a quibus
captus fuerat privata classe persecutus, bona eorum pro praeda
divisit. Idem in bello Octavii Antoniano non minus certum
est. Atque ita plane ut nos dicimus censet Socinus Nepos *,
quem sequi videtur Ayala * Hispanus hac potissimum ratione,
quod si bellum tale justum est, etiam jura belli et effectus
locum habere debent. Constat ergo acquiri : sed cui in bello

Nov» i», privato videamus. Cum autem id, quod agit principaliter, sui

claratto, *

maxime causa agere credendum sit, dico rerum bello privato
captarum dominum fieri eum, qui belli auctor sit principalis,
quoad jus suum consecutus sit: quod sic etiam interpretor,
ut si hostis etiam aliis debeat , ille tamen in praeda habeat
privilegium '. Primum enim damna omnia et impensae ad
belli susceptorem spectant, qui scilicet jure gentium auxilia-
toribus et subditis tenetur ad sumtus et dispendia. Certum
autem est ex eo, quod e debitoris substantia redigitur, ante
omnia deduci quidquid in exsecutionem imputatur * : ipsa
nimirum suadente necessitate, cum alioqui ne alterum quidem
consequi quisquam possit, nisi factis his sumtibus. Praeterea
si quod jus crediti susceptor belli ante exsecutionem habuit
adversus eum qui spoliatur, etiam in hoc eum praeferendum
non dubitem exemplo creditoris, qui ante caeteros vigilave-

1 1. diffamari C. de ing. manum. [C. 7. 14. 5-] 2 * Gen. 14. * Plut. Caes. [p.

708. a. b. c.] 4 tom. 3. cons. 68. • de jure belli. 1. 1. c. a. * V. infra ad

coroll. r Bart. de repress. 9. q. 1. ad 3*

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

»35

rit ‘. Nam qui a pluribus debente id quod sibi debetur
bona fide recepit , ad restitutionem ne conscientiae quidem ju-
dicio obligatus est. Tum vero, si quid superest, admittentur
caeteri , quibus alter ille bellator obstrictus fuit. Et postremo
loco quod restabit, id ipsi spoliato salvum esse et post bellum
parta securitate restitui debet Nam et in repressaliis hoc
usurpari doctores consentiunt, et possessis ex decreto bonis
debitorum non aliud observatur. Quod si praeda bellum pri-
vatum suscipienti , non igitur singulis occupantibus , acquiri-
tur, primo scilicet et per se, seu naturaliter et nisi aliud
actum sit. Nec obstat quod non ipse susceptor possessionem
apprehendat suo corpore. Apprehendit enim per alios, aut
subditos aut auxiliatores. Et de subditis quidem res expedita
est. Per filios enim perque servos, quasi nostri corporis partes
omni ratione acquirimus: de quo inter jurisperitos facile con-
venit *. Sed per auxiliatores, hoc est sui juris homines,
acquiri quomodo possit , plus habere videtur difficultatis.
Verum tamen et hoc non incommode explicabitur, si illud
teneatur, auxiliatores seu belli socios nos eos dicere, qui
principali accedunt: non si et ipsi sint aeque principales: nam
tunc eodem quo alter jure utentur. De his ergo loquimur
qui a susceptore mandatum receperunt. Dicendum ergo per
liberam quoque personam , quae mandatum a nobis habet , ut
possessionem , ita per possessionem dominium acquiri *. Qua
de re edam videamus: nam hac sublata positione non domi-
nium in rem, sed actionem duntaxat adversus personam con-
sequemur: quod multum interest. Sunt quidem ista satis

1 1. quod autem. $. apud Lab. flf. quod in fraud. cred. 1. pupillis, eo tit. [D. 42.
8. 6. §. 6. et ibid. 1. 24.] * V. supra c. 4. et art. 3. conci. 7. Silv. in v. Bel-
lum. 1. $. 7. conci. 5. 5 V. c. 6. Inst. per quas pers. nob. acq. in prine. [I 2.9.]
1. 1. §. 1. in fin. flf. de his qui sui vel al. juris. [D. 1. 6.] 1. acquiruntur. $. 1.

de acq. rer. dom. [D. 41. 1. 10.] 1. 1. item acquirimus. Ii*, de acq. poss. [D.

41. 2. 1. $. s.] 1 * * 4 1. traditio. §. fin. flf. de acq. dom. [D. 41. 1. 20. $. 2.] Inst.

per quas pers. §. ex his. [I. 2. 9. $. 5.]

Digitized by

Google

Nova de-
claratio.

13 6

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

trita in scholis jurisprudentium 1 * * alium possessorem ministerio
meo me facere, possidere enim eum cujus nomine possidetur:
ipsum autem procuratorem alienae tantum possessioni ministe-
rium praestare. Sed dubitari potest ex naturali ratione hoc
obtineat, an jure Quiritium et constitutione Severi * : praesertim
quia id utilitatis causa receptum dici videatur \ At tamen
non dubito , quin ex jure gentium procedat : cujus rei magnum
sane argumentum est, quod in civilibus acquisitionibus aliter
se res habet, ut in stipulationibus, quae alieno nomine fieri
non possunt \ Et discrete Modestinus ‘ : quod naturaliter
acquiritur sicut possessio , inquit, per quemlibet volentibus
nobis possidere acquiritur. Sed alia fuerunt de quibus dis-
putatum est inter veteres juris auctores *, quatenus scilicet
possessio talis ignorantibus etiam nobis acquiratur, et quatenus
accedente scientia procedat usucapio. Severus 7 autem ad haec
etiam regulam produxit, neque sola, ut inquit, utilitatis ratione
sed et jurisprudentiae. Possessio, ut in principio attigimus*,
ex duobus est, ex animo et corpore. Ab animo agendi initium
esse debet, unde naturaliter nec infans primae aetatis, nec
furiosus , nec quisquam qui non vult , possessionem acquirit *.
Animo autem ad apprehendendam possessionem naturaliter
ministrare corpus debet: non tamen necessario hostrum. Pau-
lus I# Receptis: Possessionem acquirimus animo et corpore:

1 1. liber homo. flf. de acq. rcr. dom. [D. 41. 1. 54.] 1. possessio §. fin. ff. de

acq. poss. [D. 41. a. 1.] 1. a. C. per quas pers. nob. acq. [C. 4. 27.] 1. nego-

tiis. C. de neg. gestis. [C. a. 19. a3.] 1. quod meo. IT. de acq. poss. [D. 41. a.

18.] * 1. 1. C. de acq. poss. [C. 7. 3*-] 8 1. per procuratorem. C. eo tit. [C-

7. 3a. 8.] 1. solutum. §. 1. ff. de pign. act. [D. 13. 7. 1 1 .] Paulus Rec. sent.
1. 5. t. a. in pr. 4 * 1. quaecunque, ff. de oblig. [D. 44. 7. 1 1 •] 1. stipulatio. §. al-

teri. ff. de verb. obi. [D. 45. 13. 8. $. 17.] 1. 1. C. per quas pers. nob. acq.

[C. 4. a7.] 4 1. ea quae. ff. de acq. dom. [D. 41. 1. 53*] 6 1* possessio., ff. de

acq. poss. [D. 41. a. 1.] 1. si me. $. sed si non mihi, eo tit. [D. 41. a. 34* §•

1.] ? d. I. 1. C. per quas pers. [C. 4. 37.] 8 ad 1. a. supra c. a. Adde 1.
quemadm. ff. de acq. poss. [D. 41. a. 8.] 9 1. 1. ff. de acq. poss. §. furiosus,

et §. procuratorem. [D. 41. a. 1. §. 3. et $. ao.] 10 Sent. rec. 1. 5* t* a.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

137

animo utique nostro , corpore vel nostro vel alieno. Sed
alienum corpus ita demum nostro animo ad ministerium apta-
bitur , si et ipsius animus accedat : hoc est si mandatum sus-
ceperit '. Et sic intelligendum est quod dicitur posse quem
per alium , quod potest facere per se ipsum * : et qui per
alium facit, perinde haberi ac si per se faciat. Natura enim,
quae tam arcta societate genus humanum devinxit, concedit
sane, quod interdum et necessarium est aut infirmitatis aut
absentiae conditione, ut agat homo per hominem alterum
quamvis liberum. Ergo ut alius nobis quaerat possessionem
illud unum requiritur, ut operam duntaxat suam accommodet
nobis: quae et ipsa Pauli * verba sunt. Ubi autem caetera
in nobis sunt, quae dominium efficiunt, et sola deest possessio,
quaesita per alterum possessione simul proprietas quaeritur,
ut legibus proditum est *: quod exemplo rei venditae ct do-
natae comprobatur * : cui consequens est , ubi sola possessio
dominium facit multo nos facilius dominos fieri opera alterius :
sicut in Olympicis illorum nomen inscribebatur et praemia
erant, a quibus missi vicissent. In hunc modum aucupes,
piscatores, venatores, margaritarii, seu conducti, seu inducti
quavis ratione ut nobis operam duntaxat suam navent, (quod
diversum est ab aleae venditione : quia soli contractus domi-
nium non transferunt ,) quod capiunt statim nostrum faciunt *.
Hoc autem in operis bellicis eo certius colligitur, quia istae
quod occupant aut ut sibi occupant, aut ut ei qui bellum
suscepit. Et si quidem ut susceptori, deest illis animus sine
quo non possidetur7: sin ut sibi, nullam habent ipsae causam

1 c. 5. ct ad conci. 6. an. 3. * c. potest, et qui facit. [Decretal. in sexto. 5. i-a.

reg. 68. et 72.] V. supra c. 2, ad 1. 10. * 1. 1. flf. de acq. poss. $. per procurat.

[D. 41. 2. 1. §. 20.] 1 * * 4 * 1. per procurat. C. de acq. poss. [C. 7. 31. 8.] * I. com-
munis. §. procurat, flf. de acq. poss. [D. 41. 2. 42. $. 1.] 1. traditio. $. fin. flf. de

acq. dora. [D. 41. 1. 20. $. 2.] 1. qui mihi. ff. de donat. [D. 39. 5* 1 3.] 6 1- ex

emto. alias 1. emtorem. in fine cum 1. seq. ff. de act. cmti. [D. 19. 1. 11. et

12.] 7 1. 1. $. per procurat, ff. de acq. poss. [D. 41. 2. 1. §. 20.]

Digitized by i^ooQle

138

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

per se contra adversarium: et sic non acquisitio foret sed
rapina aut furtum. Nam praedam sine causa crediti procedere
negavimus. Quin et Abrahami historia 1 * * ab illis transmissa
temporibus , quibus jus naturae purissimum vigebat , illud no-
tandum suggerit, quod fatetur vir sanctus, id ex praeda ad
se pertinere, quod ministris dedisset et quod sociis distribuere
vellet. His enim exceptis nihil ultra dicit ad se perventurum.
Primo igitur jure non subditi, non auxiliatores, sed ipse
Conci, ix. belli privati auctor principalis praedam acquirit usque ad
pari i. ‘ juris satisfactionem. Rei vero suae penes unumquemque
ciarath.' arbitrium est *. Unde quod quis habet dominium recte trans-
fert: imo etiam quod habiturus est. Id enim quod meum non
est in eum casum, quo meum futurum est, recte transfero.
Potest autem idem, in quem res ista translata est, meo nomine
ut procurator possessionem apprehendere. Haec ipsa autem
possessio accedente mea concessione vim traditionis accipit,
ut in eo qui commodatum dono dat aut mutuo ’. Prius igitur
pro me, deinde per me sibi possidere incipiet. Quo modo
creditori per debitorem nostrum solvimus : quod cum fit sunt
quidem acquisitiones duae, sed altera, ut Ulpianus ‘loquitur,
celeritate conjungendarum inter se actionum occultatur. Et
hoc est quod in jure Romano brevi manu * dicimus. Sicut
igitur praedam , postquam mihi facta est propria , aut donare
alteri aut in solutum dare possum aut quovis modo alienare,
sic etiam dare alteri acquirendam. Quod cum fit is rei gestae
ordo est, ut opera illius ad me praeda perveniat, nullo tamen
momento penes me substitura , sed in ipsum continuo transitura,
ut qui jam possessionem habeat et causam dominii praeceden-
tem. Propterea diximus belli susceptorem dominum fieri primo
ac per se et nisi aliter convenisset. Nam aut ipse fit dominus

1 Gcn. 14. vs. ult. s V. c. a. ad reg. 3. Insr. de rer. div. $. per traditionem.

[I. a. 1. §. 40.] 3 Inst. de rer. div. §. interdum. [I. a. 1. §. 44.] 4 1. 3« §•

pcn. ff. de don. inter virum et us. [D. 24. 1. 3. §. 12.] 4 1. licet. §. 1. ff. de

jure dot. [D. 23. 3. 43.]

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

139

aut is cui f raedam acquirendam ille assignavit. Sequitur cv>«/. ix.
consideratio acquirendae praedae ex bello publico : in qua
sane eo majorem a nobis ipsis diligentiam exigimus, quia
posteriores jurisconsulti secuti canonum interpretes ea, quae
sunt consuetudinis et quidem minime universalis, quasi prima-
rium jus gentium retulerunt: et quidem ita praepostere ut,
cum saepe legissent in jure Romano capta capientium fieri,
in canonibus autem distribui praedam publico arbitrio, alii
post alios 1 dixerint primo fieri capta singulorum manu ca-
pientium, sed tamen assignanda duci, qui distribuat inter
milites: quod quidem rationem nullam habet. Nam singuli
illi capientes cum causa destituantur, ut diximus, sicut in
privato , ita in publico bello non possunt acquirere. In utroque
enim eadem obtinent. Primum cum pertineant ad rempublicam
belli susceptricem damna et impensae , quae a subditis sociisque
tolerantur, ut alibi dictum mox planius explicabitur, haec
summo privilegio de praeda deducenda sunt. Praeferenda est
etiam caeteris respublica in omni jure, quod habet adversus
hostem , tum quia vigilavit , tum quia non temere ubique
receptum est, ut fiscus habeat irpuroTrpx^lxv , primumque jus
crediti exigendi: maxime in laesae majestatis crimine, cui
comparatur ejus reipublicae iniquitas, quae alterius innocentis
pacem et statum turbat. Ex his novam colligamus sententiam , iw.-
capta bello publico reipublicae fieri suscipientis donec ipsi
satisfactum sit. Quamquam cur novam dico? Apud Isidorum *
inter alias quae apud illum sunt aevi doctioris reliquias hoc
etiam legimus: in jure militari versari praedae decisionem,
et pro personarum qualitatibus et laboribus justam divisionem:
item Principis portionem. Quae verba examinanti liquido

1 Bart. ad 1. si quid bello, flf. de capt. [D. 49. 15. 28.] Alex, et Jas. ad 1. 1.
ff. de acq. poss. [D. 41. a.] Inst. de rcr. div. $. item quae ex host. [I. 2. 1.
§. 17.] Pan. ad c. sicut, de jurejur. [Decretal. 2. 24. 29.] n. 7. Thom. gramm.
Deris. Neap. 71. n. 17. Mart. Laud. de bello, q. 4. * Etym. 1. 5. c. 7. citatur
in c. jus militare, ubi vide Gl. [Decr. Grat. p. 1. 1. 10.]

Digitized by i^ooQle

140

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

apparet jus ibi describi non to tkv <rwx\Xxy(juz rm hoptorrncov,
hoc est, quo reguntur contractus aequalitate ea quae est
secundum quantitatem , sed rb hxvs(Jt,>rrixiv 1 * * , quo distributiones
fiunt non secundum quantitatem , sed secundum 'proportionem ,
sive Geometrica aequalitate *: quorum nos * hoc assignatricis,
illud compensatricis justitiae opus appellavimus. Hoc autem
jus distributivum , ut vocant , locum non habet inter partes ,
nec a partibus ad totum , sed a toto ad partes , dignitate
scilicet et relatione ad totum differentes \ Quare nec in aliis
rebus, versatur, quam quae communes sunt seu publicae.
Unde intelligitur in bello publico praedam naturaliter esse
publicam ante distributionem. Nec alia fuit Ambrosii 4 * sen-
tentia dicentis ex disciplina militari esse, ut regi serventur
omnia . Regem enim cum dicit eum intelligit, qui vices gerit
reipublicae. Addit autem justum esse, ut his qui in adju-
mentum societatis fuerunt pars emolumenti tribuatur , ut merces
laboris. Jam vero merces nondum nostra est, sed nobis debetur
et undecunque solvi potest. Indicat hoc Scipio • in oratione
ad socium Masanissam : Syphax populi Romani auspiciis victus
captusque est : itaque ipse , conjunx , regnum , ager , oppida ,
homines qui exsistunt , quidquid denique Syphacis fuit , praeda
populi Romani est. L. quoque Aemilius apud Livium diserte
testatur, capta urbe arbitrium praedae non penes militem sed
imperatorem esse , qui scilicet a republica jus tale acceperat ,
ut mox exemplis demonstrabitur. Nec quidquam obstat vul-
gatissimum illud 7 , capta bello statim fieri capientis : id enim
hanc sententiam recipit, ut hostium illa esse desinant, capientis

1 Arist. de mor. ad Nicom. I. 5. c. 5. 6. et 7. [p. 1130. a. et sqq.] * Thom.

a. a. q. 61. an. i. et seq. * c. a. ante 1. 5. 4 Gl. in c. Vulturanae. et seq.

[Decr. Grat. p. a. 12. a. 25.] 4 de Abrahamo. 1. 1. c. 3. citatur in c. dicat ali-

quis. [Decr. Grat. p. 2. 23. 5. 45-] ubi Gl. V. Bald. in 1. pcn. C. de donat. [C. 8.

54* 36.] 6 Liv. 1. 30. [c. 14.] 7 1. naturalem, ff. de acq. dom. $. fin. [D. 41.

1. 5-] et 1. adeo, ibi [D. 41. 1. 7.] Inst. de rer. div. §. item ea quae ex hott.

[1. 2. 1. $. 17.] 1. 1. §. i. flf. de acq. poss. [D. 41. 2.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. X. I4I

autem nomine respublica intelligatur, quae aliorum opera capit.
Nam nisi hoc admittatur nihil acquiri reipublicae possidendo
potest 1 * * , cum universitas ad eam rem opus habeat ministerio
singulorum. Quod ergo de filio et servo in bello privato,
idem de civibus in publico dicemus. Sunt enim non minus
subditi et quiddam ipsius reipublicae qua tales sunt ’. Nec
refert quod cives etiam seorsim considerari possunt et -sibi
acquirere, cum actio belli publici a cive quatenus civis est
proficiscatur. Et sicut in filio habente castrense peculium * ,
et in servo communi aut fructuario aut bona fide serviente *
distinguitur, ita hic merito dicemus id quod ex jussu et re
civitatis per cives quaeritur quaeri civitati. In sociis etiam
ex mandato acquirentibus nihil hic diversum est ab iis, quae
de privato bello diximus. Caeterum qui dictum illud de bello
captis ita exponunt, ut primario gentium jure singulorum
occupantium fieri velint, uno argumento refelluntur. Illud
enim jus gentium, quod naturae dici potest, nullam habet
causam in acquisitionibus distinguendi inter res mobiles et
immobiles: unde quo modo margaritae eodem insula in mari
nata fit occupantis ‘. Agros autem ex hostibus captos sicut
et civitates publicas fieri et non occupantium singulorum , omni
historia et claro Pomponii responso * ita evidens est , ut nemo
umquam ausus sit diffiteri. Idem igitur in caeteris obtinere
debet, nisi quatenus posteriori jure 7 haec distincta sunt, ut
infra explicabimus. Hoc autem quod ratione demonstravimus

1 1. sed hoc jure. ff. de acq. poss. [D. 41. 3. 3.] * c. 6. in fine. Arist. de

rep. 1. 1. c. 3. [p. 1353. 1.] 8 Inst. per quas pers. §. 1. [1. 3. 9.] 4 * 1. fin.

C. per quas pers. nobis acq. [C. 4. 37.] 1. qui bona fide. $. fin. ff. de acq. rer.

dom. [D. 41. 1. 19.] 1. acquiruntur, eo tit. [D. 41. 1. 10.] 8 Inst. §. lapilli,

et $. insula, de rer. div. [I. 3. 1. §. 18. et §. 33.] 6 1. si captivus. §. 1. [D.

49. 15. 30.] 7 V. Gl. in 1. divus, ff. de jure fisci. [D. 49. 14. 31.] Bart. in 1.

si quid bello, ff. de capt. [D. 49. 15. 28.] Alex, et Jas. ad 1. 1. ff. de acq.
poss. [D. 41. 3.] Covarr. ad reg. peccatum, p. 3. §. 11. [Decretal. in sexto.

5. 13. reg. 4.]

Digitized by i^ooQle

142

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

omnium etiam gentium assensu omniumque temporum memoria
comprobatur: jus praedae scilicet non esse penes singulos oc-
cupantes, sed penes rempublicam ejusve Principem aut belli
ducem, quatenus jus istud a republica acceperunt. Apud He-
braeos 1 videmus praedam ad duces perlatam , neque his con-
cessam qui manu ceperant, ac ne his quidem solis qui pug-
naverant, sed partem toti exercitui datam, partem populo,
partem etiam sacratam jussu divino receptoque more. Apud
Graecos nonne idem observatum est ? £Jnde Homerus 1 :

X>.hX TX [JUV 7roXlooy £%6irpxQo(Z€V , TX i&XOTXl.

Omnia jam divisa quibus spoliavimus urbes.

Et Achilles apud eumdem*de urbibus a se captis loquens:
rxcov ix iraviuv xei^Xix iroXAx xx) Mkx

xx) ttxvtx Qipuv ' Ayxytiywovi Sfoxcv
'Arpcfey. i Ybrirde fiivuv irxpx vyva) Qofrnv

$£%XfA£V0$ hx 7TXVpX 'boUTOUFXSTO , TTOXXX Vix^Xi*

Omnibus his ingens pretio numeroque supellex
Nostra rapta manu : regi sed victor Atridae
Cuncta tuli , celeres residens qui pone carinas
Divideret , cum pauca aliis , sibi multa tenebat.
Idemque Agamemnonem sic alloquitur 1 :

ou yxp vol 7tot£ fow ykpou; , Smror 'A%xioi

T p&uv ixirkptrow* svvxiifievov 7rroxU6pov.

Nam neque me tecum praedae pars aequa sequetur ,
Si Danaum virtus Troianam exciderit urbem .
quare etiam publicitus:

Custodes lecti Phoenix et dirus Ulysses
Praedam asservabant : huc undique Troia gaza
Incensis erepta adytis , mensaeque Deorum ,
Crateresque auro solidi , captivaque vestis
Congeritur 6.

1 Num. 31. vss. 27. 31. et 47. Jos. 6. vs. 27. et 22.- vss. 7. et 8. Sam. 1.
30. vs. 22. et seq. 8 [II. 1. 1. vs. 125.] 3 [II. 1. 9. vs. 330. sqq.] 4 [II. 1.
1. vs. 163. sq.] * Virg. Aen. I. 2. [vs. 762. sqq.]

Digitized by tjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

143

Nec postea discessum ab hoc more : quod hic duntaxat no-
bilibus exemplis confirmabo. Praedam Marathoniam Aristides 1
asservavit. Post praelium ad Plataeas Graeci edixere , ne quis
de praeda quidquam privatim tolleret *: sed ea pro populi
cujusque merito fuit distributa. Devictis Lysander Athenis
quaecunque ceperat publicavit *. Si placet ad Asiam venire
Troiani soliti, ut ille * inquit, praedae ducere sortem. Ar-
bitrium ejus penes ducem : alioqui nec Dolon equos Achillis
petiisset ab Hectore , nec Hector promisisset , quod apud Ho-
merum et Euripidem est *. Quantum autem ad Cyrum de-
victa Asia, quantum ad Alexandrum pervenit •? Africam
etiam inspicimus et Poenos? Scimus 7, quid Agrigento capto
aliisque urbibus , scimus, quid ex Cannensi pugna Carthaginem
pervenerit. Sed dignissimi omnium qui cum in reliquo jure
tum belli maxime audiantur Romani , apud quos haud equi-
dem primus dico * praedam omnem , etiam rerum mobilium ,
non militi capienti acquisitam, ne duci quidem proprie, sed
populo Romano. Cui sententiae obstare videtur quod a Celso •
scriptum est: Et quae res hostiles apud nos sunt non publicae ,
sed occupantium fiunt. Sed praeterquam quod tota lex, cujus
ista pars est, ita avulsa est a suo corpore, ut quo pertineat
cognosci vix possit, illud sane verba ipsa indicant, non de
rebus hostium manu captis, de quibus nos agimus, Celsum
loqui, sed de rebus hostium, mobilibus ut arbitror, quae
superveniente bello apud nos deprehenduntur ,#. Videntur
enim, quia sumtu publico quaesitae non sunt, quasi res
vacantes, occupanti cedere, non tam jure gentium, quam

1 Plut. Arist. [p. 321. d.] a Herod. I. 9. [c. 80. et sq.] * Plut. Lys. [p. 442.
a.] 4 Virg. [Aen. 1. 9. vs. 268.] 5 II. 1. 10. [vs. 319. sqq.] Eurip. Rheso,

[vs. 181. sqq.] 6 Plin. 1. 33. c. 3. Plut. Alex. [p. 686. c.] et Curt [1. s.c. ao.]
Diod. 1. 17. [c. 66.] Strabo 1. 15. [p. 1062. c. d. et 1063. a. ed. Casaub.] 7 Diod.
1- 13. [c. 57. 62. 90.] Liv. 1. 23. [e. 12.] 8 Fabri Sem.l. 2. c. 3* et 4. 9 1. trans-
fugam. $. 1. ff*. de acq. rer. dotn. [D. 41. 1. 51.] 10 1. in bello, in prine. fF. de

capt. [D. 49. 15. 12.] V. Cujae. Obs. 1. 4. c. 9. in fine.

Digitized by QjOOQle

144

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

jure Romano. Quamquam enim titulus ipse de acquirendo
rerum dominio 1 jus gentium proprie spectet, multa tamen
continet in quibus a communi jure per legem vel consuetu-
dinem vel receptas sententias discessum est: quippe cum et
diversas jurisprudentium opiniones et constitutiones Principum
complectatur. Jam vero alterum quod interpretes decepit,
capta nimirum capientis fieri *, satis supra ostendimus de re-
publica intelligi debere *. Sed, ut quidem ego judico, melior
juris Romani interpres Dionysio Halicarnasseo haberi nonpotest.
Is igitur scriptor historiae Romanae diligentissimus ‘ de jure
praedae ita loquitur: tx Ik tuv xotepluv XxCpupx , o<rov xv yjpuv
iirxpxV 3f’ apeniv, "bypUoix tlvxi xeXfusi i viptoc, xx) tovtuv

ov% ottus rif ISiurtu ylverxi xupios, «AA* oub' xxnhq b rijf luvxpuui
yiyepcuv. b & rxfJxp tcurx ■jrxpx\a(3uv xirepiroteT xx) eif bvffxOGiov
xvxtyipei. Quaecunque ex hostibus spolia per virtutem obvene-
runt , ea lex jubet publica esse , ita ut non modo privati eorum
domini non jiant , sed ne ipse quidem imperator exercitus:
verum quaestor illa accipit , et vendita in publicum refert .
Sunt haec verba eorum, qui Coriolanum accusant: quorum
pars vera est, pars supra verum ad invidiam aucta. Verum
est dominum praedae esse non militem, non imperatorem,
sed populum Romanum: sed et illud non minus verum im-
peratorem jure Romano praedae esse dispensatorem atque
arbitrum cum summa potestate. Lucius Aemilius apud Li-
vium * : captas , non deditas diripi urbes , et in his tamen
arbitrium esse imperatoris , non militum . Hoc igitur arbi-
trium interdum imperatores vitandae invidiae ad alios reje-
cerunt, ut Camillus* ad senatum: interdum penes se retinuere.

1 1. quamvis quod in litt. flf. de acq. rcr. dom. [D. 41. 1. 50.] et 1. adeo. $.

cum quis. [1. 7. §. 7. d. t.] 1. liber homo. [1. 19. d. t.] 1. quidquid. §. i.[l. 27.

d. t.] 1. in agris. [I. 16. d. t.] Inst. eo tit. §. thesauros. [I. a. i.§. 39*] * Adde

1. quod meo. ff. de acq. poss. [D. 41. a. 18.] 3 d. 1. adeo. ff. de acq. dom.

[D. 41. 1. 7.] 4 Antiq. 1. 7. [p. 467. vs. 46. sqq.] 3 Liv. 1. 37« [c. 32.]
• Liv. 1. 5. [c. ao.]

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

145

Et hi e diversa temporum ratione, aut prout ipsi famae, religioni ,
ambitioni serviebant , diverse usi reperiuntur. Qui sanctissimi
haberi volebant praedam non attingebant, sed sive pecunia
erat in praeda, eam jubebant quaestorem populi Romani per-
cipere, sive res aliae, eas per quaestorem sub hasta venum-
dari. Redactam inde pecuniam sunt qui 1 * * * * * manubiarum nomine
significari volunt. Ea deinde in aerarium per quaestorem de-
ferebatur, prius tamen, si triumphi res esset, publice os-
tentata. Ita Pompejus fecit: Pecunia Tigranis , sicuti Pom-
pejo moris erat , notanda sunt haec verba Velleji *, redacta
in quaestoris potestatem ac publicis descripta literis. Ita M.
Tullius 1 in bello Parthico, qui ipse in literis ad Sallustium :
De praeda mea praeter quaestores urbanos , id est populum
Romanum , teruncium nec attigit , nec tacturus est quisquam.
Id autem veteri republica usitatissimum fuit, cujus morem
Plautus * respiciens:

Nunc hanc praedam omnem jam ad quaestorem deferam.

Et de hominibus captivis * :

Quos emi de praeda de quaestoribus.

Hi autem sunt, qui sub corona venditi dicuntur. Alii autem
non quaestori dabant, sed ipsi vendebant et in aerarium refe-
rebant , ut ex verbis , quae apud Halicarnasseum in eadem ac-
cusatione sequuntur, facile intelligi potest. Ita Regem Tarqui-
nium jam olim victis Sabinis praedam captivosque Romam f

mus •: Romulium et Veturium consules praedam

ex Aequis vendidisse inopiam aerarii , aegre id ferente

exercitu 7. Sed cum in historia Romana nihil frequentius occur-
rat, quantum ex Italicis primum , deinde Africanis et Asiaticis ,

1 Geli. 1. 13. c. 13. 1 1. a. [c. 40. §. 3.] * ad fam. 1. a. [ep. 17. §• 4*]

4 Bacch. [vs. 1075.] 1 Capt. [vs. 34.] • Liv. 1. 1. [c. 37.] 7 Liv. 1. 3. [c. 31.]

t Hic in codice vocabula tria temporis injuria perierunt. Nobis tamen ad-
hibitis duobus Livii locis, quibus Grotius utitur, de verbis ejus facile con-

stare potest. Scripserat enim ita: Tarquinium jam olim victis Sabinis prae-

dam captivosque Roman misisse legimus , Romulium et Veturium consules prae-

dam ex Aequis vendidisse, propter inopiam aerarii.

Digitized by i^ooQLe

146

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

Gallicis Hispanicisque triumphis ducum quisque per se aut
quaestores in aerarium retulerit, opus quaerentis sit dicere.
Neque tamen impositam ducibus necessitatem hanc fuisse,
quod innuere videntur accusatores, ex eadem historia apparet.
Dabatur enim praeda interdum Diis, interdum his qui milita-
verant, interdum aliis. Diis aut ipsa corpora, ut spolia quae
Romulus Feretrio suspendit 1 , aut redacta inde pecunia, ut
ex Pometinis manubiis Superbus templum Jovis in monte
Tarpejo statuit *. Militibus praedam dare priscis Romanis
ambitiosum videbatur: uti Sextus Tarquinii Superbi filius
non quidem Romae, sed Gabiis profugus praedam militi di-
largitus dicitur * , ut eo modo potentiam sibi conciliaret.
Appius Claudius * in senatu largitionem hanc novam, pro-
digam , inaequalem , inconsultam arguit. Praeda autem militi
data aut dividitur, aut diripitur. Dividi potest ratione sti-
pendiorum aut meritorum. Stipendiorum ratione dividi Appius
Claudius volebat * , si illud obtinere non posset , ut pecunia
inde redacta in aerario esset. Totum autem dividendi ordinem
Polybius 'explicat: nempe in dies aut vigilias partem exercitus
alteram aut minorem ad comportandam praedam mitti solere,
et quod quisque repcrisset id coactum in castra perferre, ut
per tribunos aequaliter distribueretur , vocatis ad partem
etiam his , qui castra servarant quique per valetudinem aut
delegata ministeria aberant. Interdum non ipsa praeda, sed
pecunia praedae loco militibus donata, quod fere in triumpho
fiebat. Proportionem hanc invenio ?: simplex pediti, duplex
eenturioni, triplex equiti datum: interdum simplex pediti,
equiti duplex ' : interdum simplex pediti , duplex centuriori ,
tribuno et equiti quadruplex ' : item sociis navalibus simplex ,
gubernatoribus duplex, magistris navium quadruplex1'. Me-

1 Dion. Halic. Antiq. 1. a. [p. loa. v*. a8.] 1 * * Liv. 1. i. [c. 53. j * Liv. 1.

1. [c. 54-] 4 Liv. 1. 5. [c. ao.] # Ibidem. 6 Polyb. L 10. [c. 16.] 7 Liv.

1. 45. [c. 40.) ■ d. 1. [c. 34O 9 Suet. Caes. c. 38. et App. Civil. I. a. [c.

100. et iao.] 10 Liv. d. 1. [c. 40.]

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X. I47

ritorum etiam saepe habita ratio , sicut Marcius , quod fortiter
fecisset, ex praeda Coriolana donatus est a Postumio. Utrovis
modo divisio fieret, licebat imperatori IZxlperov , hoc est, prae-
cipuum sibi accipere quantum vellet, ut Ocrisiam Cornicu-
lanam Rex Tullius '. Fabricius apud Halicarnasseum * in
oratione ad Pyrrhum: Ixtlvuv iopwerijTuv sv fioi \x(lt7v birbax
Qeutolftqv , ex his quae bello capta erant licebat mihi quantum
vellem accipere. Hoc Isidorus * respicit agens de jure militari :
Item praedae decisio et pro personarum qualitatibus et la-
boribus justa divisio ac Principis portio. Tarquinius Superbus,
ut apud Livium * est, et ipse ditari volebat, et delinire
praeda popularium animos. Servilius * in oratione pro L.
Paulo dicit eum praeda partienda se locupletem facere potuisse.
Sunt autem qui * hanc potius imperatoris portionem manu-
biarum nomine significari velint. Laudata vero imprimis du-
cum abstinentia, qui jus suum remittentes praedam omnino
non attigerunt, ut ille, quem dico, Fabricius, et Scipio victa
Carthagine 1 * * * * * 7. Aut qui modice delibarunt, ut Pompejus or-
natur Catonis elogio apud Lucanum, quod plura retentis
intulisset. In divisione habita interdum ratio absentium, ut
in capto Anxure Fabius Ambustus constituit ', congruenter
Hebraeorum moribus: interdum praesentium quorumdam non
habita, ut Minuciani exercitus dictatore Cincinnato*. Quod
autem jus in dividenda praeda veteri republica imperatores
habuere id postea ad magistros militum translatum ex Codice
Justinianeo '* apparet, ubi a gestorum insinuatione absolvuntur
donationes rerum mobilium vel se moventium, quas magistri
militum militibus praestant ex spoliis hostium, sive in ipsa

1 Dion. Halic. Antiq. 1. 4. [p. ao 6. vs. 4 6.] * in fragm. [p. 747. .vs. 41.]

* orig. 1. 5. c. 7. citatur in c. ju* militare. [Decr. Grat. p. 1. 1. 10.] 4 Liv.

1. 1. [c. 57*] * Liv. 1. 45. [c. 37.] 6 Asc. in Verr. 3. [Ap. Oreil. est pseudo-

Asconius in act. a. in Verrem ad $. 154.] * Plut. de fort. [p. 97. c.] 8 Liv.

L 4. [c. 59.] 9 Idem. 1. 3. [c. 29.] 10 1. si quis pro redemt. §. 1. simili etiam

modo. C. de donat. [C. 8. S4* 36. §. 1.]

IO*

Digitized by LaOOQle

148

DE JURE PRAEDAE* CAP. X.

bellorum occupatione, sive in quibuscunque locis degere nos-
cuntur. Divisio autem haec calumnias vix umquam effugit,
non quia dici poterat id ipsum in potestate imperatoris non
fuisse, sed quasi publicae rei dispensatione privata gratia
captaretur. Itaque accusati hoc nomine Servilius, Coriolanus,
Camillus aliique 1 * * , ut amicis et clientibus suis de publico
largientes. Neque tamen non summa interdum aequitas aderat,

?VX 01 (TVVXpXf/tSVOI TOU IpyOV TOV T&V TTOVOiV KXpTTOI/ XOpUtTXfJOSVOt 7TpO~

dv(jut$ £7r) tx$ x\Xx$ (rrpxnlxq x7rxvToo?w *, ut qui se operi ad-
diderant , fructu laboris percepto , ad alias expeditiones obeun-
das fierent promtiores. Diripienda etiam praeda interdum
militi concessa in populatione aut post praelium aut expugna-
tionem , ut signo dato discurreretur : quod antiquis saeculis
rarius, sed tamen usurpatum. Exemplum dedere L. Valerius
in agro Aequorum * , Q. Fabius fusis Volscis captaque
Ecetra 4, mox alii saepe. Hunc etiam morem alii impro-
bant, alii defendunt. Qui improbant dicunt avidas in di-
reptiones manus praeripere fortium bellatorum praemia, cum
ita ferme eveniat , ut qui segnior sit praedetur , at fortissi-
mus quisque laboris periculique praecipuam partem petere
soleat : quae verba sunt Appii apud Livium ». Contra di-
citur, gratius id fore laeti usque , quod quisqup sua manu ex
hoste captum domum retulerit , quam si multiplex alterius
arbitrio accipiat 6. Accedit quod hoc ipsum nonnumquam
aut non impediri , aut non sine maxima invidia et indignatione
militum potest, vetere ejus rei exemplo in expugnatione Cor-
tuosae 7, cujus praedam publicari sero tribuni cupiebant et
postea cum Gallograecorum castra a C. Helvii agmine direpta
sunt contra ducis voluntatem #. Quod dixi aliis interdum

1 Dion. Halic. 1. 6. [p. 365. vs. 18.] et 1. 7. [p. 468. vs. 9. et 37.] Liv. U

5. [c. 3».] J Dion. Halic. 1. 7. [p. 469. vs. 13.] * Idem. 1. 9. [p. 61 1. vs.

28.] 4 Idem 1. 10. [p. 647. vs. 33. sqq.] 6 1. 5. [c. 20.] 6 Ibidem. 7 Ltv.

1. 6. [c. 4.] * Liv. 1. 38. [c. 23.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

149

quam militi praedam aut pecuniam ex ea redactam concedi
solere , id ferme ita contigit ut his , qui tributum ad bellum
contulerant, tantumdem redderetur. Quin et ludos e manu-
biis instructos jam sub Regibus annotes *. Neque tantum
bellis diversis aliter atque aliter' placitum , sed eadem saepe
praeda plures usus habuit, portione aut ipso genere distinc-
tos: Portione , ut Camillus ex voto decimam Pythio dedit * ,
Graecorum imitatione. Genera praedae haec ferme sunt,
homines captivi, armenta et greges, quae Graeci cum pro-
prie loquuntur Xeixv vocant , pecunia , res mobiles aliae pre-
tiosae aut viliores. Exempla per omnem historiam obvia sunt.
Q. Fabius Volscis devictis xeixv et spolia per quaestorem
vendi jubet, argentum ipse defert *. Idem Volscis et Aequis
devictis captivos extra Tusculanos militi donat *, et in agro
Ecetrano homines ac pecora diripienda concedit. L. Cornelius
Antio capto aurum , argentum , res in aerarium defert * : cap-
tivos et praedam per quaestorem vendit: militi ea quae ad
victum et vestem pertinebant permittit. Nec dissimile huic
Cincinnati institutum *, qui Corbione Aequorum oppido ac-
cepto pretiosiora praedae Romam misit, caetera centuriarim
divisit. Camillus 7 fusis Faliscis et Capenatibus partem prae-
dae maximam ad quaestorem redegit, haud ita multum militi
dedit. Idem captis Vejis praeter pecuniam ex venditione cap-
tivorum nihil in publicum redegit: Hetruscis devictis cap-
tivisque venditis ex ea pecunia aurum matronis quod contu-
lerant persolvit, pateras tres aureas in Capitolio posuit.
Fabricius * superatis Lucanis, Bruttiis, Samnitibus militem
ditavit, tributa civibus reddidit, quadringenta talenta in aera-
rium retulit. Q. Fulvius et Appius Claudius* cum Hannonis

1 Liv. 1. i. [c. 35.] * Liv. 1. 5. [c. 23. ct c. 25.] 1 * 3 Dion. Halic. I. 8. [p.

549. vs. ii.] 4 Idem 1. 10. [p. 647. vs. 25.] * Ibi [p. 647. vs. 33. sqq.]

• Idem 1. 10. [p. 652. vs. 1.] * Liv. 1. 5- [c. 19. et c. 22.] 8 Dion. Halic. in
fragm. [p. 747. vs. 36.] f Liv. 1. 25. [c. 14.]

Digitized by QjOOQle

150 DB JURE PRAEDAE. CAP. X.

capta essent castra , praedam vendiderunt diviseruntque,
donatis quorum opera fuerat singularis. Acilius capta Lamia
partim divisit, partim vendidit praedam. Cn. Manlius 1 * * victis
Gallograecis, concrematis ex Romana superstitione hostium
armis, caeteram praedam conferre omnes jussit et aut vendi-
dit, quod ejus in publicum redigendum erat *, aut cum cura,
ut quam aequissima esset, per milites divisit. Paulus * victo
Perseo spolia jacentis exercitus peditibus concessit , equitibus
praedam circumjecti agri: mox confecto bello pecuniam re-
giam ex triumpho in aerarium tulit. Ex his quae diximus
apparet praedam jure Romano publicam esse: dispensatio-
nem ejus imperatoribus permissam, ita tamen ut si commis-
sum sibi arbitrium in rem suam fraudulenter traxisse diceren-
tur, legibus subjacerent: quod patet L. Scipionis exemplo,
qui damnatus est peculatus judicio, ut Valerius Maximus *
testatur, quadringenta octoginta argenti plus accepisse quam
in aerarium retulisset : iteinque eorum , quos supra nomina-
vimus ambitiosae largitionis reos. M. etiam Cato in ora-
tione quam de praeda scripsit, vehementibus atque illustri-
bus verbis de impunitate peculatus, ut inquit Gellius *,
atque licentia conquestus est. Unde illud affertur: Fures
privatorum furtorum in nervo atque compedibus aetatem
agunt , fures publici in auro atque purpura. Idem • alibi
dixerat: mirari se audere quemquam capta bello signa pro
supellectile domi statuere. Ut et Verri invidiam peculatus
auget Cicero7, quod signum sustulisset et quidem captum de
praeda hostium. Sicut autem imperatores ita et milites pecu-
latus tenebantur , qui praedam non detulissent : quippe sacra-
mento omnes adigebantur, teste Polybio *, vspi tou pofievx
votfptfyriM twv Ik rij? iixprxyijt, xPJje rypelv typt irirrtv xxrx

1 Liv. I. 37. [c. s.] * Idem L 38. [c. »3.] * Liv. 1. 44. [c. 45.] H5.C

3. et Liv. I. 38. [e. 55.] * I. 11. c. 18. * Priscianus citat 1. 7. [c. 19. {. 95.3

7 in Verr. 6. [1. 4. c. 33. secundae actionis.] • I. 10. [c. 16.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

151

tov tpxov, nihil quemquam ex praeda interversurum , sed fidem
ex religione sacramenti servaturum. Quo forte referri potest
formula jurisjurandi apud Gellium 1 qua militi imperatur,
ne quid tollat in exercitu decemque millia passuum prope,
quod pluris sit nummi argentei, aut si sustulerit, ad consu-
lem proferat, aut triduo proximo profiteatur. Hinc intelligi
potest quid sit, quod Modestinus * dicit : is qui praedam ab
hostibus surripuit peculatus tenetur. Cujus loci vel unico
argumento induci debuerant juris nostri professores , ut cre-
derent praedam proprietate publicam esse. Nam non est pe-
culatus nisi in re publica aut sacra aut religiosa *. Et sic
Romanis in hac parte cum Graecis aliisque optime convenit.

Cum igitur apud omnes nationes praeda non privati sed pu-
blici juris habeatur, etiamsi hoc ipsum ex naturali ratione
demonstratum non esset, tamen ut lege receptum admitti
debebat. Omnium enim jurisconsultorum calculo ‘ compro-
batum est iis de rebus, quae nondum cuiquam quaesitae
sunt, sed quaeri cuivis possunt, liberrimum esse reipubli-
cae arbitrium, ita ut possit illas cui visum est addicere
aut etiam sibi applicare. Est enim jus istud acquirendi
commune quodammodo, in communia autem jus est reipu-
blicae. Ita videmus plurimis in locis jus aucupii, piscatu-
rae , venationis , thesaurorum , derelictorum et hujusmodi
rerum translatum ad rempublicam, et a republica ad Princi-
pem. Omnino igitur Belli publici susceptrix respublica prae- c«»t/. ix.
dam acquirit usque ad juris sui satisfactionem. Sed et huic £«!'/. '
non minus quam privatis licet alienare et post et ante acqui-
sitionem. Post acquisitionem , ut cum emtori praeda a quaes-
tore addicitur aut alicui donatur , ut sacerdotibus a Davide ,
militibus a Caesare dictatore, imperatori a republica saepe
virtutis ergo. Hoc modo capti ex hostibus agri veteranis

1 1. 16. c. 4. * 1. pen. ad 1. Jul. pec. [D. 48. 13* 1 3«] * 1. 1. co. tit.
4 Covarr. in d. reg. peccatum, p. 4. §. 2. circa finem.

Digitized by i^ooQLe

Cinci. IX.
artic . II.
pars. II.

Nova

elaratii.

152 DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

assignati sunt 1 * * , instituto Romuli , quod posterior aetas diu-
tissime secuta est. Ante acquisitionem , personae certae aut
incertae : certae , ut si quis tabernas Romanas ab Annibale
emisset, ut Doloni equi Achillis*: incertae, quae tamen
certa sit futura, recte donari, missilia argumento sunt, quae
consul eo animo projicit, ut ei acquirantur, quicunque ce-
perit, etsi ignoret ipse quid sit quisque excepturus: quomodo
etiam convivator cibos convivarum facit. Sic igitur aut res-
publica fit domina, aut is cui praedam acquirendam illa
assignavit. Dupliciter hoc fieri potest, aut singulari con-
cessione, aut lege perpetua: neque enim dubium est quin
lex dominum faciat. Singulari concessione, ut quoties signo
dato ad direptionem discurrebatur. Idem et lege fieri potest * :
nec alio differunt ista, nisi quod legis perpetua quaedam
ratio est, aequitas scilicet. Aequitas in eo consistit ut lucra
cum damnis compensentur. Sunt autem damna non unius
generis cum alia nolentibus, alia volentibus accidant. Nolen-
tibus accidit rerum ab hostibus ereptarum amissio. Volentes
aut operam aut opes impendimus. Certum autem est obligari
mandatorem mandatario ob jacturam quae non quolibet casu,
sed occasione mandati contigit 4. De factis sumtibus, quin et
hi recuperentur mandati judicio , numquam dubitatum est. Ad
operae mercedem quod attinet, ea quidem jure Romano exigi
non potest nisi pacta sit, sed non eo minus jure naturae

1 1. itera si verberatura. §. x. flf. de rei vind. [D. 6. i. 15.] I. Lucius, ff. de

evict. [D. 21. 2. ii.] 1. hi agris, flf. de acq. rer. dom. [D. 41. 1. 16.] Lara-

prid. Alex. Sev. [c. 58.] * Inst. de rer. div. $. hoc amplius [I. 2. 1. $. 46.]
* Wilh. Matth. De bello justo et licito, req; 2. p. 5* 4 L cum duobus. §.
damna, flf. pro socio. [D. 17. 2. 52. §. 3.] 1. si mandassem, flf. mandati. [D.
17. 1. 15.] Innoc. in c. sicut, in fine, de jurejur. [Decretal. 2. 24. 29.] Silv.
in v. Bellum. 1. §. 7. conci. 10. et 5. 11. conci. 2. et $. 13. et in v. Manda-
tum. $. 6. 1. si vero. §. si mihi mandaveris. [D. 17. 1. 12. §. 9.] 1. qui mu-
tuam. $. fin. [1. 56. §. 4. D. eo tit.] 1. si quis alicui. §. impendia, ff. mandati.

[1. 27. $. 4. D. eo tit.] Mart. Laud. q. 6. et 42. Silv. d. $. 7 conci. 7. et

S- 14-

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

153

debetur 1 * * , quo benefacientibus benefacere vicissim tenemur \
Atque ei rei argumento est, quod multis casibus, cum civilis
actio deficiat, ad referendam pro opera gratiam quasi ex na-
turali aequitate extra ordinem mandatores compelluntur. Hinc
sunt quae proxenetica , epputvtvrixd , putwrpx, (pi^xvipuwx, et
aliis nominibus vocantur salaria * : unde colligimus in caeteris
ad exigendum non juris gentium rationem, sed auctoritatem
civilem deficere, ut in pactis, quibus deest stipulatio jure
Quiritium, in venditione, quae fide de pretio habita contrahitur
juxta Platonem 4 * *, in furto nec manifesto apud Spartanos, in
mutuo et deposito olim apud Indos *. Multa , inquit Seneca *,
legem non habent nec actionem , ad quae consuetudo vitae hu-
manae lege omni valentior dat aditum . Neque enim creden-
dus est nihil alteri imputare, qui suis plerumque rebus ne-
glectis alienis vacat, cum magna hominum pars victum habeat
in opera quotidiana 7 *. Ideo Seneca * medico et praeceptori
operae pretium sive mercedem occupationis ait deberi, quod
deserviunt nobis, quod a rebus suis avocati nobis vacant.
Idem in oratore et justum esse et necessarium ait Quintilianus * ,
quia haec ipsa opera tempusque omne alienis negotiis da-
tum facultatem aliter acquirendi recidunt. Neque novum
est in jure id quod fit et id quod datur inter se comparari.
Quare cum mutuis utilitatibus amicitiae contineantur, is qui
res alterius procurat eumdem sibi praeter indemnitatem ad re-
munerandum naturaliter habet obligatum Id in causa fixit,
cur Romani res ex hoste captas sociis , quorum fuerant, agnos-
centibus reddiderint11, et eosdem (ut in Latinorum erat foe-

1 1. 1. §. ult. 1. qui mutuam. $. pcn. ff. eo tit. [D. 17. i.] * Matth. 10.

10. V. in c. 2. leg. 6. Sen. de bcnef. 1. 6. c. 15. 1 Dig. de proxenetis, tot.

tit. [D. 50. 14.] 1. solent, ff. praescr. verbis. [D. 19. 5. 15*] Dig* de extraord.

cogn. tot. tit. [D. 50. 13.] 4 de legg. 1. xi. [p. 915* c.] Arist. de mor. ad

Nieom. 1. 9. c. 1. [p. 1164. 1. vs. 22.] # Stob. [1. 44. n. 41.] • de benef.

1. 5* c. ai. 7 1. naturalis. $. a. et 3. ff. praescr. verbis. [D. 19. 5. 5.] • de

bcnef. 1. 6. c. 15. 9 Instit. 1. ia. c. 7. 10 Arg. 1. sed et si lege. §. consuluit.

[D. 5* 3. 25- §• 11.] 11 Liv. 1. 4. [c. 29.] V. supra c. 4. non procul fine.

Digitized by f^ooQLe

J54

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

dere) ad aequam secum praedae partem admiserint *. Nec
aliud volunt Ambrosii verba 1 * * , quorum ante meminimus:
Sane his qui secum fuissent in adjumentum fortasse sociati ,
partem emolumenti tribuendam asserit , tamquam mercedem
laboris. Et hoc ipsum in Dei populo perpetuo obtinuit,
ab Abrahamo scilicet ad Maccabaica usque tempora * , ut
socii subditique praedae participes fierent. De quo, praeci-
pue qua subditos tangit , accuratius agendum est. Dicimus
ergo auxiliarium hoc et subditorum ratione admitti debere 4 * * ,
ut non modo pro jactura et impensa, verum etiam pro opera
sibi obligent susceptricem belli rempublicam. Quamquam enim
singuli subditorum publicis commodis inservire debent, illud
tamen proportione judicatur #, quod aut dando aut faciendo
quispiam societati amplius quam pro sua parte impendit, a
reliquis repeti posse, ut in omni re communi * accidere vi-
demus. Hoc tamen ab auxiliaribus subditi differunt 7 *, quod
auxiliares juri suo, nisi propriis pactionibus, derogare non
possunt, jus autem subditorum reipublicae legibus immutari
solet * , quia semel usu suadente ita convenit , ut communi
utilitati privata posthaberetur : atque ita saepe accidit ut a re-
publica subditi damna bello accepta non recuperent. Exempla
sumamus ex Bomano jure *. Primum cum placuisset bello
capta utrimque capientibus cedere , rem civis Bomani ab hoste
occupatam constabat ejusdem hostis factam esse : a quo si re-
ciperetur ipso jure non ad civem redibat, sed ad rempu-
blicam, quia res scilicet in bonis illius inveniebatur qui rei-
publicae debebat. Videbatur igitur populus Bomanus spo-

1 Dion. Halic. 1. 6. [p. 415. vs. 18.] * de Abrahamo. 1. 1. c. 3. citatur in c.

dicat aliquis. [Decr. Grat. p. 2. 23. 5* 25.] * Gen. 14. in fine. Macc. 2. 8«

vs. 28. et 30. Adde alleg. supra ad part. 1. art. 2. h. c. 4 Innoc.inc.sicut.de

jurejur. n. 4. et Pan. ibi n. 17. Mart. Laud. de bello q. 6. et q. 42. Ayala de

jure belli 1. 1. c. 2. n. 38. et 40. cum alleg. 4 Vasq. contr. ili. 1. 1. c. 6. et

contr. poster, c. 4. n. 8. • L pro socio arbiter. $. 1. ff. pro socio. [D. 17. o.

38.] 7 Sslv. in v. Bellum 1. §. 7. conci. 6. et amplius §. 13« 8 V. ad re-

gulam 5. c. 2. 9 c. 8. cor. 3.

Digitized by VjOOQ 2

DB JURE PRAEDAE. CAP. X.

155

liato civi ad reparationem jacturae obligari. Sed hoc subla-
tum est, tum ne aerarium belli praesertim tempore nimiis
erogationibus exhauriretur, tum ne quis ea facilitate illectus
res suas minus fortiter defendendo hostium opes augeret. Mox
nonnullae species occurrerunt, in quibus aequius utiliusque
visum est reropublicam jure suo eatenus cedere , ut sine dam-
no suo civium damnis consuleret, hoc est, ut res ex hostibus
receptas ad veteres dominos redire pateretur. Hinc jus nas- £5
citur postliminii in legibus Romanis notissimum , minus tamen
primis illis interpretibus intellectum. De eo quod ad praedae
considerationem satis sit videamus. Nam de postliminio inter
exteras nationes deque hominibus, qui aut bello redeunt
aut recipiuntur, longa et ab instituto aliena sit disceptatio.
Romani agros postliminio redire voluerunt Nain cum sine
annona res bellica sustineri non posset et plerique periculis
deterriti curam agrorum deponerent, praecipue si nulla sua
negligentia sed vi hostium majore (quod plurimum in rebus
soli evenit) expulsi, spe omni in posterum recuperandi de-
stituerentur , indemnitatis quodam pacto excitandi homines fue-
runt, ut possidere fundos et colere vellent. In rebus mobili-
bus non idem observatur * : non modo quia earum difficilis
est indagatio, sed quoniam dubiis temporibus illud genus
possessionis oneri verius quam usui est, timidosque interdum
et imbelles facit, ita ut impedimenta non absurde iidem Ro-
mani appellaverint. Excipi * tamen debuerunt quaecunque in
bello usum habent, ut naves longae et onerariae, non autem
piscatoriae et quae voluptatis causa parantur, equus et equa
non omnis, sed freni patiens, mulus etiam clitellarius4. Nihil
enim utilius est quam habere ad manum copiam earum rerum
maximam , quas subita saepe indigentia belli requirit : ad eas
igitur comparandas invitari cives oportuit, praesertim cum

1 1. si captivus. §. i. flf. de capt. [D. 49. 15. ao.] * c. 3. * 1. a. flf. de
capt. [D. 49. 15.] Cic. in topicis. Festus, ex Aelio Gallo, in v. Postliminium.
4 V. 1. postliminium, in fine. flf. de capt. [D. 49. 15. 19.]

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE* CAP. X.

156

etiam sine culpa amitti soleant, ut de equis scribit Marcellus *.
Nec minus evidens est , cur ex hoc rursus ordine eximi debue-
rint ea, quae sine flagitio non amittuntur, ut arma militis *.
Cum vero ea, quae in postliminio sunt, saepe mutatione com-
merciorum ad alios earumdem partium, non veteres dominos
perveniant * , causa ut dicimus onerosa , aequitas inter eum
qui dominus fuit et eum qui pretium dedit ita fuit dispen-
sanda, ut ille rem suam recipere posset huic pretium offe-
rendo* Non tamen haec omnia, ut in Romano jure constituta
sunt, ita ubique hodie observantur. Nam , ut exemplum demus ,
naves plerisque in locis postliminium non habent, sed in-
continenti demum receptae aut , priusquam intra hostium
praesidia abductae sunt, ad veteres dominos redeunt praestito
receptoribus honorario, ita ut jus navium et mercium nihil
differat: quod in constitutionibus Gallicis atque Italicis de
re maritima 4 videre est. Et haec quidem remedia in rem ,
ut ita dicam, prodita sunt. Nam rebus in potestatem nostrarum
partium non redactis, ut aliunde jacturam sarciamus, lege
Romana constitutum non est: quod ipsum hodieque observamus,
nisi quatenus extra ordinem interdum affectis damno certum
quid ex praeda capienda assignatur, quae sunt quasi in bello
repressaliae. Operae autem bellicae praemium nulla ex re
utilius , quam ex praeda dissolvitur. Nam ita et respublica
sumtum non facit et hostis depauperatur , flagrantiore ad
cuncta milite, qui sciat etiam sibi se vincere. Non autem
omnis praeda assignatur, (id enim nimium foret) sed certum
aliquod genus ejusve pars, idque ea lege ut quod quisque
ceperit ex hoste id suum faciat. Hoc modo incertum belli
periculum incerto visissim commodo rependitur 5. Quidquid
Pr^da pro- ex tali legis assignatione ad singulos pervenit, proprie et
peculiari quodam significatu vocis alioquin generalis , praeda

1 d. 1. a. 2 ibidem. * 1. in bello. §. si quis servum. fT. de capt. [D. 49.
15. 12. §. 7.] 4 Const. Gall. lib. ao. tit. 13. art. 24. Consul, maris, c. 287.
* 1. semper. §. negotiatores, ff. de jure imm. [D. 50. 6. 5* §• 3*]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

157

dicitur: quam Varro 1 * * dictam existimat quod manu pariatur,
ego a prehendendo verius elisa litera duriore. Itaque op-
ponuntur publicari et in praeda esse *. Diversarum autem
civitatum diversa hac in re instituta sunt. De eo fere con-
venit agros ex hostibus captos in praeda non esse, sed pu-
blicari *. Contrarium in rebus mobilibus seque moventibus
receptum videtur , hac etiam ratione , quia non satis expeditum
est earum possessionem a singulis detentoribus revocare. Huc JV«v« 4*

.. , . ... . . , cUrttit.

igitur melius quam ad priorem illum locum pertinet, quod
juris civilis et pontificii interpretes, e theologis etiam nonnulli
produnt ‘res mobiles hostibus ereptas fieri singulorum capien-
tium. Id enim non ex primario ut diximus gentium jure
procedit, sed ex jure positivo, cujus pars magna sunt con-
suetudines. Deinde non ex condicto venit, ut respublicas
obliget, sed quasi fortuito consensu, a quo singulis populis,
ubi ita videtur, recedere liberum est *: et ubi observatur,
non directa est acquisitio , sed brevi manu. Praeterea vero
regula ista sine discrimine admittenda non est. Praeda aut
in excursu aut in procinctu capitur. Itali doctores illud c»rr*ru.
corrariam , hoc butinum vocant *. Res mobiles in excursu "
captas, non publica totius exercitus virtute, sed populabunda
manu, cum ejusmodi actionum finis prope unicus sit hostem
damno afficere, et propter difficultatem inquisitionis, capien-
tibus singulis concessas arbitror, nisi aliud actum appareat.

Atque ita in singularibus dimicationibus spolia hosti detracta

1 de ling. Lac. 1. 5. [$. 178. ed. Muli.] * 1. si captivus. $. 1. [D. 49. 15.

20.] et 1. si quid bello. [1. 28.] eod. tit. 8 V. supra ad part. 1. art. 2. hoc

cap. ec ibi locum Procopii. Duar. in cic. de acq. rer. dom. [D. 41. 1.] c. 3»

Cujae. Obs. 1. 14. c. 7. 4 * * * Gl. in c. sicut, de jurejur. Thom. lib. 3. dc regim.
Prine, c. 2. Hadr. in 4. sent. tract. dc rest. §. aggredior casus. Flor. p. 3.
tit. 4. c. 1. Joh. Major, in 4. dist. 15. qu. 20. Alph. a Castro lib. 2. de

just. pun. haeret. 1. 14. Andr. Tiraq. dc legg. comm. 1. 1. n. 46. Covarr. add.

c. peccatum p. 2. §. 11. Viet, de jure belli n. 51. 8 V. c. 2. ad reg. 8. 8 Salyc.

in 1. ab hostibus. C. de capt. [C. 8. 51. 12.] ct alii citati a Thom. Gramm.

Dec. 71. n. 18.

Digitized by tjOOQle

15»

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

ei qui vicerat propria fuisse conspicimus, etiam jure Romano.
De proeliis et expugnationibus urbium quid existimabimus?
Quae parta jam victoria eripiuntur victis in praeda militari
esse non videntur >: haec Graeci cum distincte loquuntur
( tkjXx vocant. Caeterum quae in ipso proelii aut expugnationis
impetu hosti extorquentur, x&Qupz iisdem appellata, dum
scilicet

Nec temperari facile , nec reprimi potest

Stricti ensis ira ,

plurimarum gentium moribus deferri singulis video. Exi-
menda tamen videntur quae non privata hostium, sed publica
fuerunt. Macedones sane victores ad Pyramum amnem, cum
Darii castra irrumperent, ingens auri argentique pondus diri-
puere, nec quidquam intactum omiserunt praeter regis ta-
bernaculum, tradito more, inquit Curtius * , ut victorem victi
regis tabernaculo exciperent. Atque adeo ad Arbela fuere
qui militum nonnullos accusarent, quod conspirassem de
praeda omni ita sibi vindicanda, ut nihil in praetorium defer-
rent * , contra morem : cui non dissimile quod Hebraeos
usurpasse videmus, ut victi regis corona regi victori impo-
neretur \ Et cum Carolus Magnus Hungaros vicisset pri-
vatae opes militi, regiae aerario cesserunt. Sed veteri re
Romana ne hoc quidem receptum fuisse, ut in expugnatione
praeda militi cederet, apertissimis L. Aemilii apud Livium
verbis ostendimus *. Sed non dubito quin id, quod bene-
ficii imperatoris esse jam ceperat, per civilium bellorum licen-
tiam , quae militi plus quam ducibus permittit, in contrariam
consuetudinem verterit. Ecce tibi initium a Caesare, qui
post Pharsalicam pugnam, cum castra Pompeji daret militi
diripienda addit :

1 Anas n. 162. Bell. p. 2. t. 18. n. 3. et 4. Wcsenb. ad $. item ea qoae.

Inst. de rer. div. [L 2. 1. §. 17.] Don. Comra. 1. 4. c. 21. Silv. in v. Belhim.

in prine, ex Rosella. * 1. 3. [c. 28.] * Plut. Apophth. [p. 180. b.] 1 * * 4 Sam.

a. 12. vs. 30. # Ad art. 2. p. 1. hoc capite.

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

159

Superest pro sanguine merces ,
Quam monstrare meum est : nec enim donare vocabo
Quod sibi quisque dabit

Bello civili alio Flaviani ad Cremonam ducti, quamquam
nox instabat, coloniam divitem impetu volunt capere, quia
major esset per tenebras rapiendi licentia : veriti alioquin ne
opes Cremonensium in sinu praefectorum legatorumque essent :
ubi nobilem illam sententiam Tacitus * addit: expugnatae
urbis praedam ad militem , deditae ad duces pertinere. Mos
paulatim in jus transiit: et sane justa aderat ratio, ne si post
pugnam praeda negaretur, in ipsa pugna miles omissis hosti-
bus praeda manus impediret, quae una aviditas multas saepe
victorias corrupit. Hac de causa in Britannico praelio Sue-
tonius * hortatur suos, ut caedem continuent praedae imme-
mores , addens parta victoria cuncta ipsis cessura : quod et
alibi passim reperias. Apud Procopium * Salomo Praetorii
praefectus militibus, qui agros ereptos Vandalis sibi vindica-
bant ita respondet , ut distinguat inter res soli et res mobi-
les: has enim militibus permitti, illas autem penes rempubli-
cam manere , quae et ipsos aluisset et in nomen honoremque
militum cooptasset, non ut quae barbaris adversus Romanam
majestatem insurgentibus abstulissent praedia ipsi possiderent ,
sed ut in publicum ea redigerentur , unde et ipsis et caeteris ,
ubi usus esset , annona suppeteret : his inter alia verbis : uc
tx (mv xvbpxiroSx xx) rx x\\x irivrx xpvnx.xrx roig ot pxTubrxip tU
idtyupx Uvxi ovx iirincbs elvxi' yijv pUvroi xbryv (Sxatkti re xx) rjj
'P upcxluv apx% vpopvixen. Captivos sane et res alias militibus
praedae loco cedere nequaquam absurdum videri: sed ipsum
solum ad Principem imperiumque Romanum pertinere . Quo
loco jus quoddam universale significari vel hinc apparet , quod
extra ordinem agros etiam militibus assignari minime novum

1 Lucanus I. 7. [vs. 738. sqq.] * Hisc. 1. 3. [c. 19.] J Tac. Anu. 1. 14.
[c. 36.] 4 1. ult. de bello Vand. [Edit. Paris. voU i. p. 269. b.] citatur ap.
Cujae. Obs. 1. 19. c. 7.

Digitized by f^ooQle

l6o DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

eratv ut supra attigimus. Hacc autem omnia locum habent
etiam tunc, cum certa laboris merces militi dicta est: quasi
praeda stipendii auctarium sit, aut ejus emolumenti ratione
minus militi in aere solvatur. Sunt enim ubique fere gentium
salaria adeo exigua, ut nisi proposita hac spe difficile sit re-
perire, quibus placeat vitae genus militare. Nunc una haec
fiducia labores sustinet, quod
horae

Momento cita mors venit aut victoria laeta '.

Nusquam autem non hodie pars praedae militi capienti ce-
dit, pars ad rempublicam revertitur aut ejus concessione ad
duces belli cujuscunque gradus in praemium operae defer-
tur : quod omnium populorum leges tam super maritimo ,
quam terrestri bello declarant *. Quemadmodum Constituti-
onibus Hispanicis * praedae ejus, quae ad militem pervenit,
interdum pars quinta, nonnumquam tertia, alias vero dimidia
regi debetur : et septima , interdum decima , duci excercitus.
Interdum non pars sola , sed totum genus praedae excipitur ,
ut naves bellicae eisdem Hispanorum legibus ' Principi ac-
quiruntur. Quae vero operae et periculi ad praedam , eadem
aut etiam justior sumtuum ratio est, si quos privatus in
bellum publicum fecit. Quod enim pro his impensis debet
respublica, commodius quam ex praeda dissolvi nequit. Mo-
ribus Italicis * capta hostium navi triens unus ad navis vic-
tricis dominum , alter ad eos quorum merces in navi victrice
fuerunt, tertius ad eos qui pugnarunt pertinet: in primo im-
pensae, in secundo periculi, in tertio operae fit compensatio.
Alibi 'illud receptum est ut qui militi equum ad excursionem
commodavit praedam cum illo dividat. Apud Hispanos 7
navali bello quidquid acquiritur regis fit, si modo ille naves
cum armamentis suppeditet, annonamque militibus et nautis

1 Hor. Sat. 1. i. [i. vt. 7. sq.] * V. Instr. maric. Focd. Belgii Prov. an. 22.

• 1. 4. tit. 26. p. 2. 4 1. 19. tit. 2 6. p. 12. 1. 20. 6 Consul, maris, c. 285.

* Bell. p. 2. tit. 5. 7 1. 19. tit. 2 6. p. 2. 1. 14.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

161

praebeat, neque in ullam partem maris praefectus venit.
Quod si regiis sumtibus instructa navis non fuerit, exhibita
regi sua portione, praefecto item sua, reliquum inter se
victores dividunt. Si quis igitur operam per se aut per alios
navet bello publico, sumtum faciat de suo, omne damnum
atque periculum in se recipiat, idque nullo publicitus stipendio
donatus, hunc quidquid hosti eripit sibi acquirere et quidem
in solidum, constans omnium doctorum 1 II et communis sententia
est. Cum enim iniquum sit, ut ad Corinthios scribit Apos-
tolus*, TTpxrevsjCxi tvjx Thioig 'tyw/toi; , hoc est, militare quem-
quam suis stipendiis , aut ut Syrus interpretatur, suis sum -
tibus , sine digna scilicet spe compendii, quod subjecta
vinitoris et pecuarii exempla declarant; ac contra naturali
aequitati consentaneum , ut cujusque rei eum sequantur com-
moda, quem sequuntur incommoda, tacita pactione (qualis
in antichresi intelligitur) effectum videtur, ut respublica,
contenta hostes sine suo sumtu mactasse infortunio, jus
suum in res hostiles illi resignaret, qui vicissim in se id
omne recepisset, quod ipsa deberet praestare. Verissimum autem
est, quod nostri juris interpretes * docent , jus belli commune
et plerisque gentibus receptum semper sequendum esse, nisi
quid secus aut lege aut pactione definitum sit. Quid enim
obstat cur non, uti caeteris de rebus, ita de praeda justae
atque legitimae sint pactiones 1 ? Potest ergo respublica ex
illa etiam praeda , quae privatis impensis sine mercede mili-
tantium capitur, partem aliquam sibi excipere 5 aut alteri
praemii loco assignare *, quasi quadam justa ad praedam

1 Calder. cons. 85. Joh. Lupus, de bello §. si bene advertas. [Ocean. jur. vol.
16. p. 322.] Jis. in I. quod apud hostes, de legatis. 1. [D. 30. 1.9.] Franc. a Ripa
in 1. 1. de acq. poss. [D. 41. 2.] n. 5. Covarr. ad d. c. peccatum, p. 2. $. 11.
Adde Hist. Bonfin. lib. 4. dec. 5. * Cor. 1. 9. vs. 7. Adde Matth. 10. vs. 10.
8 Bald. in 1. adoptio. C. de adopt. [C. 8. 48. 4.] Adde Soc. in 1. 1. ff. de
acq. poss. [D. 41. 2.] Calder. in tit. de treuga et pace. Thora. Gramra. d.
dccis. 71. n. 11. Silv. in v. Bellum, in pr. 4 Bal. cons. 358. 1. 2. arg. 1. licet
C. de pactis. [C. 2. 3. 19.] 5 Covarr. d. $.11, 6 Const. Gall. 1. 20. tit. 14. art. 1.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. X.

162

societate, cum respublica causam praestet, subditus caetera
omnia. Galliae legibus in bello navali decima excipitur, eadem-
que maris praefecto addicitur : residuum penes eos manet qui
sumtus faciunt, adjuncta ratione l * *, quia ad summam rempu-
blicam pertinet quam plurimos inveniri, qui suis opibus
causam publicam tueantur navesque adversus hostem in-
struant. Apud Batavos pars quinta reipublicae, decima prae-
fecto maris debetur * : quod hodie tantum intra aestivi solstitii
circulum obtinet; ultra, tricesima est. Supra ostendimus 1
nos non tantum per nosmet ipsos , sed per ministros etiam
acquirere: quod ad bellum tum privatum tum publicum ap-
tavimus, ejusque rei certissima attulimus argumenta, quibus
consequens est, si quis privatus bellum publicum suis im-
pensis, suis damnis, suarum rerum periculo administret, sed
ad eam rem aliorum adhibeat operam , quos aut certa mercede ,
aut de parte praedae ad se pertinentis inita pactione con-
duxit, hunc eorumdem opera res ab hostibus captas statim
acquirere : possessionem enim per ministros habet , quos qui-
dem ad bellum gerendum sibi sufficere potuit ‘ , causam a
republica. Plerumque autem ministris, puta nautis in bello
maritimo, res quaedam leviores in praedam concedi solent.

Piiagium. Galli despoliationem aut pilagium vocant * , extenduntque ad
vestem itemque ad aurum et argentum, cujus pretium non
excedat decem scutatos. Interdum amplius datur moribus aut
cw/. pacto exercitorum. Jure igitur neutiquam ambiguo ad eum
qui suis impensis , damnis , periculo , suorumque ministrorum
opera , nulla pacta mercede bellum publicum gerit , praeda
omnis eo modo capta pertinet , nisi quid ejus jure speciali
aut pacto exceptum sit.

1 ibi, art. 30. * Instr. rei marit. art. 22. 8 ad p. 1. art. 1. et p. 1. art. ia

hujus capitis. 4 Arias n. 180. Inn. in c. Bertholdus. de sent. [Decretal. 2.

27. 18.] Bell, de re mil. p. 2. t. 6. 1 Const. Gall. 1. 20. t. 13. art. 10. et 16.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 163

CAPUT XI.

PARS I.

art. 1. Causae belli Batavorum in Albanum, Hispa-
nos, Philippum etc.

art. 11. Officia Batavorum eo in bello,

art. in. Causae belli Batavorum in Lusitanos,
art. iv. Officia Batavorum in Lusitanos.

art. v. Injuriae Lusitanorum in Batavos per

Lusitaniam.

art. vi. Injuriae Lusitanorum in Batavos alibi passim.
art. vii. Injuriae Lusitanorum in Batavos eo colore ,

QUOD ATTRIBUTAS IPSIS REGIONES
COMMERCIIS ADIRENT.

art. viii. Idem color per Indiam.

Proposito in universum jure facta assumenda sunt ut, an Anu.i.
juri eadem congruant et omnia adsint quae requiruntur, fa-
cilis fiat inspectio. Neque tamen res omnes gestas explican-
das censemus, quae praedam eam de qua disputatur aliquo
modo praecedunt: quod infinitum esset et justae historiae
opus. Nam quis nescit totis jam annis triginta et quod
excedit , bellum esse Batavis cum gente Hispanorum ? Cui rei
exordium dedisse Ferdinandum , Ducem Albanum , qui a Phi- a #»« i&.
lippo II Rege Hispaniarum , Belgii Principe , missus rector
his partibus, pacatam eo tempore terram Belgicam cum His-
panorum exercitu intravit. Quibus ille viribus confidens,
cum ante ejus adventum in sacris turbatum esset; in quo
facto etiam qui peccatum volunt, perpaucorum tamen culpam

11*

Digitized by i^ooQLe

164

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

agnoscunt, cum certissimum sit non magistratuum modo , ve-
rum et civium maxima parte invita id ipsum contigisse ; hoc
uno obtentu jura, judicia, tributorum ordinem mutatum ivit ,
contra leges Principibus juratas, quae rara inter principatum
ac libertatem temperatione imperii modum et status Belgici
fundamentum continebant. Ea necessitas privatos primum
adegit , quorum corpora in poenam , bona in fiscum aut tri-
butum adversus eas, quas dixi, leges patrias trahebantur,
aliis omnibus praesidiis exclusos vim moliri qua vim repel-
lerent. Idem civitates fecere , brevique accessit Hollandiae ,
quae justa jam a septem saeculis respublica est. Ordinum
auctoritas: quos quidem Ordines certum est, ut jura populi
defenderent. Principibus atque praefectis velut custodes ad-
jttm 1572. ditos. Hi publico consessu bellum adversus Albanum et His-
panos decreverunt, quod nationibus aliis Belgarum se adjun-
gentibus in Albani etiam successo.es continuatum est, ut qui
et eadem illa, et poenas praeterea defensionis exposcerent.
Ex eo tempore quantum sanguinis fusum fuerit, quibus et
rapinis et contra impensis exhausta fuerit Belgica, (fuerunt
autem impensae tales, quibus, si justa ratio ponatur, nulla
umquam aetate gens ulla pares tulit,) qua denique perfidia
Hispani aut bellum administraverint, aut pacem simulaverint,
longum sit dicere. Sed hinc satis intelligi potest quod illi ,
cum omnes, qui in aliqua sacrarum literarum interpretatione
aut receptis ritibus a Romana cathedra dissentiunt, haereti-
cos vocent , rebelles autem , quicunque Principibus sine ex-
ceptione parendum non semper existimant, tum illud aperte
profitentur, neque cum haereticis neque cum rebellibus fidei
esse commercium 1 , improbantque omnem conciliationis et
clementiae rationem. Tandem cum rex Philippus non modo
populos suae tutelae commendatos non defenderet, neque
auctores injuriae in Hispaniam reversos pro meritis plecteret.

1 V. Ayalam 1. 1. c. 6. n. 71.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CA1>. XI. 165

verum ultro et hos honoribus remuneraret et illos omni
opum vi affligeret , ita ut dubium esset nemini ac ne ipse qui-
dem dissimularet, bellum in Batavos suo jussu, suis auspi-
ciis suisque sumtibus geri, unde imperium legitimo majus
per arma affectare videbatur, telum illud ultimum oppressae
libertatis , quod Belgicae leges diserte concedunt , ut domesti-
cae insidiae vitarentur necessario usurpatum est. Ita decreto jtaue ,s8‘*
Ordinum potioris Belgii partis, et quidem earum nationum,
quibus dum licuit , hoc autem est tot jam saeculis , nulla fuit
obsequii erga Principes retinentior, Philippus II Belgii prin-
cipatu exutus est, in Ordinum imperium adversus Philippum
jurari coepit: cumque ille non modo bello multo quam ante
acrius atque acerbius instaret, verum et percussores emtos
inter publica arma in legum vindices immitteret, suscepta
contra defensio ob justum infidae pacis metum in haec tem-
pora ducitur adversus Philippum III Hispaniarum Regem ,
secundi filium et successorem, ejusque sororem Isabellam cum
Alberto Austriaco ejus conjuge, quibus jus Belgii contracta
ut videtur fiducia transscriptum est, omnesque eos qui in
illius aut horum sunt partibus.

In eo bello Batavorum sicut eximia fortitudo, ita singula- Ar,ie- u-
ris humanitas semper emicuit. Longissima enim patientia,
contenti vim illatam a suis capitibus propulsare proximas-
que urbes in eamdem asserere libertatem , nihil gravius in hos-
tem moliti sunt: tum vero quaecunque salva republica esse
possunt belli, ut ita dicam, commercia, ea religiosissime
observarunt et, si quando implacabili hostium saevitia contra
ingenium severiores et ipsi esse cogerentur, paratos se osten-
derunt tantumdem quantum hostes, aut etiam amplius remit-
tere : semperque ab illis perfidiae et crudelitatis , ab his cle-
mentiae et fidei exemplum fuit. Inter alia nemo nescit eum
esse orae situm, eam sedulitatem Batavorum, ut cunctis e
locis in quaevis alia merces hinc commodissime transporten-
tur , facto quodammodo ad res maritimas populi ingenio , cui

Digitized by LaOOQle

1 66

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

quaestus hic omnium dulcissimus videtur, ut qui humanitati
adjumento sit et mutuis gentium commodis, sine cujusquam
damno facile sustentetur. Morem hunc tam placidum ne bella
quidem , satis animose alioquin gesta , sustulerunt. Et ad hoc
usque tempus potissima visa est ratio negotiationis: arma
non ultra usurpata, quam necessitas postulabat. Utque olim
Timotheum Atheniensem in Samios bellantem fecisse legi-
mus 1 , ita Batavi non eos tantum qui per Belgicam in parti-
bus adversis erant, sed et ipsos auctores belli Hispanos in
Hispania sua commeatu juverunt, quod ut horum mercato-
ribus utile fuit, ita illos gravi interdum fame liberavit. Ni-
hil enim vetat, quin veteribus etiam exemplis Corinthiorum
et Megarensium ita armis res agi possit , ut quaedam huma-
nitatis officia non omittantur : sicut Hispani * ipsi scripserunt
posse negotiationum commeatus etiam cum hostibus interce-
dere, pactione scilicet aut foedere tacito.

Anu. iu. Philippus II haud multo antequam Belgii imperio judicatus
An»> i58». est decidisse , rex factus est Lusitaniae , hoc est Portugalliae :
quo jure quave injuria nihil refert. Nam postquam semel in
regnum receptus est, agnovit eum ut Principem tota respu-
blica Lusitanorum, sicut et nunc filium Philippum agnoscit,
defertque solitos regibus honores, tributa, obedientiam. Ex
eo tempore Batavis eodem loco Lusitani esse coeperunt, quo
Castellani, Legionenses, Arragones et tota Hispania, in cujus
corpus coaluerant. Quare cum bellum illis esset cum rege
Hispaniae ejusque subditis et sociis omnibus Hispanorum,
non potuit non esse cum Lusitanis, praecipue quia populi
tam divitis vectigalia magnum alimentum bello accesserant.
auho 1588. Neque vero solae illorum pecuniae Batavos laeserunt. Nam
horribilis illa classis, quae Methymnisidonio duce Oceanum
ingressa internecionem Britannis, Batavorum sociis, ipsisque
Batavis minabatur , maxima sui parte navibus nautisque Lusita-

1 Arist. Oecon. 1. 2. [p. 1350. 2. vs. 4.] 2 Ayala 1. 1. c. 7. n. 2.

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

167

norum constabat. Quam injuriam Batavi, quos nihil decebat
hosti concedere, ulcisci statuerunt, ita ut vicissim aut in
Britannorum societate, aut per se Lusitaniam regionesque
Lusitanis subditas hostili classe aggrederentur. Ut inter alia
classis illa docuit , quae missa Petro Dousa praefecto Thomac Ann» 1599.
insulam Brasiliamque publico bello adorta est. Pro hostibus
igitur se gesserunt hinc Lusitani, inde Batavi: utri vero
majore fide et humanitate, id nunc videndum restat.

Quod modo dicebamus mercaturam inter hostes non necessario Attu. iv.
tolli , id sane causam nusquam habere potuit justiorem quam
inter hos populos, quorum res summa utrimque in naviga-
tionibus consistit et quos jamdudum usus commerciorum
conciliaverat. Quid uterque alteri praestiterint conferamus.
Vetustissima esse fertur harum gentium conjunctio. Cum cirea a».
enim adhuc sub Mauris pars magna esset Hispaniae , Belgas ,,5°*
vi maritima plurimum jam tum potuisse accepimus. Itaque
advectos tempestate eas ad oras , dum Syriam belli sacri causa
petunt, Lusitanorum precibus concessisse ut Ulyssiponem,
Saracenorum regiam navibus aggrederentur, quam et captam
tradidisse Lusitanis. Cujus meriti testimonium plurima pri-
vilegia Belgarum et immunitates in eo regno antiquitus
exstitere. At Belgae vicissim Principes more passim recepto,
quo melius commercia coalescerent, Lusitanos mercatores
quicunque cum Belgis negotiarentur, in suam tutelam rece-
perunt: quo ejus sanctimonia ab omnibus injuriis essent
tutiores. Idem illis Ordines Belgii motis hic rebus diplo- Ana » 1577.

„ ... • Oct . d. 22.

mate confirmarunt, ne quid scilicet bellicae licentiae praetextu BruxtUh.
adversum paterentur. Ita Lusitani cum uxoribus, liberis,
familiis, supellectile, merces, possessiones juraque omnia
aut praesentum aut absentum propria, in fidem publicam
recepta sunt : data facultate intrandi exeundique fines Belgarum ,
intra eos fines manendi, merces invehendi, evehendi, terra,
mari. Jussi etiam praefecti omnes rei bellicae et milites Lu-
sitanorum in his regionibus versantium incolumitatem et

Digitized by f^ooQle

i68

DB JURE PRAEDAE. CAP. XI.

Anno 1581.
Jun. d. 19.
Amttlodth
mi .

Anno 1588.
Febr. d . xi.
JJagae,

Anno 1592.
Jitl* d, 30.
JIagat.

Anno 1600.
Oct. d. 2.
JIagat,

Artic. V,

Anno 1582.
tt seqq .

commoda defendere. Postquam vero Philippi imperium Belgae
rejecerant, Lusitani susceperant, ita ut essent alteri alteris
hostium loco, eidem nihilominus Ordines rogatu Lusitanorum
intra suos fines habitantium aut mercaturam exercentium ,
et quia Belgarum intererat commercia bello non impediri,
sed foveri securitate, superius illud rescriptum confirmarunt
gratiamque illis juris bellici hactenus fecerunt, ut Lusitani
quicunque vellent inter Belgas tuto commeatu, habitatione,
mercatu uterentur, vita rebusque salvis. Sed cum rursus
Lusitani , conscientia eorum quae Batavi a sua gente inique
patiebantur, prioribus rescriptis non satis confiderent, con-
firmationem impetrarunt, nec hi tantum qui in Belgis sed
et qui alibi habitarent, ut scilicet mercaturam cum Belgis,
qui sub Ordinum essent imperio, vel ex ipsa Lusitania
tuto commutarent , aditu et exitu patente : quo illi beneficio
usque ad interdictionem , et quatuor post interdictionem men-
sibus fruerentur. Effectum deinde est liberaliore interpretatione,
ut his rescriptis etiam illi Lusitanorum comprehenderentur,
qui Antverpiae aut in aliis Belgii urbibus, quas adversarii
tenent , sedes fixere : ita tamen ut inde in regiones Ordinum
commercii gratia adventantes , atque itidem illi vicissim , qui
hinc in adversas partes merces eveherent, singularem com-
meatus permissionem haberent impetrandam. Posteriore rescripto
etiam illud expressum est, ut Brasilia in Batavos merces trans-
vehi possent. Ita illis Batavos adire volentibus undique
provisum.

Merito sane et jure quodammodo suo Batavi quales se in
illos praestiterant, tales illos in se speraverunt: maxime ex
quo navigantibus in Lusitaniam prima experimenta ejusdem
aequitatis fidem fecerant. Nemo existimabat plus Batavis
obstiturum Philippum dominum Lusitanorum , quam Lusitanis
idem obstiterat hostis Batavorum. Ita cum credita securitas
magnam faceret navium frequentiam , hominesque benigne
aliquoties excepti nullo novo interdicto arcerentur, ubi ad

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 1 69

praedam copia visa est sufficere , cotitemta illa quae inter me-
diocris bonitatis homines ne hostilitate quidem tollitur beneficii
memoria et taciti foederis religione, naves omnes nihil tale
sperantium comprehensae sunt per omnes Hispaniae portus et
Lusitaniam maxime , quas deinde Batavi summis pretiis redimere
cogebantur. Gens numerosa nec alio sueta vivere quam mer-
cium mutatione post tam ingens dispendium ? quod multas
optime constitutas domos funditus evertit , quid faceret nisi
ut jacturam novis mercandi utilitatibus sarciret? Allecti
rursus Batavi eadem patientia atque etiam praemiis, tum
quia recentibus suis in Lusitanos benefactis confidebant post
aliquod temporis spatium easdem in fraudes inciderunt. Ite-
rumque, iterumque hoc contigit alterius gentis perfidia, alterius
simplicitate. Egregius denique illis proventus hinc constitit,
cum alternis annis insidias locarent et rapinas exercerent.
Exhausta in hunc modum Batavia (vix enim quisquam fuit,
qui non plus isti violentiae quam omnibus naufragiis impu-
taret,) nondum aviditati aut crudelitati satisfecit. Nam post
longas spoliandi vices , cum jam Philippus III regnum sus- Ann» i598.
cepisset et incredibilis denuo multitudo ad mercatum allice-
retur, accepta fide publica liberi commeatus ab Archiduce Al-
berto, quae aut non erat revocata, aut certe non antequam
homines jam mari adventantes nullam mutatae voluntatis
habere poterant notitiam, repente barbaro et plane Mithri-
datico edicto naves mercesque publicatae, excussa omnium
institorum ratiocinia, homines ipsi (tantum est crimen His-
panis aut prodesse aut fidere) compacti in carcerem, rapti
ad supplicia, multa millia addicta remis. Et nunc etiam
homines Batavi in classibus Hispanicis eisdem compedibus
quibus sicarii et latrones, Christiani inter Tureas et Mauros,
mercatores ipsi inter piratas vincti tenerentur, nisi felicissima
libertatis dies, qua ad Neoportum pugnatum est, Franciscum
Mcndozam Arragonum Admirantem, et tunc bello praepositum
in manus dedisset: quo pignore redemti cives inedia , vinculis.

Digitized by i^ooQle

170

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

verberibus attritos artus ad ora popularium retulerunt. Pars
capta nuper Clusa et Spinolanis navibus tristi servitio exemta
est. Quis enim non vidit illam miserabilem turbam, sive
cum optimis Ordinibus pro summa benignitate gratias agerent ,
quod fessum tot malis spiritum in patria potius quam inter
crudeles tortorum manus emitterent , sive cum cognatos quisque
suos et affines orarent, ne tale umquam facinus inultum relin-
queretur? Quis autem est quem non aut miseriae aut damni
portio tetigit? Quis non in illa immanitate aut fortunas
suas aut amicos desiderat ? Damnum recte ad multa millies millia
aestimarem, nisi pluris essent tormenta, poenae, cruciatus
ingenuorum corporum, quae aestimari non possunt.

Anic. vi. At saltem Lusitanos credet aliquis in coloniis et insulis, quas
latissime sparsas obtinent, mitius agere. Nam in patria praesens
jussus regis, libido magistratuum aliquid forte sunt: etsi
quomodo innocens populus, qui ista videt aut patitur ? quem
vero juste ulciscemur, si ista recipitur excusatio? Peregre
autem , tuto scilicet , ostendet se ingenium non totius expers
humanitatis, mutua provocabit officia, in summa id faciet,
quandoquidem licet, quod in se fieri velit. Testabuntur hoc
quicunquc Batavorum aut vi tempestatum, aut cum ipsis
Lusitanis mercandi gratia et ignorantia tam feri moris, quia
quod facere non possunt haud temere credunt homines, in
ista littora advenerunt. Pauca duntaxat et recentia afferam.

Ah»» ijj8. In Principis insula , cum ex classe Oliverii Roterodamensis ,
quae terrarum orbem quarta circumnavigavit , praecipui aliquot
in terram missi praelatis hinc inde pacis insignibus exciperentur ,
Lusitani data opera ut plures allicerent, ubi id non successit
eos statim obtruncant , caeteros ad mare fugientes persequuntur
et in scapham jaculando duos perimunt. Eadem in naviga-
tione, ad flumen Janerum inBrasilia, missi ad littus duo prae-
structis Lusitanorum insidiis avecti sunt. Etiam tormenta
explosa in naves, quibus funes disjecti, homo etiam unus
interfectus est. Nam ad Dolium amnem accessu etiam littoris

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 171

et aquae usu Batavi arcebantur. Nec illorum melior conditio, Ann* 1599-
quos Laurentio Bicquero duce profectos plurimumque pelago
jactatos Lusitanorum manus, ipsis ubique scopulis formida-
biliores exceperunt : donec ad sinum , quem Sanctorum omnium
vocant, appulsa navis cum mercibus praedae addicta est: ho-
mines conjecti in vincula, quod eo terribilius fuit, quia eodem
in loco annis ante quatuor Galli aliquot patibulo affixi audie-
bantur. Nec mitiora a Lusitanis Lusitanorumque emissariis
exspectanda his, qui casu quocunque in partem aliquam
Africani littoris deciderint Spilbergianae ephemerides demon- **»• lu-
strant. Sed tales ego fortunas suis cujusque libris proditas
huc transferre supersedeo, dum argumenti nostri propria me
revocant.

Nemo nescit sicut Castellani maximam Americae partem Artu.ru.
sibi vindicant, ita Lusitanos Aethiopici, Indici, Brasiliani
Oceani commercia sua esse velle, caeteros omnes excludere.

In quo cum illis praeter Britannos et Galli et Itali et conjunc-
tissimae quaeque gentes nihil concederent, Batavi et hostes
et mari plurimum valentes non repugnaverunt. Erat quidem
ipsis non minus quam caeteris perspecta istius postulationis
iniquitas: sed apud nostra ingenia , quae non quantum liceret ,
sed quantum necessarium esset in bello faciendum sibi semper
existimarunt, aliquid etiam pro hostibus valuit veteris hinc
principatus, inde societatis memoria. Ita dum Hispanica
negotiatione sustentari plebs potuit, quamquam ea cum magnis
injuriis conjuncta erat, has tamen tolerare prius potiusque
visum est quam alios conatus aggredi , qui difficiliores ali-
quando facturi videbantur pacis ineundae rationes. Hac patientia
decem per annos et diutius agitatum est. Nam exinde, cum
appareret hostes eam viam ingressos ut , quos armis non potue-
rant, fame atque inopia subigere vellent, praecisa scilicet
Hispaniensi mercatione, in qua hactenus populi vita erat con-
stituta, paulatim Batavi longinquas navigationes proculque
positas gentes, cognitas Lusitanis sed non subditas, respicere

Digitized by <^.ooQLe

174

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

et ipsi coeperunt: tanto tamen modestiae et aequanimitatis
temperamento, ut singulas actiones consideranti satis constaret
solam in consilium adhibitam fuisse necessitatem. Quod ad
Batavos attinebat, amici occursus terra marique, Lusitani
intra naves etiam et ad epulas admissi , nihil eorum fieri placuit ,
quae inter hostes licent: non coloniae oppugnatae, non naves
incensae, ne prohibiti quidem Lusitani ad eosdem mercatus
venire. Neque illos tamen aut causa navigandi necessitas,
aut tam pacata negotiandi ratio quidquam mitigavit. Magnum
enim crimen erat Batavorum non egestate potius opprimi , quam
iu ea commoda, quae cunctis hominibus natura patefecit, cum
Lusitanis concurrere. Hoc tamen solo colore dictu incredibile ,
quanta illorum rabies (nec enim alio nomine appellanda est)
in Batavos exarserit, adeo innocentes, ut contenti salutem
suam propugnare vix plurimis flagitiis ad ultionem impelli
potuerint: quod subjecta rerum narratio demonstrabit, non
illa quidem nihil omittens, sed praecipua tantum complexa,
jtuno 1594 e quibus caetera par est intelligi. Prima coepta est a Batavis
adiri pars illa Aethiopiae Oceano imminens, quam Guineam
dicimus, Bernardo Medemelacensi monstrante: quo tempore
Lusitani ne sua tantum barbarie uterentur, Afris persuaserunt
(ipsi mox Afri omnia confessi sunt) venisse latrones, qui
mercandi specie ipsos in captivitatem abducerent: nec tantum
verbis animos alienarunt, sed pretium, quo istae etiam gentes
corrumpuntur , ad centum florenos posuerunt his , qui hominem
Batavum necuissent. Artem etiam docuerunt, qua aurum (id
enim istis ex locis petitur) adulterarent. Cumque Simone
Tajo duce ad promontorium Coreum, quod eadem in regione
est, navigaretur, vulgato rumore regulum ejus plagae venisse
ut navem inspiceret, alios subornaverant, qui Batavos scapha
provectos longius circumvenirent interficerentque : quod et
factum est. Idemque hominibus Delphis in eam oram pervectis
accidit, emto ad proditionem negotiatore Afro, cui Voticae
nomen et nonnulla apud Batavos auctoritas frequenti com-

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

173

mercio. Pars enim caesi , pars in arcem Lusitanorum Minensem
captivi ducti sunt , quod aliquanto quam caedi pejus est :
tanta imminent tormenta, tanti cruciatus: quippe cum constet
Gallum hominem eodem delatum et ex fuga reprehensum
aereae machinae impositum fuisse atque ita ejectum: ne non
illi Phalarim ipso etiam crudelitatis instrumento imitarentur.

Accidit et multo postea , ut navicula Batavorum non procui -<«»• «s»-
arce Minensi a vento .prodita, immissu Lusitanorum opprime-
retur, cumque deprehensi in fluctus desilirent, perfossi spiculis
et jam mortui funibus tracti sunt , utque praefecto arcis fides
fieret egregii lacinoris , partim suffixa palis capita , partim
barbaris illorum beneficiariis ad efferandos animos concessa,
qui et igni coxisse ut succum elicerent, et ex ossibus bibisse
narrantur. Sed nec emta odia adversus Batavorum simplici-
tatem , nec paratae insidiae adversus providentiam diu value-
runt. Tot periculis indefessi etiamnum littus illud frequen-
tant et Lusitanos re nulla magis, quam fide sua accusant.

In quamcunque vero terrarum partem oculos convertimus,
eadem feritas ubique. Nam hostilitas dici non meretur, quae
hostibus solita longe transgreditur. Quo ex genere plurima
Batavis in Brasilia accidisse, navigantium diariis compertum
est. Nos non omnia referimus, praesertim cum uberrimam
narrationum materiam , et huic argumento proprie convenientem
res Orientales, hoc est Indicae offerant.

Postremo Indiam lustrare Batavi aggressi sunt , cujus con- jtrtu. viu
silii non utilitas magis evidens , quam aequius aperta est. I5,5‘
Nam quae tandem isu non jam dicam lucri appetendi insania,
sed plane invidia est , flagitare ut pars tanu naturae , quae
ab Arabico usque sinu, imo si addas caetera, a freto Gadi-
tano ad septentrionis confinia immenso littore diffunditur, in-
que tot insulas excurrit, ut earum nec numerum nec nomina
quisquam norit, unius populi divitiis, imo luxui inserviat,
et magna ex parte neglecta vacet, cum pluribus nationibus
commercio occupandis alendisque sufficiat? Quid quod jam

Digitized by LaOOQle

• »74

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

olim Veneti cum Indiae populis mercatus exercuerunt? Quid
quod nunc etiam altera ex parte Arabes, ex altera Sinenses
ad eamdem negotiationem concurrunt ? Audebuntne adhuc Lu-
sitani ejus partem aliis negare , quod ipsi totum nec habent,
nec habere possunt? Jam vero et illud accedit, quod multae
istis temporibus Indorum nationes Lusitanorum non commer-
cia tantum , sed contactum etiam aspectumque aversabantur.
Non enim illic ut mercatores aspiciuntur, sed ut raptores
alieni, oppressores humanae libertatis, non avaritia minus
quam dominandi cupidine flagrantes: ita ut illis nemo utatur ,
nisi quatenus carere non potest. Nam Lusitani cum primum
in eam orbis partem venerunt, coloniis arcibusque positis , (nec
enim videbant satis indigenae, quid istis exstructionibus pete-
retur) proxima quaeque in servitium traxerunt. Mox domes-
ticis Indorum bellis permixti, quorum ipsi plerumque insti-
gatores erant, in partem victoriae venerunt: quibus artibus
auctam potentiam deinde in illos vertebant, quorum opera
vicissent. Ita collocatis passim praesidiis maritimae poten-
tiae fiducia, cuncta sui formidine implerunt. Nam incom-
parabilis exempla perfidiae , puerorum et feminarum principum
laniatus, infesta Lusitanorum veneficiis regna, crudelitatem
in subditas sociasque gentes detestabilem, Hispanorum e
scriptis quam verbis meis discere lectorem malo. Testatum
enim volo non ut nationem ullam maledictis insequerer, in
hunc dicendi campum me processisse , sed ut facinora aperi-
rem, quorum notitiam causa desiderat. Quare et merito eam
veniam impetrabo, quam litigantes solent, cum adversarium
aut testes in se productos refellendo injuria afficere non vi-
dentur. Ita sane plerique judicant, si res in America Castel-
lanorum et Lusitanorum apud Indos conferantur , illorum
violentiam , horum perfidiam multo insigniorem fore : neque
enim Lusitanis minus esse malitiae, sed Castellanis plus animi
et roboris. Haec igitur Indis odii causa, Batavis navigandi:
quo ex tempore nihil tam impium tamque nefarium fuit , quod

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

175

11011 avarissimi homines, ut Batavos illis locis averterent,
aut facere tentaverint , aut etiam perfecerint. Nam ea in parte
mundi eo graviora sunt Lusitanorum facinora, quam quae
alibi contigerunt, quod gnari illic impares se viribus pacis
et amicitiae imaginem induerunt, qua et ipsi tutiores essent,
et homines minime malos de improviso acrius offenderent.
Summa quaeque perstringemus , non tam temporibus (quam-
quam et horum ratio habebitur) quam certis capitibus distincta.
Dicimus populum Lusitanum hominesque Lusitanos , cum fic-
tis criminibus nomen Batavum diffamaverint hostesque con-
citaverint, unde atrocissimae clades consecutae sunt, tum
praeterea multos homines Batavos crudeliter et perfidiose ne-
cuisse , vim etiam bellicam qua publice qua privatim priores
intulisse , ita ut et Indorum populos , quod cum Batavis con-
traxissent , ferro atque igni vastare aggressi sint. Sancte autem
profiteor horum me nihil vulgaturum , quod non disertissimis
testimoniis comprobatum ipse viderim.

PARS 11.

art. 1. Calumniae Lusitanorum in Batavos,
art. 11. Submissi in Batavos hostes a Lusitanis,
art. hi. Fraudes et perfidia Lusitanorum in Batavos,
art. iv. Coeptum a Lusitanis bellum in Batavos,
art. v. Bellum Lusitanorum in amicos Batavorum.

Primum ergo dum et Batavici mores Indorum gentibus et Arti*. /.
Indorum sermo Batavis incognita erant, merito nihil visum
est facilius , quam aditum Batavis in Orientem calumniis prae-
cludere : quae etsi longissime , non dicam a. vero , sed ab
omni similitudine veri abhorrebant, fidem tamen invenire po-
terant apud ignaros et non injuria, post Lusitanorum in eas

Digitized by LaOOQle

176

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

regiones adventum, timidos ac suspicaces. Nihil enim proclivius,
quam Europaeos etiam omnes infamare apud istos, qui tanta
scelera viderant, tanta perpessi erant. Indicabant Lusitani,
quo tutius ante experimenta mentiebantur , atque ita per reges
regnaque omnia differebant, venisse piratas, quibus in mari
sedes, quaestus in rapto, nulla sedes pacata. Argumenta
dabant cultum simplicem , ornatum omnem in armis et machinis.
Nam Lusitani , quia inania apud barbaros multum valent et
ipsis agnata superbia est, luxum in habitu et supellectile
usurpant: arma, ut inter rudes, incuriosius habent. Haec
ubi’ primo accessu revicta sunt, 'alia spargebantur. Anglos
esse scilicet, homines perfidos ac furaces, quibus ingenium
pejus terra nullum aleret. Et quo major invidia accederet
apud Indos, (maritimi plerique sub regibus Arabibus Mahu-
metismo nomen dederunt,) mores eos, quibus Sinenses plu-
rimum illis displicent, hominibus dissimillimis tribuebant.
Gentem enim esse nullius numinis reverentem , quae nec
religione aliqua nec legibus teneretur. Opes autem male partas
haud melius prodigere effusos in ebrietatem, quae ibi non
levis infamia est. Accessit crimen illis quoque gentibus in-
visum, Batavis inauditum, nefariae libidinis, cujus indicium
esse quod nullum feminarum comitatum secum traherent,
quod Lusitani solent: quare sequi, Batavis inter se nihil
illicitum. Postquam haec visu coram refellebantur, aliud
jactatum est: oram unde isti venirent classibus plurimum
valere, neque nunc aliud sub velo negotiationis peti, quam
ut exploratis aliquando terris indigenas depellerent, impe-
riumque sibi stabilirent. Id sensuros brevi reges populosque,
ni suam societatem in tempore implorarent. Haec literis aut
interceptis aut demonstratis , haec deceptarum gentium ac
Principum testimoniis eruperunt.

Anut 159& Hoc illud est quod primo Batavorum in eas partes adventu,
(quatuor erant naves quibus totidem magistri praeerant) apud
Rasadaumam , quem supremum Javae Principem Lusitani vo-

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP XI.

177

eant, et apud Dammae regem homines Lusitani Franciscus
Materius , Batalia et Pesoa agebant. Nec minus apud ipsos
Bantamenses, qui primi omnium cum Batavis contraxerunt:
ibi enim omnes suspicionum auras captabant. Si longi iti-
neris taedium et caeli insuetudo partem nautarum absum-
serat, dum in mari piraticam exercent praeliis amissos nun-
tiabant: si pro temporum ratione emtio differebatur, ne sic
quidem dubium ad raptus venisse et invigilare occasionibus.

Eadem spe dimissi Lusitani in omnes Javae portus, Pesoa
Cidorum et Tubanum, Panarucam Batalia, Japaram alii et
Jacatram et Janhanjavam , qui Batavis infamiam conciliarent ,
odia emerent. Nec semel fallere contenti , cum ista Javanis
de Batavis mercarentur, Batavos vicissim (patebat enim ac-
cessus, quin et conviviis excipiebantur) non desinebant a
commerciis absterrere, ostentando Javanarum gentium perfi-
diam. Postquam a Java reditum est (cessatum enim a mer-
catoribus, donec prima tentamenta renuntiarentur) Taprobane,
quae nunc Sumatra , vetustissimae celebritatis insula , adiri Anno lsw>
coepit, missis navibus a Zelandica societate , quibus Cornelius
Houtmannus imperabat. . Hic Alphonsus Vincendus Lusitanus
paria Javanis confictionibus Achinensi regi insusurrabat. Si- Anuo eod-
mul ad Moluccas itum priore Jacobi Neckii navigatu , eadem-
que illic a Lusitanis disseminata praefectus et optimates Arn-
bonae, qui eam rempublicam regunt, non dissimulabant.

Quo tempore et Ternatae regem similibus mendaciis sollici-
tabant, et qui Bandam insulam colunt ad expellendos Batavos,
qui navibus digressis permanserant, ejusdemmodi criminationi-
bus incitabantur. Adeoque longe serpsit hoc malum , ut ne
Bomeonensibus quidem iritandis abstentum sit, ut eorum qui
cum Oliverio fuerunt relatu cognitum est. Nec semel men-
tiri satis fuit, sed reditum semper in easdem artes. Nam et
his, qui postea Willekeni praefecti jussu Acheni in Taprobane ^nno 1600.
manserant, olficia summa regis amicitiamque verti in con-
temtum et odia ejusmodi sugillationibus compertum est, absci-

Digitized by <^.ooQLe

17»

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

sis non tantum commerciis , sed adito etiam vitae discrimine.

An*° eoi- Mox cum Achenum venissent naves, quibus Petrus Bottius
praeerat, missus a societate Hollandica posteriore, eadem in
aula eaedem rursus artes, misso scilicet Malacca, quae Lusi-
tanorum colonia est in continente contra Taprobanen , mo-
nacho Franciscano legati specie et centurione Roderico de
Anno 1601. Costa Motamorio. Secunda autem Neckii peregrinatione scrip-
tae literae ad regem Tematae, sermone Malaccensi, et man-
data nuntii per interpretem reddita, easdem accusationes con-
tinebant: cum ille subito pavore attonitus et velut regni sui
insidiatores respiciens vix tandem precibus placaretur, ne
inimicorum saevitiae Batavorum innocentiam condonaret. Si-
nensibus etiam , ut eorum animos a Batavis averterent , quid
non et quoties conati sunt persuadere , nisi quod gens perspi-
cacioris judicii etiamnum experiri illud mavult, quam Lusi-
to»» i«o2. tanis credere ? Non minus frustra Jacobi Hemskerckii adventu
laboraverunt apud reginam Patanae et apud Jorae regem ,
(sunt haec regna in continentis regione , quae Siamensis hodie,
pars olim, ut nonnulli putant, aureae Chersonesi fuit,) ut Ba-
tavorum amicitiam, quam illi avidissime erant amplexi, sus-
pectam insimulationibus facerent, invalidis jam Lusitanorum
mendaciis et satis ipso tempore convictis, cujus filiam veri-
tatem non immerito antiqui dixere. Jam vero ex his , quae
fortuna quadam celari non potuerunt, quam multa esse colligi-
mus , quae in notitiam nondum pervenerint ?

Artu. ii. Nemini igitur mirum videri debet , si cum his calumniis a
pretio pondus accederet, hostes Batavis et sicarii e turba
aut decepta aut etiam venali submitti potuerunt. Quo facto
non suam modo quietem Lusitani et Batavorum poenas lucra-
bantur, sed cuncta simul caecis turbabant suspicionibus, ut
Batavi ex paucorum improbitate aestimatas gentes fugerent:
ita ut nihil propius factum sit, quam ut istis difficultatibus
Indica mercatio in perpetuum desponderetur. Primo enim
Anno 159«. appulsu Batavorum in Javam Lusitani , cum se palam amicos

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 179

profiterentur, quod nocentium genus est pessimum, venirent
saepe in naves, benigne acciperentur, vocarent vicissim, quas
interea proditiones, quos dolos struxerint, operae pretium
est referre. Rasadauma erat, is quem dixi, totius, ut quidem
tunc Lusitani ferebant, Javae dominator. Caeterum regulis
obsequium detrectantibus cum bello contenderet, non tantum
regni summa, sed et fortunarum maxima parte excidisse dice-
batur. Res est audaciae plena in homine nobili paupertas.
Ille itaque pro omni jactura duo haec tantum comparaverat,
armorum peritiam, quanta in ejus gentis homine esse poterat,
singularem, et quod nunc ibi rebus desperatis ultimum per-
fugium est , Lusitanorum societatem : a quibus tum colebatur
titulo Imperatoris. Hunc illi emtum in Hollandorum perniciem
Bantamum perduxerant, ubi tum naves erant Batavicae, in-
struxerantque dolum , ut Rasadauma invitatis ad epulas navium
ducibus mox, quasi eosdem reduceret, naves improviso impetu
adoriretur. Hoc praefectus Bantami sive prodicus (nam
pupilli cognati nomine regnum administrat), cujus auxilium
eam ad rem Lusitani poposcerant, primum per nuntium,
deinde legatis e navibus coram ipse indicavit. Nec secus
quam praedixerat evenit. Invitantur ad condictum Batavi:
excusant. Unus Lusitanorum Petrus Taido, gubernator, de-
vinctus honesta Hollandorum familiaritate, tali facinori as-
sensum non commodaverat: unde veriti caeteri ne per illum
dolus enuntiaretur, quinque suorum e numero mittunt, qui
securum in aedibus suis et lecto trucident : nec sceleri suc-
cessus abfuit. Atque interim elusa fraude Rasadaumam ad
parandam secumvim, exomandamque classem in oppido Jacatra
hortantur: sed hujus etiam consilii ordo omnis per Taidonis
mortui ministrum defertur, qui cum Hollandis operam suam
addixisset , a Lusitanis in oppido Bantamo per vim ereptus
et misere discruciatus est. Videbant fere Lusitani se nihil
effecturos , favente Batavis prodico Bantamensi : ipsum itaque
dolis et donis aggrediuntur: nec illi a qualicunque lucro

12*

Digitized by <^.ooQLe

38 or DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

animus abhorrebat, praesertim cum eodem facto et praeda ex
Batavis et pretium a Lusitanis speraretur. Primum elicere
merces, ad se trahere, permutationem in aliud tempus rejicere.
Ubi Hollandi plura promere jussi cunctabantur, vocatos ad
se navis praefectos Houtmannum, Guilielmum Ludovicium,
Aegidium Valkenerium decemque alios subito vinciri jubet.
Et ne tum quidem dissimulabat Lusitanorum rogatu ista fieri,
qui metuere se fingebant, ne navem suam in portu quaerentem
exitum Batavi interciperent: hac specie illos velut obsides
oraverant detineri. Sed et illud captivis innuebat , dare operam
apud se Lusitanos, ut numerata mercede quater millium num-
morum regalium , ipsos in suam acciperent potestatem : simul
atrocissimorum suppliciorum metus quotidie miseris injicie-
batur. Eodem tempore accidit, ut Javani Lusitanorum impulsu
scaphas cymbasque Batavorum provectas longius oppugnatum
venirent: quos cum fortiter illi repulissent, praefectus Ban-
tamensis facto admonitus, non esse contemnendam ejusmodi
hominum bonitatem, concordiae rationes iniit: cujus con-
ditiones etsi periniquae erant, et redimi eos jubebant duobus
millibus regalium, qui ne obtentu quidem juris ullo capti
erant, tamen accipiuntur. Sed quo res Batavae loco meliori
esse coeperant, hoc magis Lusitani pretium proditionis in-
tendere. Venit enim Malacca legatus: is dona multa ad
praefectum et proceres adfert, atque inter caetera regalium
sex millia, quibus Hollandorum necem mercaretur. Versi
statim animi , suspensa permutatio : etiam Sinensibus merca-
toribus, qui Bantami versantur, interdictura ne quid Hollandis
venderent. Et haec non dubia erant inimicitiae signa, et
simul ab hospite Bantamensi atque aliis amicis nuntiabantur
vendita Lusitanis ducum omnium capita. Quare navium pri-
mores postulante praefecto Bantamensi, ut ad se venirent
velut coram leges commerciis accepturi , nequaquam venerunt.
Hinc orta dissensione inter Lusitanos et Bantamenses, cum
Lusitani ob causam data causa non secuta reposcerent, alteri

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

181

non dimitterent quovis nomine accepta , denuo aliter convenit ,
ut praefectus auxilio Lusitanorum vi caperet naves, eacque
cum mercibus ipsi , homines Lusitanis cederent , aut si naves
corrumperentur, sex millibus regalium in antecessum solutis ,
altera duo mercedis loco praefectus acciperet. Forte accidit
ut, dum ista habentur de ipsorum capitibus comitia, Hollandi
inopia aquarum dulcium alio discederent, nec longe tamen
Bantamo. Et ecce ab hospite nuntius, classem adversus naves
Hollandicas expediri, cujus et ipsi ante discessum apparatum
aliquem conspexerant. Neque tantum bona quadam fortuna
vitatum erat discrimen, sed novum certamen Lusitanis cum
praefecto, quod is se existimaret ex pacti formula ad perse-
quendos etiam Batavos, postquam digressi erant, non ‘obli-
gatum. Prope Jacatram Hollandi cum venissent, Tomagonem
Bantamensem necessarium suum Lusitani subornant, ut quasi
alimenta venditurus nautas aliquos in vicinum satis Jacatrae
locum , Janhanjava dicitur , proliceret. Sed praemonuerant
mercatores Sinenses, Lusitanos in loco dispositos, qui nautas
aut caperent, aut trucidarent. Ipse Tomago haec confessus
est, cum Batavi altero itinere redeuntes infensos Javanos
Lusitanis et sibi aequiores invenissent : sed turbas priorum
temporum excusabat. Atrocissimae insidiae, Francisco Pesoa
procurante , apud Cidaeum hoc modo institutae fuerunt.
Provectis hucusque navibus Rasalata, Lusitanus origine natus
Averi, sed Christianae pietatis desertor et archipirata illis
locis haud ignobilis, re instructa cum Cidaeensi Sabandro
(ita praetorem vocant), parata permutationi aromata, patere
regis Cidaeensis amicitiam affert. Missi qui explorarent, cum
signa convenirent, eadem renuntiant. Dicitur etiam summo
rex desiderio teneri inspiciendarum navium, quae per tantum
maris suas ad oras venissent : gratissimum et hoc : adornantur
cuncta, quae et suo gaudio et regis majestati convenirent.
Apparent pravae (id navium genus est) sexaginta, quibus
sexaginta singulis haud minus viri inerant , regius ut tum

Digitized by <^.ooQLe

182

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

quidem Batavis videbatur apparatus : caeterum ut exitus com-
probavit exercitus hostilis. Praemittitur Rasalata exploraturus ,
numquid inimicum Batavis suboluisset: videt omnia ex voto,
rogatus manere renititur. Vix erat emissus, cum ad unam
navium (Amstelodamum vocabatur) Sabander Cidaeensis ac-
cedit, ac subito magistro navis Reginero Verhellio gratula-
bundam praebenti dexteram, in speciem et ipse compositus
salutantis (non sola Aegyptus Septimios alit) sicam infigit:
pariterque caeteri conscii sceleris ignaros et incautos super
navis tabulata trucidant. Inter obtruncatos Johannes Scellingius
nauta et Aegidius Valkenerius et alii novem fuerunt , praeter
eos qui fallente ictu sauciati tantum erant. Et capta fuerat
navis , ni homines tredecim , pars magna jam ante aegri , de-
scensum in carinam praeclusissent explosisque machinis tum
qui suprema tenebant , tum eos qui latus ambierant per vulnera
ac pavorem egissent in mare: quod tum saluti fuit, accusan-
tibus frustra Lusitanis barbarorum imprudentiam , qui capta
callide consilia nimia festinatione corrupissent. Fuerat tamen
tanta clades , ut virorum penuria nautae eam navem nudatam
^V5?Tdcserere c°gerentur. Ab Hollandis ad Zelandos, e Java Ta-
probanen veniamus, quo naves duae praefecto quem diximus
Houtmanno appulerunt. Erat in aula Achinensi Alphonsus
ille Vincentius, homo etiam inter Lusitanos malignissimae
calliditatis, qui cum aliis Lusitanis in familiaritatem Hout-
manni ejusque comitum irrepsit. Ostentabat enim se illis,
quasi gratia apud regem valeret possentque res illorum Achi-
nensibus se conciliante commendari. Adeoque impense hanc
operam simulabat , ut Zelandos nonnumquam in aulam produ-
ceret, etiam consilia quaedam regis velut arcana, sed quae
corruptis primoribus potuerat didicisse, cum illis communi-
caret. Interim negotiatores ibidem morantes instigat, quippe
corrumpi illis quaestum nova licitantium accessione. Instigat
et Sabandrum, Abdulum nomine et Corconem scribam ipsumque
regem monstrando opulentas naves et facilem praedam : etiam

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 183

colorem adinvenerat: constitutum esse Batavis, si mercium
pretia nimium intenderentur, Joram ad mercatum ire. Jorae
autem regi cum Achinensibus eo tempore bellum erat acre
et infestum: occupari igitur naves suadebat, priusquam res
hostium irent adjutum. Jam et aviditate et odio ferventibus
animis componitur dolus. Traditur piperis aliquantulum
cum spe in dies majoris copiae : quam dicentes longis navibus
adventare Sabander et Corco et magna vis Achinensium,
quasi permutationis instituendae gratia , naves Batavicas inscen-
dunt, armati omnes, ut mos habet gentis. Attulerant cibos
potusque pharmaco infectos mentem alienante , dutroam vo-
cant: quo cum se nautae avidius ingurgitassent , coeperunt
subito per foros et tabulata discursare , jactare capita ut vecordes
atque limphati. Id visum est tempus dudum meditata exse-
quendi. Dementes ac segreges pecorum ritu trucidantur: nec
pugna, sed laniena erat. Vertigine simul et vulneribus fusi,
trepidantem inter verba spiritum efflabant. Et jam cuncta
tenebantur, nam et Indorum pravae circum undique aderant,
instructae armis opera Lusitanorum, nisi pauci admodum,
nondum victi feralibus epulis, se et naves tueri sustinuissent,
et jactu glandium hostem ferum cruentis vestigiis evolvere.

Prior navis , Leo dicebatur , liberata alteram , Leaenam no-
mine, prope captam asseruit , victores jam Achinenses aggressa
depellere. Ita naves retentae. Madebant interim insonti san-
guine navium latera , et ipse Houtmannus coenaculum cruentabat
confossus dextera hospitali. Sequentes per dies ea veneni vis
fuit, ut pars nautarum veterno oppressi jacerent, pars furore
in mutua vulnera agerentur. Nec melius actum cum his , qui
eo tempore in urbe ac potestate Achinensium erant, ducente
ad caedes regis ipsius filio , quem Lusitani donis et pollici-
tationibus suum effecerant: desiderati homines non pauciores
septuaginta. Paulo post adversus Neckianos, qui in Banda Jnm i«oo.
insula resederant, quos inter Adrianus Venius, emtus rex Afr,h'
Tubani ut eos armis detraheret aut etiam necaret, minax

Digitized by LaOOQle

184

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

Anno eod .

Anno 1601.
Januario .

Anno 1602.

juncis quatuordecim (navigii genus est Orienti usitatum) et
hominibus admodum mille quingentis se intulit: nec dubium
erat quin illi periissent , ni Deus Sospitator ad idem temporis
novas e Batavis naves. Lunam et Luciferum, in eamdem insu-
lam adjecisset. Ab eodem rege et Lusitanis accepto mandato
Rasalata ille , quem latrocinia clarum effecerant , cum milite
Tubanensi et legatis Lusitanis viginti Moluccas fere omnes
adierat, ut negotiatores Batavos ubique everteret: ut cum
Willekeno profecti ex Sarcio Maluca et ex praefecto Banta-
mensi didicerunt. Verum inde idem ille pirata pravis ferme
quadraginta continuo Javam advolabat, quo novos Batavos
venisse intellexerat, adactus juramento aliquam carum aut
rapere , aut corrumpere. Quam ad rem praefecti etiam Ban-
tamensis operam nomine Tubani regis ambiebat: unde Jaca-
tram se contulit insidiarum tempora occupaturus. Majus
etiam periculum his, qui altero itinere Ncckium comitati ve-
nerant, in regia Achinensi imminebat, nisi maturato discessu,
qui illic manserant, fraudis Lusitanicae eventum praevenis-
sent. Parum scilicet fuerat externas gentes immisisse, nisi
in ipsis etiam navibus percussor quaereretur. Navis e classe
Bottii sub Cardio et Flemingo apud Achinum in anchoris
stabat. Erat ibidem Lusitanorum navis sub Roderico quem
dixi Motamorio, cujus machinarius Hamburgensis gente,
Matthaeus Novus nomine , cum praefecto vigilum et Johanne
Henrici machinario, cumque gubernatore ac proreta saepius
egit, ut adseitis in conscientiam facinoris quos idoneos com-
perissent, praefectos obtruncarent ac navem ipsam Malaccam
deveherent: praemium pollicitus non minus viritim bis mille
ducatis^ Sed obstitit perfido conatui Batavorum fides. At
cum naves duae, Lugdunum et Harlemum nomine, e prae-
fectura Gronsbergii , qui missus a societate Hollandica pos-
teriore pariter cum Neckio discesserat, in Sina Cochinensi
ad Sinceonem sive ad amnem Polocambarem substitissent ,
incolae regionis et rex ipse loci monachi Lusitani instinctu

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 185

falsisque criminationibus , ut rex ipse postea confessus est ,
cum navibus insidias posuissent, viginti aut paulo plures
homines Batavos deprehensos confoderunt, duodecim alios
venenato araci potu in furorem inorbumque egerunt , captos
abduxerunt sex, nec sane ex iniima nautarum plebe, quos
tormentis duobus et mercibus redimi oportuit. Neque multo jn»o ,„d.
post cum Jacobus Hemskerckius , is cujus virtuti ultio haec
et captura debetur, in illas partes venisset, rex Dammae,
amicus ut ab initio patuit et foederatus nationis Lusitanicae ,
officia sua et commercium ultro obtulit: nascitur enim in
regno ejus magna vis oryzae: sed ea spe ut naves ex impro-
viso invaderet, quae postquam fefellit, viginti homines ad
mercatum missos detinuit captivos: quorum octo redemti
sunt: cactcris ne hoc quidem contigit, sed ut viles animae
in usum bellorum, quae tum regi cum linitimis intercede-
bant, seponuntur, in quibus viri, non genere magis quam
eruditione nobilissimi , Dousae filius fuit.

At non etiam sufficit illis mandasse odia : neque enim tam Ank. m.
lentus est nationum Hispanicarum furor, ut viso inimico,
concepta spe nocendi, alienas semper manus exspectet: prae-
cipue si quando perfidiam et sceleratas fraudes fiducia impuniti
successus invitat. Sicut primo Hollandorum in Orientis insu- Ann, ,Si/f
las adventu Tomagonem Bantamcnsem , eumdem per quem
postea ad Janhanjavam dispositae fuerunt insidiae, sollicitarunt,
ut duces et navium magistros in villam suam (erat haec in
littore) ad caenam invitaret: quo tempore consilium illis fuisse
ipse Tomago postea nuntiavit navigio in eam littoris partem
appellere, captisque convivis et convivatore, ipsum statim
dimittere , Hollandos autem Malaccam deportare : nisi eam ad
rem Tomago praefectum veritus ministerium suum denegasset.

At postquam ipsum, sicut diximus, praefectum Lusitani corru-
perant, captique jam eorum rogatu inter caeteros erant magistri
Houtmannus et Valkenerius, indignabundi quod praefectus
suo potius lucro quam illorum odiis consuleret, venenum

Digitized by LaOOQle

i86

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

utriusque illorum cibo miscuerunt. Quorum ubi capita intu-
mescere, distendi ilia, adesse exitium Sabander Bantamensis
vidit , lapide satis noto , cui berbar nomen , periculum praeve-
nit, tanto illis sanctior qui Christianorum se vocabulo jac-
tant. Cornelium vero Hemskerckium , quem magistri ad prae-
fectum urbis allegaverant, Lusitani tanta ubique ira rimati
persecutique sunt, ut in aedibus Lacmonis Sinensis supplex
abdere se inter saccos oryza refertos cogeretur et ibi quoque
inquisitus vix , habitu Sinensi tectus , praeterea arundinibus ab
Ama* i«oo. hospite piscatum simulante vectus evaserit. Sic etiam cum e
classe Neckii secundo ejus itinere naves duae, ab Indis rede-
untes, ad Sanctae Helenae venissent insulam, quo tum quatuor
naves convenerant Lusitanorum , Batavi aquatum ultro vocati
dispositos in insidiis Lusitanos , et multos satis et armatos ,
A»no i<soi. qui venientes scilicet interciperent , conspexere. Quod autem
fi'*nnn‘ vehementius odii se non capientis indicium , quam quod ad-
versus naves, ab eodem Neckio in Ambona insula relictas , fac-
titatum est? Publicarant enim Lusitani singulis, qui privatum
aliquem nautam interfecissent , mercedem decem regalium ,
atque ita deinceps pro ratione ordinis et dignitatis, ita ut
qui praefecti (Cornelio Hemskerckio nomen erat) caput at-
tulisset, mille nummos acciperet. Sed nos Hispanicum sci-
mus capita licitari. Nondum satis est. Audi factum quovis
An», tui. Poenorum scelere sceleratius. E classe , quam regebat Ma-
hujus ad Magellanicum missus fretum , navis una Fidei ha-
bebat nomen , quam inventura non erat. Nam cum ex australi
oceano sola Tidorim (una haec Moluccarum est et inter Lu-
sitanorum colonias) adveniret, Lusitani accedentes solemnia
illa: Unde et quo et cujus rei gratia? Respondit Balthasar
Cordesius, qui morte Georgiani Bocholtii navis centuriatu
fungebatur , attulisse merces , quas velle se permutatas. Illi
rursus esse sibi caryophylla et , si ita videretur , facile con-
venturum. Juvant illi ultro nautas laborantes, ut navis oram
propius accederet: feruntur a Batavis munera ad praefectos

Digitized by QjOOQle

OE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

187

Lusitanos: commerciorum pacta sanciuntur. Jusso exscen-
dere Cordesio cum promtissimis nautarum , ut bubalum ipsis
victui attributum tollerent, alii interim cibi a Lusitanis ad
navem quasi dono feruntur, sed rapidissimis venenis illibuti,
proviso scilicet subsidio si forte fefellisset , qui simul instrue-
batur conatus audacior. Petiti duabus mortibus in pejorem
inciderunt, hoc est, in manus Lusitanorum. Namque hi in
navem admissi foederum fiducia , cum tecta sub vestibus tulis-
sent arma, digressi diversas in partes, ut quemque confabu-
lantem apprehenderant, transfigunt. Orbam defensoribus na-
vem, tum quidquid inerat, occupant quasi victores. Atque
interim Cordesius in cymba, qua forte remeabat, confossus
primum , deinde decollatur : truncus in mare dejicitur. Idem-
que aliorum fatum fuit , quos e navi velut ad capiendam
merendam Lusitani exciverant: nisi quod saturi caedium uni
et alteri pepercerunt respectu aetatis tenerioris, aut quia di-
vinae providentiae ita visum , ne tantum facinus testibus
fraudaretur: quamquam nec ipsos jactare puduit. Scio stu-
puisse lectorem : scio vix credi ausam haec esse nationem
primum Christianam, deinde morum etiam vitaeque cultu non
parum superbientem , et ausam contra datam acceptamque
fidem. Quid igitur? Caetera quibus verbis exsequar? Unde
mihi voces, quae non aut longe post facti indignitatem relin-
quantur, aut non omne quod credi possit, tametsi verissi-
mae, exsuperent? Restat enim, restat atrocius aliud et magis
Hispanicum. Quae modo diximus illa fuerunt, in quibus
Lusitanorum ira prolusit. Sex homines, conspecta suorum
clade et sanguine terra marique , in cymbam profugerant : non
certa ulla spe (undique enim remis imminebant Lusitani) , sed
fluctus potius et scopulos et quidvis experturi , quam Iberi-
cam crudelitatem. At illi clamant ut dederent sese: exple-
tam jam ultionem : ipsis vitam ac corpus salvum fore. Prae-
statur jusjurandum , quod ut aliis hominibus securitatis vin-
culum, ita illis fallendi instrumentum est. Transgressos in

Digitized by f^ooQLe

1 88

DF. JURE PRAEDAE. CAP. XI.

Anno eod,
Septembri .

caracollam (navigii notum illic genus) centurio Lusitanus
una serie destitui jubet. Deinde administrum, qui machaeram
evaginatam manu tenebat: Isti , inquit, qui primus in ordine
est , brachium dextrum decide . Etiam sinistrum , addit. Pa-
retur: ita quidem ut dubitari posset, saevius ille juberet,
an hic exsequeretur. Tum vero pedes distinctis ictibus de-
meti jubet. Stabant alii, quos eadem manebant tormenta,
numquam tam pro vita quam tunc pro morte solliciti. Et
procedentibus in ordinem exemplis non jam metus, sed mu-
tua erat miseratio. Videres truncos et sibi superstites et,
quod malorum ultimum est, hominibus dissimiles. Multo ta-
men dissimiliores, qui ista faciebant. Ad extremum dissecta
capita. Duobus tamen id animi fuit ^ ut antequam ad se per-
ventum esset, integri adhuc in mare prosilirent: quorum al-
ter mersus, alter effugit, foedissimi spectaculi nuntius. Intel-
lectaque speciatim omnia, cum anno sequente Wolphardus
Harmannius, Lusitanorum aliquot potitus, de redemtione eorum
ageret, qui captivi in Tidori remanserant: quod non obtinuit.
Sed machinae ac caetera infortunatae navis praeda in navi
Lusitanica a Batavis cognita ac recepta sunt. Restat alterum
nefas , haud diversum tempore , sed hoc etiam detestabilius ,
quod sacra juris species impietati commodata est, cum id quod
factum dicemus, nec justa ulla causa, nec aut loci aut illo-
rum leges permitterent. Macafls Sinarum regionis Indicum
ad oceanum vergentis emporium est: data precario Lusitanis
sedes, ubi mercatum exercerent et jus dicerent in suos dun-
taxat. Quamquam ne hoc quidem indistincte, cum ipsorum
moribus capitalia ingenuis supplicia a solo praeside, qui
Goam tenet , irrogari possint , aut etiam soleant rei in Lusi-
taniam remitti. Classem, cui Neckius alteri praeerat, sub
illud ipsum littus egerant venti: mittendos ille censet, qui
loci positum investigarent , redderent adventus rationem , et
simul alimenta recentiora compararent. Hoc jussu Martinus
Apius, qui fiscalis munus in ea classe obibat, assumtis de-

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

189

cem cum scapha ad terram accedens, ab incolis ostentari con-
spicit nota pacis insignia. Hac fiducia progresso Lusitano-
rum ejus loci praefectus occurrit (Domino Paulo nomen)
armata cum manu , quam ad id tempus in monasterio seu fano
quodam in littore sito occultaverat. Interrogati pauca in fa-
num rapiuntur. Adveniunt eo mandarini , hoc est senatores
Sinenses , exploraturi qui homines suas terras inviserent . Res-
pondet Apius Hollandos esse mercatores , negotiandi gratia
venisse , quod ex ipsis navibus mercium plenis , si introspi-
cere liberet , tuto disceretur . Etiam liter as a Principe ad
regem Sinarum attulisse . Quae cum diceret, circumfusa
Lusitanorum multitudo undique obturbabat convitiis calum-
niisque, ita ut mandarini incertum re parum intellecta, an
etiam Lusitanorum donis corrupti abscederent. Lusitani tor-
mentis inquirunt: compertum nihil. Omnibus simul e fano
in custodiam tractis gravissimi compedes affiguntur. Unde
in antrum dejecti horrendum caligine et squalore. Cum Nec-
kius interim , quid reditum suorum moraretur ambigens me-
tuensque, scapham majorem alteram explorare profundum
jubet : quo cognito naves propius urbem admoverentur. Sed
scapha parum compos ventorum , quique inerant homines nu-
mero novem et inter eos gubernator, a Lusitanis intercipi-
untur. Adest quaesitor, quem illi auditorem vocant. Itur
ad eculeum. Rumor inter haec Cantonem, vicinam Sinensium
urbem , affertur : externos homines missos e navibus in terram a
Lusitanis apprehensos . Ejus rei gratia praefectus Cantonensis,
cui Capado nomen erat, multo comitatu ire jubet ct ad se
captivos adducere. Hic cum Lusitani tenerentur neque pos-
tulatis resistere auderent, ad fraudes et suas artes se confe-
runt. Omni e turba sex homines separant linguae omnis, nisi
patriae ignaros, utpote ex nautica plebe. Caeteros (nam
plures fuisse dissimulari sparso jam rumore non poterat)
proximis diebus alvi profluvio periisse mentiuntur. At sex
illi ad legati Cantonensis prostrati pedes, cum per interpretem

Digitized by

Google

190 DE JURE PRAEDAE. CAP XI.

Lusitanice loquentem multa interrogarentur , ignorantia ser-
monis, forte et pavore, ut elingues jacebant. Jubente legato
ad Lusitanorum accusationes responderi , qui miseros nautas
piraticae feritatis reos agebant, cum ad haec quoque nihil
possent reddere, instabant Lusitani ut silentium pro confes-
sione reciperetur. Credibile est accessisse et mercedem , ut
captivis in illorum potestate relictis, velut re infecta rediretur.
Praefectus sane Cantonensis indignari, elusum se legati ig-
navia, et jam ferme quod res erat conjicere, ut gens est
solertissima , hoc agi ut caeterae nationes Sinensi commercio
averterentur. Cum nova immineret legatio, quae dedi cap-
tivos sine exceptione postularet, procuratores Lusitanorum ,
qui Cantoni morabantur, ejus rei nuntium ad suosMacaunta
praemittunt, ut mature rebus suis consulerent, fraudes alio-
quin erupturas. Numquam alias Lusitanorum tanta trepidatio
fuit: videbant enim nec deditionem ullo modo recusari posse,
et si fieret deditio patebat , quas in se suspiciones , quam
infamiam excitassent. Re ancipiti praesidium a scelere et audacia
mutuantur, memores scilicet , stultum esse in peccando modum
servare. Consilium erat, ne exhiberi possent, omnes inter-
ficere quasi judicio : sed Paulus praefectus (dandum est enim
qualicunque innocentiae testimonium) diu cunctabatur. Quod
enim illud judicium fore in urbe non sua, in homines pere-
grinos et libera capita? non Ulyssiponem reos, non saltem
ad praesidem mitti? Vix perpulit quaesitor, ut nomen suum
sententiae adseribi pateretur. Ita sex homines Hollandi , (o
patria, o jura et leges, et frust a domi defensa libertas) in
regno Sinarum, quod Hollandi tantis laboribus, tantis peri-
culis quaesitum iverant, ubi ipsi vicissim expetebantur, ab
inquilinis Lusitanis crudelissimo teterrimoque supplicio latro-
num et piratarum afficiuntur. Spectabant haec miserabundi
Sinenses et mox averso vultu orabant, ut quaecunque gens,
quaecunque terrarum ora in suum oceanum hospites suumque
littus misisset , si quod illis numen, si qua patria , ne manerent

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI. 191

inulti. Quod vero nunc dicam nescio , an non etiam crudelius
sit. Undecim reliquos, quorum scilicet mors occultanda erat,
ne prioris ad legatum mendacii convincerentur, ut intuitu
etiam et misericordia hominum fraudarent, nocte media in
idem illud littus, in quod conspecto pacis signo advenerant,
vinctos producunt et saxis oneratos in mare provolvunt. At
illi, sicut credibile est, cum jam ultimam tellurem pedibus
calcarent, aut inter undas semianimes volverentur, non ut
vitam obtinerent, quae merito cunctis dulcissima est, non ut
saltem optima in patria conjugum liberhmque manibus tumu-
larentur, sed unum hoc deficiente jam spiritu, ne diu tantum
scelus lateret, inclamabant. Audivit Deus, audivere et ho-
mines. Ac primum Sinenses nautae quatuor Bantamum ad-
venientes omnia , ut facta erant , renuntiaverunt cum aliis
multis, tum Lacmoni, quem ante nominavimus, homini im-
primis potenti. Ille Batavos edocuit , et simul fama per Javam
omnesque Indos latissime evagata: ubi illud vulgatissimum
erat, quosdam Hollandorum a Lusitanis contra fidem suspen-
dio jam destinatos , ea voce quae intelligi posset , Lusitanica
nimirum , precatos memores sui supplicii populares. Ita ut
Indi omnes atrocitate facinoris commoti, cum Wibrandus
Warwicius eo venisset, indignos caeli lucisque aspectu Bata-
vos dicerent, ni talem perfidiam digne ulciscerentur. Nec id
satis. Testem Deus in Batavos transmisit, qui ista omnia
partim ipse vidit, partim ex ipsis Lusitanis qui fecerant, ex
aliis qui viderant, certo auditu percepit. Is est, quem modo
dicebam , Martinus Apius , qui unus e miserabili turba prae-
ter pueros duos annorum septendecim , jam damnatus , jam
productus, sacerdotum Lusitanorum precibus: quod genus
alias Batavis inimicissimum est, ut et hic caeleste benefi-
cium liceat agnoscere : non servatus , sed tamen dilatus est.
Malaccam inde et Malacca Goam mittitur, ubi cum reniten-
tibus frustra magistratibus a praeside vitam impetrasset, pro-
fectus in Lusitaniam , Bajonae in Callaecia rursum detinetur.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

192

Ibi etiam solita illi fortuna affuit : nani cum exspectatis diu
a rege literis tandem dimissus esset , biduo postquam abierat
literae advenerunt, quibus ad aulam regis et haud dubie ad
exitium vocabatur. Post tam insigne exemplum vix quidquam

Octolri*02' est qu°d referri mercatur. Est tamen alterum et recentius et
perfidiae non minoris , quod Warwicii sociis ad insulam Ana-
bonem, binis gradibus ab aequatore remotam accidit: quo in
loco haud ita multo ante Galli homines. Missae sacrum acce-
dentes, ad ipsas fere aras pars magna trucidati et reliqui capti
fuerant. Hic igitur primum Batavos caduceatores, pacis insig-
nia praeferentes, cum ad se venire conspicerent Lusitani, eos,
quos jure gentium sanctos esse oportuerat, telis petivere:
cecidit unus. Mox octo alii Batavorum ex insidiis intercepti
necatique sunt: pars vulnerata. Quin etiam postulato conces-
soque colloquio , Lusitani inter loquendum solemne foederis
vexillum, quod sua a parte extulerant, subvertunt et quasi
fidei etiam vinculo soluto , improvidos et nihil tale suspicantes
telis adoriuntur , nec sine noxa.

Anic. iv. Habemus igitur Lusitanos perfidos , sicarios , veneficos ,
proditores. Vidimus illa facinora, propter quae, etiamsi ad
regem Hispaniae nihil pertinerent, bellum in illos suscipi
et posse et debere nemo mediocriter sanus negabit. Sed ne
hoc quidem urgebo. Imo nisi manifestissimis narrationibus
apertum fecero a Lusitanis gentem Batavam hominesque
Batavos hostium loco habitos , belloque publico in Oriente
infestatos , etiam antequam noxam ullam illis nocuissent , vim-
que armatam ab illis coeptam , cactera mihi ad causam pro-

Anno 1596. desse non cupio. Quae primae naves Hollandorum ad Indos
cursum instituerunt , his mensis unius iter provectis quatuor
Lusitanorum naves (caraccae scilicet) obviae apparuerunt,
nec pariter, sed segreges: quas ita singulas capi potuisse ea,
quae postea acciderunt, argumento sunt. Et una tam prope
accesserat, ut si libuisset, non dubie teneretur. Tale tamen
nihil a Batavis tentatum : imo cuncta humanitatis officia cum

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

193

praestitissent , innoxii praetervehebantur. Et cum in Javam
ventum esset jamque gravissima Lusitanorum scelera patuis-
sent, ultione tamen iidem abstinuerunt, cum esset in proclivi
navigium comprehendere, quo legatus Malaccensis, mercator
jam tum Hollandici sanguinis, vehebatur. At Lusitani jam
ante Rasadaumae consiliis ita permixti erant, ut ad bellum
Batavis inferendum et intercipiendas naves Javam inter et
Panianas insulas, pacti essent maritimas copias suas cum illius
classe conjungere. Et mox ubi Batavorum aliqui Bantamo
ad naves regredi conabantur, portum illi obsederant: qua
super re monebat Sabander, in urbe securi ut essent, ad fidem
praefecti pertinere : extra ne quid accideret , opus ipsis pro-
videntia et virtute. Etiam Tomagonis insidiis , quas ante
narravimus et Cidaeensi perfidiae Lusitani adfuerunt. Dilata
Batavorum mansione Lusitani cum ipso Bantamensi praefecto Anno
belli conatus sociarunt, quorum pactiones jam retulimus. Ve-
nit etiam , venit missa publico in Batavorum exitium conju-
rata manus, ducente Emmanuele, cujus frater Goam regebat.
Bellicae naves excellenti magnitudine erant quatuor : longae,
quas galeras dicimus , tres : fustae paulo minus triginta. Has
adversus Hollandos vires Lusitani paraverant: Hollandos re-
quirebant, digressos indignabantur. Quin etiam (en quo il-
lorum procedant odia) arma adversus Batavos suscepta in
Bantamenses transferunt : hoc nomine , quod illos non prohi-
buissent recedere, aut postquam recesserant non secum pari-
ter insequerentur. Videte nunc , cives , an illis parcendum
sit, qui ab initio ita fuerunt animati, ut si facere non pos-
sent, accipere se putarent injuriam: quique non modo Ba-
tavos ipsos, sed omnes illos pro hostibus habent, qui Batavis
non satis hostes videntur. Hic illorum animus, haec mens,
haec consilia : eventus tantum contra cecidit. Victi sunt a *
Javanis, quo justius Batavis cederent. Sed ne sic quidem
repressus furor et insana pugnandi libido. Nam cum Zelan- Anno
dorum auspiciis Houtmannus, ut diximus, Achinum Taprobanae ' Sepi

Digitized by

Google

*5 97-

15 99

^13.

194

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

venisset , ibi contra veteres offensas , Lusitanorum temporaria
simulatione , velut integrata amicitiae jura. Sed hostilis ani-
mus, postquam navalem turbam contra fas omne et fidem,
Achinensium manibus discerpserat, ne tanta quidem strage
satiatus est. Instabant feroces adhuc Lusitani, utque finem
operi per alios praetentato imponerent , ipsi infestis navigiis ,
quorum longa erant ferme duodecim, expansis belli insigni-
bus miserabiles navium nautarumque reliquias incurrunt.

jiunt tti. Vis tantum vi repulsa est. Sub idem tempus incidit prior
Neckii profectio , quem episcopus ipse Malaccensis testatur
in literis ad regem Hispaniarum missis, nihil Lusitanis, nihil
homini cuiquam injuriae aut detrimenti intulisse. Hujus igitur
jussu navis. Trajectum nomine, Ambonam, inde Moluccas
adiit: ubi vectores, gravissimis exerciti gentis inimicae inju-
riis (Tidorim enim Lusitani Moluccarum unam tenent), mox
et illud intelligunt, missos Malaccam et in Philippinas, qui
auxilia concirent, ad Batavos undique proturbandos, prohi-
bendosque in posterum aditus. Sed elusae discessu minae.

jiunt i«oi Cum vero relictus a Neckio Cornelius Hemskerckius duabus

principio,

cum navibus ad Ambonam moraretur, illi noctes diesque
Batavorum scaphis et cymbis imminebant. Et post leves
aliquamdiu conatus , caracollas armaverant viginti duas et
fustas tres. Sed ne sic quidem ausi oppugnationem, tene-
brarum beneficio aut superatis latenter promontoriis fraudes
et incendia struebant, quae providi ac pervigiles facile vita-

jinnt etd. verunt. Paulo post accidit, ut ab Adriano Venio ad Come-

Maj # .

lium Hemskerckium , Banda scilicet Ambonam , tres homines
prava Indica trans mare mitterentur , quorum unus erat
Jacobus, cognomine Watermannus, artificio chirurgus. Su-
perveniunt Lusitani plures multo ac validiores, et adversus
quos fuga tantum restaret. Duo alii dejectis in mare corpo-
ribus enisi in adjacentem insulam pervenerunt, ibique in
solitudine degentes et inter feras, mansuetiora tamen omnia,
quam Lusitanos invenerunt. Tertius ille Jacobus nandi insciens

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

1 95

crudeles in manus incidit: occisum constat. Fama per omnem
Indiam constans asserit, navibus quatuor longis, quae remis
in diversum incitarentur, distractum displicatumque. Nec
est cur minus hoc credatur, quam quod Gallis factum ante
meminimus, qui aeneis machinis impositi, et teli vice ejecti
sunt. Certe caput illius a corpore avulsum, et sublime super
caracollam ferculi more ostentatum plurimi videre. Classis Anno «</.
interim prius memorata, quae Batavos Moluccis et Banda
excluderet, paratu majore adornabatur. Atque etiam literae et
nuntii mittebantur ad omnes Javae et aliarum insularum Prin-
cipes, qui significarent coepta haec a Lusitanis, quo illi ab
Hollandorum rapinis vindicarentur: quo facto meruisse, ut
ad ipsos, veros scilicet Orientis liberatores, omnium regum
populorumque copiae convenirent. Hac de re a praefecto
Bantamensi praemonitus Neckius, cum jam alterum terras
illas inviseret, confisus tamen et causae et virtuti, duabus
cum navibus Terna tam petit, ubi verissima compcrit quae
auditu perceperat. Nam et rex insulae ad ferendas contra
Batavos suppetias sollicitabatur, et Lusitani cum caraccis
duabus, totidem galeris, navi bellica una littori adhaeres-
cebant, tempora captantes et occasionem, ut Batavis navibus
flammas inferrent. Ibidem tormentis certatum est.

Sunt quidem haec omnia hostilitatis progressae ultra humani Artit, r.
odii fines indicia tam clara atque manifesta, ut qui certiora
desideret, ei meridie non luceat. Quid enim velis amplius,
quam quod illi in nocendo nec nomini, nec rebus, nec
vitae Batavorum, nec sumtibus suis, nec periculis, ne fidei
quidem pepercerunt? Sed tamen una etiam res est, quae
me validius concutit, et qua, ut ego arbitror, animi nobiles,
quibus patria patriaeque gloria cordi est, etiam vehementius
quam caeteris movebuntur. Planum faciam Lusitanos in po-
pulos omnes, qui Batavos ad se accedere negotiandi gratia
passi sunt, non minus quam in ipsos saeviisse, aut etiam
tanto magis , quanto illi magis arte belli possunt , pollentque :

13*

Digitized by

Google

196

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

ut scilicet omnis Oriens nomen Ilollandicum , ut tetram pestem
fontemque sibi et originem calamitatum omnium, perpetuo
abominaretur. Ut igitur de illo in Bantamenses bello, cujus
prlnciph?1 jam historia explicata est, nihil hic repetam, cum Ambonae
esset Cornelius Hemskerckius aliquoties ante nominatus , Lu-
sitani quemadmodum Batavos, ita ejus regionis proceres ad
caedes proscripserant, apposito pretio in capita singula cen-
tum regalibus: in rectorem autem arcis, qui ibidem est,
mercede eadem , qua iu Hollandicarum navium praefectum
percussorem invitaverant: ut scirent ejus insulae habitatores
communem sibi cum Batavis fortunam subeundam esse.
Eodemquc tempore cum adversus naves nihil potuissent ,
Lusitellum (oppidum est Ambonensium cinctum moenibus)
infesti contendunt: dejecti ab oppugnatione ad obsidium ver-
tuntur. Ob victus inopiam res in periculo erant, cum insulae
primores supplicum ritu fidem opemque Batavorum implorant.
Adventu navium illi exemti obsidio, his parta gloria est.
Sed omnes minae Lusitanorum in id quod proxime secutum
est tempus inciderunt : cum passim jactarent se non hoc modo
effecturos, ne umquam postea per eas terras Hollandorum
nomen audiretur , sed vastaturos urbes insulasque omnes, quas
illorum pedes contigissent. Classis regia, quae Cunalam
pf incipit02 Ind°rum Malabarum archipiratam, quinquaginta annorum ra-
pinis et insignium regiorum usurpatione nobilem, in gratiam
regis Calicutensis expugnaverat , confecto bello , ut huc
vires verteret, ab Goa longe ad fretum Sundanum, quod
Javam et Taprobanen interest, mittebatur. Simul ab aliis
Lusitanorum coloniis naves coibant. Et jam naves erant non
multo infra triginta. Quinque galeones e Goa.: unam tenebat
Andreas Furtado Mendoza, classis summae praepositus : alteram
Thomas Sousa de Roncha: tertiam Franciscus Silva Menezius:
quartam Antonius Sousa : quintam Lopes Dalmeyda. E Ma-
lacca caraccae duae: praeerant Trajanus Rodericus Castelli-
blancius, Georgius Pinteus. E Cochini una, duce Sebastiano

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

197

Suario. Caeterae naves fustae aut galeotae erant, quas cu-
rabat Andreas Rodericus Palota. Urbs Bantamum , ut prima
Batavos quondam venientes excepit, ita prima in poenam
poscebatur. Ut postea ex Francisco Sousa , filio Johannis
Tuesii, rationarii Ulyssiponensis , aliisque captivis cognitum
est, consilium erat primum in forum impetum facere, quod
extra urbem est, Basar nomine, quo datum ad signum pro-
ceres ejus factionis, et quos e vulgo Lusitani pretio suos
effecerant , subito concurrerent : inde irrupta Sinensium statione
urbem invadere. Atque adeo de successu nihil dubitabatur,
ut monachos inter et Jesuitas de sedium partitione acriter
certatum sit. Immunito autem Bantamo mandata habebant
Bandam, Ambonam et Ternatam in ditionem Hispanicam
cogere: quas ad res non belli tantum instrumenta attulerant,
sed et pecuniam et aromata , mercedem barbaris proditionum.
Fregit immanem superbiam Ueus (ut fere solet, ubi vim suam
extra ordinem testatur) improviso atque insperato. Sub idem
tempus, quo Bantamum Lusitani excidio destinabant, Batavi
istarum rerum ignari mercatum navibus adveniunt , quibus
Wolphardus Harmannus praeerat, honoris causa summo jure
nominandus , ut quo vix quisquam , non dicam de societate
Indica, sed de nomine Batavo melius umquam meritus sit.
Ad ipsas Sundae angustias Sinensis navicula occurrit : admonet
nauta Lusitanorum classe obsideri pelagus : quos cum sciret
Batavorum pernitiem quaerere, se praevenisse, ut salva ad
fugam haberent tempora. Nam certamen nemo exspectabat:
nihil enim erat quod posset comparari. Si numerum spec-
tares, naves Wolphardi quatuor cum celoce una, quid ad
illorum triginta ? si magnitudinem , collata in summam omnium
Batavicarum capacitas unam Andreae Furtadonis navem non-
dum aequabat : si multitudinem hominum , trecenti et quin-
decim omnes in classe Batavica, cum in Hispanica essent
Lusitani octingenti , quibus accesserant milites Indi non pau-
ciores mille quingentis , praeter omnem turbam navalem. Rebus

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

198

omnibus inferiores Batavi , praeterquam animo et causa erant.
At cum velut ante oculos obversaretur foeditas 'fugae , gentis
ignonynia, et amissa in posterum negotiatione Indica suae
cuique domus exitium , fretum pervecti in conspectum hostium
prodierunt. Illi fremere, indignari, expedire classicum et
belli vexilla, circumstrepere tormentis, et ut quamque navem
accesserant, continuo inclamare, ut demissis velis deditionem
faterentur. At Batavi haud ita in patria edocti, quo verborum
insolentiam factis compescerent, ultro ventos captabant,
quibus in hostem vecti telorum jactu se vindicabant. Favit
virtuti fortuna, quamquam inter primos conatus ingenti terrore
machina una Batavorum dissilierat. Sed resumto animo et
certamine capta Lusitanorum navis una, capta item altera:
plures ita perfossae, ut cum usui amplius esse non possent
nudatae vectoribus mergerentur. Domiti statim hac clade
Lusitani, quod fere praeferocium rebus secundis animorum
ingenium est, etsi ventos habebant ferentes, non ausi sunt
sequentibus diebus praelio dimicare. Sed more ferarum, quae
viribus exutis iras nondum deponunt, ut et pavori suo et
odio satisfacerent, naves suarum aliquot ardentes in Batavos
immiserunt. Frustra : namque ignis intra ipsas consumtus est.
Cum instarent Batavi, ut quibus nisi depulso hoste aditus
ad mercatum non pateret, Lusitani relicto turpiter Bantamo
in Moluccas fugerunt. Nec insecuti victores, ut cujus gratia
venerant , id primum perficerent , adeunt urbem a se liberatam.
Mirum dictu , quae illos Javanorum gratulationes et quae
signa laetitiae velut triumphantes exceperint, quantaque Hol-
landorum fama per omnes insulas manarit, ut dicere liceat
illam vere diem felicissimam et Batavis et Orientis gentibus
illuxisse. At Lusitanorum etiam fuga crudelis: nam procul
et velut remoto ultore , impunitis latrociniis grassabantur, nec
mentem effascinatam odiis deterior fortuna mutaverat, nisi
foito' an tantum ut ve^ent tutius peccare. Primum igitur Ambonam
advolant: ubi tum nullae erant Batavorum naves. Ityn ct

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

199

caetera ejus ditionis oppida munimentis invalida, tum pagos
omnes irrumpunt vastantque. In homines eadem saevitia
usurpata est, quam saepe civitates Belgicae ab Hispanis
perpessae sunt. In caedibus non sexus ullum , non aetatis
discrimen, occisi passim et infantes et feminae: nec occisi
tantum: alii teneros artus parentum ante ora dissecabant,
alii praegnantium alvos et certissimae innocentiae corpora
gladiis scrutabantur. Haec post exempla pars indigenarum ,
quibus temporis indulgentia fugam largiebatur, relictis pe-
natibus fortunisque avitis, in loca deserta et aut silvis hor-
rentia, aut montibus abrupta se conftrunt: pars in vicinam
insulam Ceram transeunt. Eodem forte Batavam celocem
Wolphardus miserat: ipse eo tempore apud Bandam moraba-
tur. Legati Ambonensium laeti, ut inter tantas miserias,
inventa cum celoce Bandam proficiscuntur. Admissi ad prae-
fectum eo vultu, quem praesens fortuna fecerat, interrum-
pentibus etiam lacrimis, quae sibi accidissent commemorant.
Addunt, quod satis constabat, evenisse haec sibi, quia Ba-
tavos commerciis coluissent. Orabant igitur per Deum , qui
tam felices occani cursus, qui tam egregios illis ex Hispano
triumphos largiretur, per justitiam Hollandorum negotiatio-
nibus cognitam, per illam fidem, quam judicio secuti nunc
ultimum haberent rebus perditis subsidium , ne se patria
extorres egentesque rerum omnium , crudelissimo insuper
hosti ludibrium debere paterentur. -Quemvis hominem, nedum
Hollandum, hoc est mitem natura ac misericordem movere
haec potuit oratio: nec leviter sane indoluerat praefectus:
sed videbat non posse illorum causa omitti mandatam imprimis
negotiationem. Et anni tempus mercandi diligentiam poscebat.
Excusat igitur se, et sperare ait ultionem Ambonensium
Principi reique publicae Batavorum cordi fore. Quod unum
ratio temporis permittebat , captivos , quos praelio in Sundae
angustiis commisso nactus fuerat, ipsumque inter illos Fran-
ciscum Sousam , sine pretio liberos in Ambonam ad Lusitanos

Digitized by <^.ooQLe

200

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

dimittit donatque armis et commeatu, ne beneficium ulla in
parte claudicaret. Spes erat quamvis feros animos posse tali
exemplo emendari mollirique et induci vicissim, ut in Am-
bonenses clementius consulerent, cum victores Batavi ipsis
tam clementer temperarent. Sed aliter cecidit, et plus quam
periit hoc beneficium apud homines iniquissimos, qui sim-
plicitatem stultitiam et modestiam timiditatem vocant. Prae-
terquam igitur quod nihil impetratum est , hoc etiam audentius
scelera continuaverunt, quod nihil se non impune laturos post
tantum misericordiae specimen confiderent. Sed postquam
Anno eod. in Ambona jam et rapinarum et crudelitatis materia illos
deficere coeperat, septem cum navibus bellicis et galeotis
quatuor et caracollis aliquot ad Maciana pergunt , unam Mo-
luccarum. Saevitur in homines cruciatibus, in agros vastitate,
in aedes incendiis. Urbs etiam , insulae caput, Tabosos nomine ,
incendentibus Lusitanis sedit in cineres. Est autem Macian
cum adjacentibus insulis in ditione regis Tematensis, cujus
eo tempore plurima in gentem Batavorum beneficia erant:
quae causa Lusitanis irae incolisque miseriae fuit. Atque
adeo tunc etiam e classe Wolphardi navis una , minima omnium ,
Trajectum nomine, cum celoce negotiandi causa apud Ter-
natam morabatur. Macianenses, ut qui defendendis civibus
comparatam meminissent regiam dignitatem, veniunt Tematam ,
adeunt Principem suum , obsecrant ut ereptas sedes restituat ,
aut tutius aliquod miseris perfugium largiatur. Rex suis
subsidio profectus Batavos etiam, quamquam parum in navibus
vix duabus adversus totam classem auxilii erat, ut sibi
adessent exorat. Vecti propius vident miserabilem insulam
lucentem incendiis , et mox acerrimo cum impetu ruentes in se
Lusitanos. Creverant enim illis animi, quia cum Indis com-
missos se videbant, quorum centenos vix singulis suorum
solent componere. Partim tamen Batavorum consiliis, partim
illorum indignatione, qui tantas injurias acceperant et quia
vinci posse Lusitanos Batavorum fortuna jam fidem fecerat.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

201

inter impares arte et viribus totam per diem pari Marte cer-
tatum est. Mense post comitantibus iterum Batavis rex
Tematae prodit praetervectusque Tidorim insulam, cum
quindecim Lusitanorum caracollae occurrerent, immotus
compressis telis sedit, exspectans donec hostis prior auspicata
caede in se Dei hominumque vindictam concitaret. Ibi plenus
animorum et justae ultionis insurgit, captaque navium una
victor in regnum redit. Maciana interim ita Lusitani desola-
verant , ut nihil prope praeter nudum atque inane solum restaret.

Utque flamma quo plura corripuit , hoc vehementius in caetera
funditur , sic illi ex hac praeda majorem concupiscentes. Ter-
tiatam ipsam navibus quinque et galeotis quatuor adoriuntur.

Ibi Batavi, qui propter littus hactenus sederant, cum se
viderent multitudine circumveniri , sublatis primum anchoris
cursum sibi liberiorem expediunt. Deinde memores mercatum
se, non ad bellum missos, cum jam temporis dispendio et
oneris penuria magnam satis jacturam incurrissent, pace regis
discedunt, relictis suorum e numero, qui amicitiam 'ejus
colerent et quorum ille opera consilioque adversus hostem
esset instructior. Lusitani enim discessu iterum Batavorum
insolentiores , ingressi insulam proxima quaeque, metu habi-
tantium deserta, spoliabant urebantque. Et manet nunc etiam
illis cum rege Tematensi bellum, in quo tamen postea fe-
liciter contusam illorum audaciam fama accepimus. Nec illud
praetereundum est, Lusitanos ne ulla in parte a Castellanis,
priscis hostibus Batavorum, distinguerentur satis cavisse;
cum bello isto Tematensi, quo Batavos vel maxime perse-
quebantur , auxiliis Manilia missis (sunt enim et ibi Castellani)
et navibus usi sint, ut alias etiam e Philippinis petita illis
subsidia notavimus. Quo satis ostendunt populi, haud satis
alioquin inter se concordes , una se tamen in Batavorum exitium
conjurasse. Ad ultimam venio narrationem de rege Jorae 9 Anno cod.
quem cum cogito, tum vero mihi videor summum illum atque
verum Indicae peregrinationis fructum perspicere et merito

Digitized by

Google

202

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

genio felicis patriae gratulari. Nam cum Jacobus Hems-
kerckius in eas venisset partes et Patani versaretur, unde
accessum ad regem Jorae ambiebat, responsum a rege est
non modo per literas , sed per fratrem Siackae Principem ,
venturum sibi illum gratissimum, patere regnum, patere com-
mercia: quae si inviseret re ipsa percepturum et terram suam
prae caeteris opulentam mercimoniis , quae Batavi expeterent ,
et ipsum se multo aliter, quam caeteros Indorum Principes
animatum aftectumque. Perspectam sibi Hollandorum fidem,
nec quidquam praeferre illorum amicitiae, quos cognosset
tam fidos sociis, quam hostibus invictos. Quibus intellectis
Lusitani legatos] Malacca miserunt , qui non modo regem a
commerciis Batavorum calumniis deterrerent , sed bellum etiam ,
ni absisteret, inexplicabile minarentur. At ne his quidem
rex motus ut pollicitis abscederet, respondet Lusitanis ani-
mose , attamen ex aequo , in hunc ferme modum. Numquam
sibi compertum tales esse Hollandos , quales a Lusitanis fin-
gerentur: caeterum illud audiisse , illatas injurias ab illis
fortiter vindicari , quod quomodo culpandum sit , se quidem
non videre: atque adeo illis etiam confidere , quia injuriam
facere nolit . Si quae inimicitiae Hollandis cum Lusitanis
intercederent , id ad se nihil pertinere : nec vero aequum esse ,
ut illi sibi , quid suo in regno facere deberet ^praescriberent :
imo rectius Lusitanos , ut qui Malaccam tenerent , (nam et
hanc avito jure rex ille sibi vindicat, etsi possessione de-
trusus) suis legibus parituros . Adeo haec offenderant aures
veri impatientes , ut continuo naves bellicae tres et fustae
quinque ad amnis ejus regni ostia mitterentur : tum ut aditum
Batavis praecluderent, tum ut in ejus littoris accolas caedibus
4»»o 1603. et praedis et in summam Lusitanice grassarentur. Ista Rex
omnia ad Hemskerckium , qui tum ad insulam Tiamaor ul-
turus suas sociorumque injurias agebat, sedulo perscripsit
adjectis precibus, ne beneficia, quae in Hollandos contulisset,
sibi exitio esse pateretur. Quam res sancta sit et grata superno

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CA1'. XI.

203

numini injuste oppressos defendere, facto patuit. Nam et
aditus reclusus est et commercia celebrata , et eodem in loco ,
ubi Batavorum odio rapinas suas adversus regem Jorae Lu-
sitani exercuerant, praesente eodem rege et Batavica e navi
spectante , navis Lusitanica victa Batavorum in potestatem venit.

Ex his quae diximus apparet, eos qui a diversis Batavorum
societatibus, quae nunc in unum corpus coaluerunt, missi
ludiam adiere , Lusitanos , cum revera hostes essent , non ta-
men hostium loco habuisse, sed remisisse, dum ullo modo
licuit, jus illud belli concordiae tentandae gratia. Unde eti-
am codicillos sive mandata bellicae potestatis, quae nemini
apud Batavos negari solent, priores navarchi nulla accepere:
posteriores, etiam qui acceperant, haud facile usurparunt.

Nam aut vitam suam fortunasque sibi commissas, quod natura
et fides cogebant , contra vim illatam propugnarunt , aut peri-
culum sibi intentantes, ne semper timerent vel timere vide-
rentur, ultro aggressi sunt: sicut Neckius ad Tidorim, ad
Bantamum Wolphardus. Post multa tandem facinora , quibus
Batavorum simplicitatem illusam diximus, jura belli, quae ve-
lut sopita quieverant , resuscitata sunt et palam exercita. Ne
tum quidem exemplo Lusitanorum prodige uti libuit humano
sanguine , sed clementia prope nimia ita gestum est bellum ,
ut tantum immensi sumtus ad homines 'naves resque tutandas
ab iis, adversus quorum arma suscipiendi fuerunt, armis re-
poscerentur. Primam omnium caraccam sero admodum et^»»»
post diutinam patientiam Zelandi ad Sanctae Helenae insulam Mar>"> l6~
ceperunt, et quidem irritati responso hostili petitique prioribus
telis Lusitanorum. Et quamquam iisdem Lusitanis mandatum
in se bellum compererant , consiliaque ejus rei habita , ipsi
tamen qui post victoriam suae potius humanitatis quam alio-
rum injuriae meminissent , non modo mergendos jamjam ser-
varunt, sed trans mare ad insulam orae Brasiliae propinquam
vexerunt, ibi quoque omnis generis commeatu juverunt et
quo facilius continentem attingerent, naviculam ipsis struxere.

Digitized by LaOOQle

204

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI.

non sine labore et temporis dispendio. Hollandi aliquanto
etiam ad hanc rem lentiores fuere, nec ullam ceperunt ante
hanc Hemskerckianam , excitati amicorum maxime cladibus,
postquam ipsi annorum septem injurias ac damna per vim aut
perfidiam populi hostilis apud Indos toleraverant. Id an jure
factum sit dubitare quempiam non immerito miramur.

CAPUT XII.

In quo ostenditur , ETIAM si bellum privatum fuis-
set, justum FORE , JUSTEQUE PARTAM PRAEDAM INDICAE
Hollandorum societati. In quo ista inseruntur
Problemata :

I. Ad gentes omnes omnibus patet aditus, jure
gentium non permittente sed imperante.

II. Infideles ob hoc ipsum, quod infideles sunt,

DOMINIO PUBLICO PRIVATOVE EXUI NON POSSUNT , NEC TITU-
LO INVENTIONIS , NEC PONTIFICIAE DONATIONIS, NEC BELLI.

III. Mare aut jus navigandi in eo proprium fieri

NON POTEST OCCUPATIONE, AUT DONATIONE PONTIFICIA ,
AUT PRAESCRIPTIONE SIVE CONSUETUDINE.

IV. JUS MERCANDI CUM GENTE ALTERA PROPRIUM FIERI
NON POTEST OCCUPATIONE , AUT DONATIONE PONTIFICIA ,
AUT PRAESCRIPTIONE SIVE CONSUETUDINE.

Si enim factum istud ad doctrinam de belli ac praedae jus-
titia supra traditam sedulo exigamus, omnino inveniri nihil
poterit, quod non examussim respondeat. Ut igitur omnia
complectamur, quae ibi tradita sunt, primum ita agamus,
quasi actio ista non publici, uti est revera, sed privati sit
belli. Quod autem dico tale est. Separa a causa societatis
Indicae causam publicam Batavorum , et fac eam ipsam socie-
tatem non ex Batavis constare, qui bellum in Lusitanos jam
dudum gerunt, sed alia quavis gente, puta Gallis /Germanis,

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

205

Anglis, Venetis: et diligenter vide num quid obstet quomi-
nus, si se res ita haberet, praeda justa puraque censeri pos-
set. Post privatam causam publicam expende : in utraque autem
inspice , quid belli auctoribus pro se , quid autem pro sociis
licuerit : deinde ad subditos te converte et in singulis omnia
causarum genera omnesque definitiones expende. Ac primum
ad personas quod attinet 1 , cum privati belli potestatem na-
tura ejus juris domina atque imperatrix nemini mortalium
neget, societatem Indicam excludi nemo dixerit: quod enim
singulis seorsim , idem coniunctim pluribus juris est.

Causam ergo unde bellum oritur (hoc enim proxime con-
sequitur) investigemus : et quia monuimus supra , quae cau-
sae, si justae essent, bellum petitoris justum facerent 1 ,
easdem, si id jus non recte prae se ferunt, justitiam ad defen-
sorem transferre , quaeramus ab ipsis Lusitanis , quid sit quod
illi a societate Indica postulent. Non dubie respondebunt,
hoc unum se postulare, ne quis praeter se ad Indos mercandi
causa accedat : quod etiam si recte diceretur , non tamen con-
tinuo insidiae et perfida facinora, quae modo narravimus,
excusarentur. Sed tamen quia color ille ad multa pertinet,
in ipso aditu explorandus est. Primum ergo illud positum Probi.
sit jure gentium primario jubente , cujus ratio perpetua est
et immutabilis, licere Batavis quibusvis cum gentibus nego-
tiari. Noluit enim Deus ea cuncta, quibus vita indiget, om-
nibus locis suppeditare naturam: artibus etiam aliis alias gentes
dedit excellere. Quo ista , nisi quod voluit mutua egestate et
copia humanas foveri amicitias, ne singuli se putantes sibi ipsis
sufficere , hoc ipso redderentur insociabiles ? Nunc factum est
ut gens altera alterius suppleret inopiam , divinae justitiae
instituto, ut eo modo (sicut Plinius 5 dicit), quod genitum

1 ex conclusione quinta, articulo priore, in primis verbis et quae ad horum
demonstrationem aut explicationem pertinent cap. sexto. * in c. 7. non longe
a principio. 3 Paneg. (c. 29. §. a.)

Digitized by <^.ooQLe

20 6 DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

esset uspiam apud omnes videretur. Poetas itaque canentes
audimus :

Nec vero terrae ferre omnes omnia possunt.

Item 1 * * :

Excudent alii ,

et quae sequuntur. Hoc igitur qui tollunt, illam laudatissi-
mam tollunt humani generis societatem , tollunt mutuas bene
faciendi occasiones, naturam denique ipsam violant. Nam
et ille , quem Deus terris circumfudit Oceanus undique et
undiqueversus navigabilis, et ventorum stati aut extraordi-
narii flatus, non ab eadem semper et a nulla non aliquando
regione spirantes , nonne significant satis concessum a natura
cunctis gentibus ad cunctas aditum? Hoc Seneca 1 summum
Naturae beneficium putat, quod et vento gentes locis dis-
sipatas miscuit, et sua omnia in regiones ita descripsit, ut
necessarium mortalibus esset inter ipsos commercium. Hoc
igitur jus ad cunctas gentes aequaliter pertinet : quod claris-
simi jurisconsulti * eousque producunt, ut negent ullam rem-
publicam aut Principem prohibere in universum posse , quo-
minus alii ad subditos suos accedant et cum illis negotientur.
Hinc jus descendit hospitale sanctissimum , hinc querelae :
Quod genus hoc hominum , quaeve hunc tam barbara morem
Permittit patria ? hospitio prohibemur arenae *.

Et alibi :

littusque rogamus

Innocuum , et cunctis undamque auramque patentem *.

Et scimus bella quaedam ex hac causa coepisse, ut Mega-
rensibus in Athenienses *, Eononiensibus in Venetos 7: Cas-

1 [Virg. Aen. I*. 6. vs. 848.] 1 Quaest. Natur. [1. 5. c. 18.] * Inst. de rer.

div. §. 1. [I. 2. 1.] et 1. nemo igitur, ff. eo. tit. [D. 1. 8. 4.] V. Gent. de jure

belli. 1. 1. c. 19. et 1. mercatores. C. de comm. [C. 4. 63. 4.] 4 * Virg. Aen. 1.

1. [vs. 539* sq.] 6 Virg. Aen. 1. 7. [vs. 129. sq.] 6 Diod. [1. ia. c. 39» [Plut.

Pericle, [p. 168. b.] 7 Sig. ult. 1. de reb. Ital.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

207

tellanis etiam in Americanos has j'ustas potuisse belli causas
esse et caeteris probabiliores Victoria 1 * putat, si peregrinari
et degere apud illos prohiberentur, si arcerentur a participa-
tione earum rerum, quae jure gentium aut moribus commu-
nia sunt, si denique ad commercia non admitterentur. Cui
simile est , quod in Mosis 1 historia et inde apud Augustinum *
legimus , justa bella Israelitas contra Amorraeos gessisse , quia
innoxius transitus denegabatur, qui jure humanae societatis
aequissimo patere debebat. Et hoc nomine Hercules Orcho-
meniorum *, Graeci sub Agamemnone Mysorum regi arma
intulerunt: quasi libera essent naturaliter itinera, ut Baldus ‘
dixit; accusanturque a Germanis apud Tacitum * Romani,
quod colloquia congressusque gentium arcerent, fluminaque
et terras et caelum quodammodo ipsum clauderent. Nec ul-
lus titulus Christianis quondam in Saracenos magis placuit 7 ,
quam quod per illos terrae Judaeae aditu arcerentur. Sequi-
tur ex hac sententia Lusitanos, etiamsi domini essent earum
regionum, ad quas Batavi proficiscuntur, injuriam tamen fac-
turos, si aditum Batavis et mercatum praecluderent. 'Quanto
igitur iniquius est, volentes aliquos a volentium populorum
commercio secludi illorum opera, quorum in potestate nec
populi isti sunt , nec illud ipsum , qua iter est , quando la-
trones etiam et piratas non alio magis nomine detestamur,
quam quod illi hominum inter se commeatus obsident atque
infestant. Non esse autem Lusitanos earum partium domi-
nos, ad quas Batavi accedunt, puta Javae, Taprobanae,
partis maximae Moluccarum, certissimo argumento colligimus,
quia dominus nemo est ejus rei , quam nec ipse umquam nec

1 Viet, de Indis, p. 2. n. i. 2, 3. 4. 5. 6. 7. Adde Covarr. in c. peccatum.

§ 9. n. 4. ibi, quinta. * Num. c. 20. 3 August. 1. 4. q. 44. super Num. cita-

tur in [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 3.] 4 Soph. Trachin. 5 Cons. 1. 3. 293.

8 Histor. 1. 4. [c. 64.] 7 Alciatus cons. 1. 4. 130. Covarr. in c. peccatum, p.

2. §. 9. Bart. ad. 1. 1. C. de paganis. [C. 1. 1 1 .]

Digitized by LaOOQLe

208

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

alter ipsius nomine possedit. Habent insulae istae, quas
dicimus , et semper habuerunt suos 'reges , suam rempublicam ,
suas leges, sua jura: Lusitanis mercatus, ut aliis gentibus
conceditur: itaque et tributa cum pendunt, et jus mercandi
a Principibus exorant , dominos se non esse sed ut externos
advenire satis testantur: ne habitant quidem nisi precario.
Et quamquam ad dominium titulus non sufficiat, quia et
possessio requiritur, cum aliud sit rem habere, aliud jus ad
rem consequendam, tamen ne titulum quidem dominii in eas
partes Lusitanis ullum esse affirmo, quem non ipsis eripuerit
doctorum et quidem Hispanorum sententia. Primum si dicent
inventionis praemio eas terras sibi cessisse , nec jus nec verum
dicent. Invenire enim non illud est, oculis usurpare, sed ap-
prehendere, ut Gordiani epistola 1 * * * ostenditur: unde gramma-
tici 1 invenire et occupare pro verbis ponunt idem signifi-
cantibus: et tota Latinitas * quod adepti sumus, id demum
invenisse nos dicit, cui oppositum est perdere. Quin et ipsa
naturalis ratio , et legum diserta verba , et eruditiorum inter-
pretatio * manifeste ostendit ad titulum dominii parandum
eam demum sufficere inventionem, quae cum possessione con-
juncta est % ubi scilicet res mobiles apprehenduntur, aut
immobiles terminis atque custodia saepiuntur #: quod in hac
specie dici nullo modo potest. Nam praesidia illic Lusitani
nulla habent. Quid quod ne reperisse quidem Indiam ullo
modo dici possunt Lusitani, quae tot a saeculis fuerat cele-
berrima? Jam ab Horatii 7 tempore

Impiger extremos currit mercator ad Indos
Per mare pauperiem fugiens.

1 1. si Barsatoram. C. de fidejussoribus. [C. 8. 41. 13.] 8 N011. Mare. c. 4.

in v. Occupare. 8 V. Connanum. Comni. juris civilis. 1. 3. c. 3* in fine. 4 V.

Donellum. dc jure civili. 1. 4. c. 10. 5 Inst. de rer. div. §. illud quaesitum

est. [I. 2. 1. §. 13.] 6 1. 3. §. Neratius. in f. fi*, de acq. poss. [D. 41. 2. 3. §.

3.] 7 Epist. 1. 1. 1. [vs. 45. sq.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII. 209

.. Taprobanes pleraque quam exacte nobis Romani 1 descrip-
sere? Jam vero et caeteras insulas ante Lusitanos non fini-
timi tantum Persae et Arabes, sed Europaei etiam, praecipue
Veneti noverant. Praeterea inventio nihil juris tribuit * nisi
in ea , quae ante inventionem nullius fuerant. Atqui Indi Pr,il • ll-
cum ad eos Lusitani venerunt, etsi partim idolatrae, partim
Mahumetani erant gravibusque peccatis involuti *, nihilominus
publice ac privatim rerum possessionumque suarum dominium
habuerunt, quod illis sine justa causa eripi non potuit. Ita
certissimis rationibus post alios auctores maximi nominis
concludit Hispanus Victoria *. Non possunt , inquit , Chris-
tiani seculares aut ecclesiastici potestate civili et principatu
privare infideles , eo duntaxat titulo , quia infideles sunt ,
nisi ab eis alia injuria profecta sit. Fides enim , ut recte
inquit Thomas ‘, non tollit jus naturale aut humanum, ex
quo dominia profecta sunt: imo credere infideles non esse
rerum suarum dominos haereticum est ' , et res ab illis pos-
sessas illis ob hoc ipsum eripere furtum est et rapina, non
minus quam si idem fiat Christianis. Recte igitur dicit
Victoria non magis ista de causa Hispanis jus in Indos quae-
situm, quam Indis fuisset in Hispanos, si qui illorum priores
in Hispaniam venissent. Neque vero sunt Indi Orientis
amentes aut insensati sed ingeniosi et sollertes, ita ut ne
hinc quidem praetextus subjiciendi possit desumi , qui tamen
per se satis est manifestae iniquitatis. Jam olim Plutarchus
•jrpSQxeiv irteove^tx; fuisse dicit /pispicirxi rx (3xp@xpixx , improbam
scilicet alieni cupiditatem hoc sibi velum obtendere, quod
barbariem mansuefaciat. Et nunc etiam color ille redigendi
invitas gentes ad mores humaniores, qui Graecis olim et
Alexandro usurpatus est, a theologis omnibus, praesertim

1 V. Plin. Nat. hist. 1. 6. c. aa. 2 * * 1. 3. ff. dc acq. rcr. dom. [D. 41. 1.]

* Covarr. in c. peccatum. §. 10. n. a. et 4. et 5. 4 de pot. civ. p. 1. n. 9.

* Thom. a. a. q. 10. art. ia. 8 Viet, de Indis p. 1. n. 4. 5. 6. 7. et 19.

»4

Digitized by LaOOQle

210 DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

Hispanis 1 * , improbus atque impius censetur. Secundo si
Pontificis Alexandri Sexti divisione utentur, ante omnia illud
attendendum est , volueritne Pontifex contentiones tantum Lusi-
tanorum et Castellanorum dirimere , quod potuit sane ut lectus
inter illos arbiter ’, sicut et ipsi reges jam ante inter se ea
de re foedera quaedam pepigerant: et hoc si ita est, cum
res inter alios acta sit, ad caeteras gentes non pertinebit: an
vero prope singulos mundi trientes duobus populis donare.
Quo J etsi voluisset et potuisset Pontifex , non tamen continuo
sequeretur dominos Orientis esse Lusitanos, cum donatio
dominium non faciat, sed secuta traditio *: quare et huic
causae possessio deberet accedere. Tum vero si quis jus
ipsum sive divinum sive humanum scrutari volet, non autem
ex commodo suo metiri , facile deprehendet donationem ejus-
modi ut rei alienae nullius esse momenti. Disputationem de
potestate Pontificis, hoc est episcopi Romanae ecclesiae,
hic non aggrediar, nec quidquam ponam nisi ex hypothesi,
hoc est quod confitentur homines inter eos eruditissimi, quique
plurimum Pontificiae tribuunt auctoritati , maxime Hispani * :
qui cum pro sua perspicacia facile viderent Dominum Christum
omne a se terrenum imperium abdicasse, mundi certe totius
dominium, qua homo fuit, non habuisse, et si habuisset,
nullis tamen argumentis astrui posse, jus illud in Petrum aut
Romanam ecclesiam vicario jure translatum, cum alias etiam
certum sit multa Christum habuisse , in quae Pontifex non
successerit * , intrepide affirmarunt , (utar ipsorum verbis) ,
Pontificem non esse dominum civilem aut temporalem totius
orbis * : imo etiam si quam talem potestatem in mundo ha-

1 V, Vasq. in praefac. n. 5. • V. Osorium. 3 Jnst. cie rer. div. §. per tra-

ditionem. [I. 2. 1. §. 40.] 4 Luc. 12. 14. Joh. 18. 36. Viet, de Indis p. 1.

n. 25. 5 Viet. ibi. n. 27. 6 V. Vasq. Contr. ili. e. 21. Turr. Crera. 1. 2. c.

113. Hugo. 69. dist. cum ad verum. Bem. in 1. 2. ad Eug. Viet, de Indis,

p. 1. n. 27. Covarr. in c. peccatum. §. 9. n. 7.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

21 1

beret, eam tamen non recte exerciturum, cum spirituali sua
jurisdictione contentus esse debeat 1 * * : secularibus autem Prin-
cipibus eam concedere nullo modo posse Tum vero si
quam habeat potestatem temporalem , eam habere , ut loquun-
tur, in ordine ad spiritualia: quocirca nullam illi esse po-
testatem in populos infideles, ut qui ad ecclesiam non per-
tineant. Unde sequitur ex sententia Cajetani et Victoriae et
potioris partis tam theologorum quam canonistarum *, non
esse idoneum titulum adversus Indos, vel quia Papa dederit
provincias illas tamquam dominus absolute, vel quia non
recognoscunt dominium Papae: atque adeo ne Saracenos
quidem isto titulo unquam spoliatos.

His igitur sublatis , cum manifestum sit , quod et Victoria *
scribit, Hispanos ad terras remotiores illas navigantes nullum
jus secum attulisse occupandi eas provincias, unus duntaxat
titulus belli restat, qui et ipse si justus esset, tamen ad domi-
nium proficere non posset nisi jure praedae, hoc est post occu-
pationem. Atqui tantum abest ut Lusitani eas terras occupave-
rint, ut cum plerisque gentibus, quas Batavi accesserunt,
bellum eo tempore nullum haberent. Et sic igitur nullum jus
illis quaeri potuit , cum etiam si quas ab Indis pertulissent in-
jurias, eas longa pace et amicis commerciis remisisse merito
censeantur. Quamquam ne fuit quidem quod bello obtenderent.
Nam qui barbaros bello persequuntur , ut Americanos Hispani ,
duo solent praetexere, quod ab illis commercio arceantur,
aut quod doctrinam verae religionis illi nolint agnoscere.
Et commercia quidem Lusitani ab Indis impetrarunt, ut hac
in parte nihil habeant , quod querantur. Alter vero obtentus

1 Macth. 20. 2 6. Joh. 6. 15. Matth. 17. 27. 1 Viet. ibi. n. 28. Covarr. d.
loco. * Cor. 1. 5. in tine. Thom. 2. 2. q. 12. art. 2. Avala. 1. 1. c. 2. n. 29.

Viet. ibi. n. 30. Covarr. d. loco. V. locum Cajet, infra. Thom. 2. 2. q. 661
art. 8. Silvester de infidelibus §. 7. Innoc. in c. quod super his. de votot

[Decretal. 3. 34. 8.] Viet. ibi. n. 31. 4 d. n. 31.

14*

Digitized by LaOOQle

212

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

nihilo est justior 1 , quam ille Graecorum in barbaros , quo
Boethius * respexit :

An distant quia dissidentque mores
Injustas acies et fera bella movent ,

Alternisque volunt perire telis ?

Non est justa satis saevitiae ratio .

Ista autem et Thomae et concilii Toletani et Gregorii et
theologorum , canonistarum , jurisprudentiumque fere om-
nium 3 conclusio est: quantumcunque fides annuntiata sit

barbaris (nam de his qui subditi ante fuerunt Christianis
Principibus, item de apostatis alia est quaestio) probabiliter
et sufficienter , et si noluerint eam recipere , non tamen licere
hac ratione eos bello persequi et spoliare bonis suis. Operae
pretium est in hanc rem ipsa Cajetani * verba describere.
Quidam , ait, injideles nec de jure nec de facto subsunt se-
cundum temporalem jurisdictionem Principibus Christianis ,
ut si inveniuntur pagani , qui numquam imperio Romano
subditi fuerunt , terras habitantes , in quibus Christianum
numquam fuit nomen . Horum namque domini , quamvis
injideles , legitimi domini sunt , sive regali sive politico re-
gimine gubernantur : nec sunt propter infidelitatem a do-
minio suorum privati , quum dominium sit ex jure positivo
et infidelitas ex divino jure , quod non tollit jus positivum ,
ut superius in quaestione habitum est . Et de his nullam
scio legem quoad temporalia . Contra hos nullus rex , nullus
imperator , nec ecclesia Romana potest movere bellum ad
occupandas terras eorum aut subjiciendos eos temporaliter ,

1 V. Vasq. controv. illustr. c. 24. Viet, de Indis, p. 2. n. 10. 5 de cons. phil.

1. 4. in 4. met. [p. 286. vs. 7.] 8 Thom. 2. 2. q. 10. art. 8. Matth. 10. 23. c.

de Judaeis, dist. 45. [Decr. Grat. p. 1. 45. 5.] c. qui sincera, cad. dist. [c. 3.]
Innoc. d. loco. Bart. ad 1. 1. C. de pag. [C. 1. 11.] Covarr. ad. c. peccatum,

p. 2. §. 9. et 10. Ayala de jure belli. 1. 1. c. 2, n. 28. 4 ad Summ. Thom.

2. 2. q. 66. art. 8.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

213

quia nulla subest causa justa belli , cum Jesus Christus
rex regum , cui data est potestas in caelo et in terra ,
miserit ad capiendam possessionem mundi , non milites ar-
matae militiae , sed sanctos praedicatores , sicut oves inter
lupos . Unde nec in Testamento veteri 9 ubi armata manu
possessio erat capienda terrae infidelium 9 indictum lego
bellum alicui propter hoc 9 quod non erant fideles 9 sed quia
nolebant dare transitum , vel quia eos offenderant 9 ut Ma-
di anitae 9 vel ut recuperarent sua 9 divina largitate sibi
concessa • Unde gravissime peccaremus 9 si fidem Christi

Jesu per hanc viam ampliare contenderemus 9 nec essemus
legitimi domini illorum 9 sed magna latrocinia committere-
mus et teneremur ad restitutionem 9 utpote injusti debella-
tores aut occupatores . Mittendi essent ad hos praedicatores
boni viri 9 qui verbo et exemplo converterent eos ad Deum :
et non qui eos opprimant 9 spolient 9 scandalizent 9 subjiciant
et duplo Gehennae filios faciant more Pharisaeorum . Et in
hanc formam audimus saepe a senatu in Hispania et theo-
logis praecipue Dominicanis decretum fuisse l9 sola verbi
praedicatione non bello Americanos ad fidem traducendos:
libertatem etiam, quae illis eo nomine erepta esset, restitui
debere , quod a Paulo Tertio , Pontifice et Carolo Quinto , Im-
peratore et Hispaniarum rege comprobatum dicitur. Omittimus
jam Lusitanos in plerisque partibus religionem nihil promo-
vere; ne operam quidem dare, cum soli lucro invigilent.
Imo et illud ibi verum esse, quod de Hispanis in America
Hispanus 1 scripsit , non miracula , non signa audiri , non
exempla vitae religiosae, quae ad eamdem fidem alios possent
impellere, sed multa scandala, multa facinora, multas im-
pietates. Quare cum et possessio et titulus deficiat posses-
sionis, neque res ditionesque Indorum pro talibus haberi

1 V. Joh. Met. in pracf. ad Osorium. 2 Viet, in rclcct. i. dc Indis. §. 3«

Digitized by <^.ooQLe

214

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

debeant, quasi nullius ante fuissent , neque cum illorum essent
aliis recte acquiri potuerint, sequitur Indorum populos, de
quibus nos loquimur, Lusitanorum proprios non esse, sed
liberos et sui juris, de quo ipsi doctores Hispani 1 * non du-
bitant. Si ergo in populos terrasque et ditiones Lusitani
jus nullum quaesiverunt, videamus an mare et navigationem
Pr»bi. ut. aut mercaturam sui juris facere potuerint. De mari autem
prima sit consideratio , quod cum passim in jure aut nullius ,
aut commune, aut publicum juris gentium dicatur , hae voces
quid significent ita commodissime explicabitur, si poptas ab
Hesiodo omnes et philosophos et jurisconsultos veteres imitati
in tempora distinguamus ea , quae tempore forte haud longo ,
certa tamen ratione et sui natura discreta sunt. Neque nobis
vitio verti debet, si in juris a natura procedentis explica-
tione auctoritate et verbis eorum utimur, quos constat natu-
darZtu' rsd' iudicio plurimum valuisse. Sciendum est igitur in pri-
Dominium. mordiis vitae humanae aliud quam nunc est dominium , aliud

Communio. . ...... • • .

communionem fuisse. Nam dominium nunc proprium quid
significat quod scilicet ita est alicujus, ut alterius non sit
eodem modo. Commune autem dicimus, cujus proprietas
inter plures consortio quodam aut consensu collata est ,
•exclusis aliis. Linguarum paupertas coegit voces easdem in
re non eadem usurpare. Et sic ista nostri moris nomina ad
jus illud pristinum similitudine quadam et imagine referun-
tur. Commune igitur tunc non aliud fuit, quam quod sim-
pliciter proprio opponitur. Dominium autem facultas non
injusta utendi re communi 3, quem usum scholasticis visum
est facti , “hon juris vocare * , quia qui nunc in jure usus

1 Viet, in i. relect. dc Indis, in fine. [n. 16.] * V. Gl. et Castrcns.

in I. ex hoc jure. [D. i. i. 5.] et c. jus naturale, dist. 1. [Decr. Grat. p. x.

; 1* 7*] 3 V. Vasq. controv. usu freq. c. 1. n. 10. 4 c. exiit qui seminat, de
‘Y‘ ; vprb. sign. in 6°. [Decretal. in 6°. 5. 12. 3.] Clem. exivi de Paradiso, de verb.

‘ \ sign. [Clem. const. 5» u 1.]

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XU.

215

vocatur proprium est quiddam, aut ut illorum more loquar,
privative ad alios dicitur. Jure primo gentium , quod et
naturale interdum dicimus , et quod poetae alibi aetate aurea ,
alibi Saturni aut Justitiae regno depingunt, nihil proprium
fuit: quod Cicero dixit: Sunt autem privata nulla natura ,
et Horatius 1 * :

Nam propriae telluris herum natura nec illum ,

Nec me , nec quemquam statuit.

Neque enim potuit natura dominos distinguere. Hoc igitur
significatu res omnes eo tempore communes fuisse dicimus,
idem innuentes quod poetae, cum primos -homines in medium
quaesivisse et Justitiam casto foedere res medias tenuisse di-
cunt: quod ut clariHS explicent, negant eo tempore campos
limite partitos, aut commercia fuisse ulla:

promiscua rura per agros
Praestiterant cunctis communia cuncta videri *.

Recte additum est videri , propter translationem ut dixi-
mus vocabuli. Communio autem ista ad usum referebatur:

pervium cunctis iter ,

Communis usus omnium rerum fuit *.

Cujus ratione dominium quoddam erat, sed universale et
indefinitum : Deus enim res omnes non huic aut illi dederat,
sed humano generi atque eo modo plures in solidum ejusdem
rei domini esse non prohibebantur: quod, si hodierna signi-
ficatione sumamus dominium , contra omnem est rationem.
Hoc enim proprietatem includit , quae tunc erat penes nemi-
nem. Aptissime autem illud dictum est:

omnia rerum
Usurpantis erant *.

Ad eam vero quae nunc est dominiorum distinctionem non

1 [Sat. 1. 2. 2. vs. 129. sq.J 3 Avienus in Arataeis. [vs. 302. sq.] 3 Seneca

Octavia [vs. 402. sq.] 4 Avienus ibid. [vs. 301.]

Digitized by <^.ooQLe

21 6 DE JURE PRAEDAE. CAP XII.

impetu quodam, sed paulatim ventum videtur, initium ejus
monstrante natura. Cum enim res sint nonnullae, quarum
usus in abusu consistit, aut quia conversae in substantiam
utentis nullum postea usum' admittunt 1 , aut quia utendo
fiunt ad usum deteriores, in rebus prioris generis, ut cibo
et potu, proprietas statim quaedam ab usu non sejuncta
emicuit. Hoc enim est proprium esse, ita esse cujusquam
ut et alterius esse non possit : quod deinde ad res posterioris
generis, vestes puta et res mobiles alias aut se moventes,
ratione quadam productum est. Quod cum esset, ne res
quidem immobiles omnes, agros puta, indivisae manere potu-
erunt: quamquam enim horum usus non simpliciter in abusu
consistat, eorum tamen usus abusus cujusdam causa compa-
ratus est, ut arva et arbusta cibi causa, pascua etiam vesti-
um : omnium autem usibus promiscue sufficere non possunt.
Repertae proprietati lex posita est, quae naturam imitaretur.
Sicut enim initio per applicationem corporalem usus ille ha-
bebatur, unde proprietatem primum ortam diximus, ita si-
mili applicatione res proprias cujusque fieri placuit. Haec
est quae dicitur occupatio, voce accommodatissima ad eas
res , quae ante in medio positae fuerant : quo Seneca * tra-
gicus alludit

in medio est scelus
Positum occupanti .

Et philosophus * : equestria omnium equitum Romano-
rum sunt : in illis tamen locus meus fit proprius quem oc-
cupavi. Hinc Quintilianus 4 dicit, quod omnibus nascitur
industriae esse praemium , et Tullius s, factas esse veteri
occupatione res eorum , qui quondam in vacua venerant .

1 Dig. de usufr. ear. rer. quae usu cons. [D. 7. 5*] Extr. de verb. sign. ad

.conditorem, et, quia quorumdam. [Extrav. Const. ao. Joan. XXII* tit. 14. c.

V: : 3* et c* 5*] Thom. a. a. q. 78. art. 1. 2 Sen. Thyeste, [vs. 203. *q.] 3 de benef.

V 7. c. 12. 4 Deci. 13. [Ed. L. B. a. 1665. p. 188.] * de oflf. 1. 1. [c. 7. §. 20.]

Digitized by <^.ooQLe

DB JURE PRAEDAE. CAP. XII.

217

Occupatio autem haec in his rebus , quae possessioni reni-
tuntur, ut sunt ferae bestiae, perpetua esse debet, in aliis
sufficit corpore coeptam possessionem animo retineri. Occu-
patio in mobilibus est apprehensio, in immobilibus instructio
aut limitatio: unde Hermogenianus 1 cum dominia distincta
dicit, addit agris terminos positos, aedificia collocata. Hic
rerum status a poetis indicatur:

Tum laqueis captare feras et fallere visco
Inventum * ;

tum primum subiere domos :
Communemque prius , ceu lumina solis et aurae ,

Cautus humum longo signavit limite messor *.

Celebratum post haec, ut Hermogenianus indicat, com-
mercium , cujus gratia

Fluctibus ignotis insultavere carinae *.

Eodem autem tempore et respublicae institui coeperunt,
atque ita eorum, quae a prima communione divulsa erant,
duo facta sunt genera. Alia enim sunt publica , hoc est po-
puli propria (quae est genuina istius vocis significatio) , alia
mere privata, hoc est singulorum. Occupatio autem publica
eodem modo fit , quo privata. Seneca * : Fines Atheniensium
aut Campanorum vocamus , quos deinde inter se vicini pri-
vata terminatione distinguunt . Gens enim unaquaeque
Partita fines regna constituit , novas
Exstruxit urbes *.

Hoc modo dicit Cicero 7 agrum Arpinatem Arpinatum dici,
Tusculanum Tusculanorum: similisque est , inquit, privata-
rum possessionum descriptio . Ex quo , quia suum cujusque
fit eorum , quae natura fuerant communia , quod cuique ob-

1 1. ex hoc jure. flf. de just. ct jure. [D. i. i. 5.] 8 Virg. Georg. 1. 1. [vs.
139- sq.] * Ovid. Metam. 1. 1. [vs. 121. et vs. 135* sq.] 4 Ovid. [ibid. vs.
134*] 4 de benef. 1. 7« c. 4. 6 Seneca Octavia, [vs. 419. sq.] 7 OfT. 1. 1.
[c. 7. 5- ai.J

Digitized by <^.ooQLe

2l8

DE JORE PRAEDAE. CAP. XII.

tigit id quisque teneat. Contra autem Thucydides 1 * * * eam
terram, quae in divisiohe populo nulli obvenit, cUptcrov , hoc
est indefinitam et limitibus nullis circumscriptam vocat.

Ex his quae hactenus dicta sunt , duo intelligi possunt. Prius
est eas res , quae occupari non possunt aut occupata numquam
sunt , nullius proprias esse posse * , quia omnis proprietas ab
occupatione coeperit. AJterum vero eas res omnes , quae ita
a natura comparatae sunt , ut aliquo utente nihilominus aliis
quibusvis ad usum promiscue sufficiant, ejus hodieque con-
ditionis esse et perpetuo esse debere, cujus fuerint, cum
primum a natura proditae sunt. Hoc Cicero * voluit: Ac
latissime quidem patens hominibus inter ipsos omnibus inter
omnes societas haec est , in qua omnium rerum , quas ad
communem usum natura genuit , est servanda communitas.
Sunt autem omnes res hujus generis, in quibus sine detri-
mento alterius alteri commodari potest. Hinc illud esse
dicit Cicero: Non prohibere aqua profluente. Nam aqua
profluens qua talis, non qua flumen est, inter communia
omnium a jurisconsultis refertur et a poeta * :

Quid prohibetis aquas ? usus communis aquarum est :
Nec solem proprium natura , nec aera fecit ,

Nec tenues undas : in publica munera veni.

Dicit haec non esse natura propria , sicut Ulpianus 1 natura
omnibus patere , tum quia primum a natura prodita sunt et
in nullius adhuc dominium pervenerunt, ut loquitur Nera-
tius * , tum quia , ut Cicero 7 dicit , a natura ad usum com-
munem genita videntur. Publica autem vocat, tralatitia sig-
nificatione *, non quae ad populum aliquem, sed quae ad
societatem humanam pertinent , quae publica juris gentium in

1 I. i. [c. 139.] 5 V. Duar. in tit. flf. de rer. div. ct qual. [D. i. 8.]

• d. lihro. [c. 1 6. §. 5*0 4 Ovid. Metam. 1. 6, [vs. 349. sqq.] * 1. venditor,

flf. comm. praed. [D. 8. 4. 13.] ® I. quod in littore. flf. de acq. rer. dom. [D. 41.

1. 14.] 7 loco citato. 8 V. Conn. Comm. civ. 1. 3* c. 2. Doncllus. 1. 4. c. 1.

Digitized by f^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

219

legibus vocantur > , hoc est communia omnium , propria nul-
lius. Hujus generis est aer, duplici ratione, tum quia oc-
cupari non potest, tum quia usum promiscuum hominibus
debet. Et eisdem de causis commune est omnium maris
elementum, infinitum scilicet ita, ut possideri non queat,
et omnium usibus accommodatum, sive navigationem respi-
cimus, sive etiam piscaturam *. Cujus autem juris est mare,
ejusdem sunt, si qua mare aliis usibus eripiendo sua fecit,
ut arenae maris, quorum pars terris continua littus dicitur.
Recte igitur Cicero *: Quid tam commune quam mare fluc-
tuantibus , littus ejectis P Etiam Virgilius auram , undam ,
littus cunctis patere dicit. Haec igitur sunt illa, quae Ro-
mani 1 * * 4 vocant communia omnium jure naturali , aut quod
idem esse diximus, publica juris gentium, sicut et usum
eorum modo communem modo publicum vocant. Quamquam
vero etiam ea nullius esse, quod ad proprietatem attinet,
recte dicantur, multum tamen differunt ab his, quae nullius
sunt et communi usui attributa non sunt , ut ferae , pisces ,
aves: nam ista si quis occupet, in jus proprium transire
possunt, illa vero totius humanitatis consensu proprietati in
perpetuum excepta sunt , propter usum , qui cum sit omnium ,
non magis omnibus ab uno eripi potest, quam a te mihi
quod meum est. Hoc est quod Cicero * dicit inter prima
esse justitiae munera, rebus communibus pro communibus
uti. Scholastici dicerent esse communia alia affirmative,
alia privative. Distinctio haec non modo jurisprudentibus
usitata est, sed vulgi etiam confessionem exprimit: unde

1 1. ult. flT. dc usuc. [D. 41. 3.] 2 1. Aristo, ff. de rcr. div. [D. 1. 8. 10.]

3 loco supra citato. 4 Inst. dc rcr. div. §. ct quidem naturali, ct §. littorum.

[I. 2. 1. §. 1. ct §. 5.] Dig. de rer. div. 1. 1. ct 1. 2. ct 1. Aristo, eo tit.
[D. 1. 8.] 1. quod in littore. et 1. quamvis. IT. dc acq. rcr. dom. [D. 41. 1.

14. et so.] 1. injuriarum. §. si quis me. ff. dc injuriis. [D. 47. 10. 13. §. 7.]
1. littora ff. ne quid in loc. pubi. [D. 43. 8. 3.] cum 1. seq. * Off. 1. 1. [c.
7. §• 20.]

Digitized by f^ooQle

220

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

apud Athenaeum convivator mare commune esse dicit, at
pisces capientium fieri. Et in Plautina Rudente 1 servulo
dicenti, Mare quidem commune certo est omnibus , assentit
piscator: addenti autem. In mari inventum est , commune
est , recte occurrit:

Meum quod rete atque hami nacti sunt , meum

potissimum est.

Mare igitur proprium omnino alicujus fieri non potest ,
quia natura commune hoc esse non permittit, sed jubet1 *:
imo ne littus quidem , nisi quod haec addenda est interpre-
tatio: ut si quid earum rerum per naturam occupari possit,
id eatenus occupantis fiat, quatenus ea occupatione usus ille
promiscuus non laeditur. Quod merito receptum est: nam
cum ita se res habet, cessat utraque exceptio, per quam
evenisse diximus, ne omnia in jus proprium transcriberentur.
Quoniam igitur inaedificatio species est occupationis , in littore
licebit aedificare a, si id fieri potest sine caeterorum incom-
modo , ut Pomponius loquitur : quod ex Scaevola explicabi-
mus, nisi usus publicus, hoc est communis, impediretur.
Et qui aedificaverit soli dominus fiet, quia id solum nec ullius
proprium, nec ad usum communem necessarium fuit. Est
igitur occupantis, sed non diutius, quam durat occupatio 4 ,
quia reluctari mare possessioni videtur, exemplo ferae, quae
si in naturalem se libertatem receperit, non ultra captoris est.
Ita et littus postliminio mari redit. Quidquid autem privatum
fieri occupando , idem et publicum , hoc est populi proprium ,
posse ostendimus. Sic littus imperii Romani finibus inclusum

1 actu 4. sc. Heus mane. [vs. 975. sqq. et vs. 985.] s V. Donell. 1. 4. c. 2.

J Inst. de rcr. div. §. littorum. [I. a. 1. $. 5.] 1. riparum. §. 1. fT. dc rer. div.

[D. 1. 8. 5.] 1. fluminum. (T. dc damno inf. [D. 39. 2. 04.] 1. quamvis. AT. dc
acq. dom. [D. 41. 1. 50.] 1. in littore. fl*. ne quid in loc. pubi. [D. 43. 8. 4.]

4 1. Aristo. fT. de rcr. divis. [D. 1. 8. 10.] I. quod in littore. fT. de acq. dom.
[D. 41. 1. 14.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

221

populi Romani esse Celsus existimat ‘ : quod si ita est , mi-
nime mirandum est eumdem populum subditis suis occupandi
littoris modum per Principem aut praetorem potuisse conce-
dere *. Caeterum et haec occupatio non minus quam privata
ita restringenda est, ne ulterius porrigatur, quam ut salvus
sit usus juris gentium. Nemo igitur potest a populo Romano
ad littus maris accedere prohiberi 1 , et retia siccare et alia
facere, quae semel omnes homines in perpetuum sibi licere
voluerunt ‘. Maris autem natura hoc differt a littore, quod
mare, nisi exigua sui parte, nec inaedificari facile nec includi
potest: et ut posset, hoc ipsum tamen vix contingeret sine
usus promiscui impedimento. Si quid tamen exiguum ita
occupari potest, id occupanti conceditur. Hype.bole est
igitur ®:

Contracta pisces aequora sentiunt

Jactis in altum molibus.

Nam Celsus • jactas in mare pilas ejus esse dicit, qui je-
cerit , sed id non concedendum , si deterior maris usus eo
modo futurus sit. Et Ulpianus 7 eum qui molem in mare
jacit, ita tuendum dicit, si nemo damnum sentiat. Nam si
cui haec res nocitura sit, interdictum utique. Ne quid in
loco publico fiat , competiturum. Ut et Labeo * si quid tale
in mari struatur, inderdictum vult competere. Ne quid in
mari , quo portus , statio iterye navigiis deterius sit , fiat.
Quae autem navigationis , eadem piscatus habenda est ratio ,
ut communis maneat omnibus. Neque tamen peccabit, si
quis in maris diverticulo piscandi locum sibi palis circumse-

1 d. 1. littora flf. ne quid in loc. pubi. [D. 43. 8. 3.] Donell. 1. 4. c. 2. et c. 9.
J d. 1. quamvis. fT. de acq. dom. [D. 41. 1. 50.] 1. 2. in pr. et §. merito, ct §. si
quis a Principe. fT. ne quid in loco pubi. [D. 43. 8. 2. § 10. et §. 16.] 3 1. nemo
igitur. fT. de rer. div. [D. 1. 8. 4.] 4 d. 1. littora. ff. ne quid in loco pubi. 6 Ho-
rat. [Od. 1. 3. 1. vs. 33» sq.J • d. 1. littora. 7 1. 2. fT. ne quid in loco pubi. §.
adversus. [D. 43. 8. 2. §. 8.] 8 1. 1. §. si in mare. fT. de fluminibus. [D. 43. 12.
1. §. 17.]

Digitized by f^ooQle

222

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

piat atque ita privatum faciat: sicut Lucullus exciso apud
Neapolim monte ad villam suam maria admisit Et hujus
generis puto fuisse piscinas maritimas , quarum Varro et Co-
lumella meminerunt. Nec Martialis * alio spectavit, cum de
Formiano Apollinaris loquitur:

Si quando Nereus sentit Aeoli regnum ,

Ridet procellas tuta de suo mensa.

Et Ambrosius * : Inducis mare intra praedia tua , ne de-
sint belluae. Hinc apparere potest, quae mens Pauli * fuerit,
cum dicit, si maris proprium jus ad aliquem pertineat, uti
possidetis interdictum ei competere. Esse quidem hoc in-
terdictum ad privatas causas comparatum, non autem ad
publicas (in quibus etiam ea comprehenduntur, quae jure
gentium communi facere possumus), sed hic jam agi de
jure fruendo, quod ex causa privata contingat, non publica,
sive communi. Nam teste Marciano 5 , quidquid occupatum
est et occupari potuit , id jam non est juris gentium , sicut
est mare. Exempli causa , si quis Lucullum aut Apollinarem
in privato suo , quatenus diverticulum maris incluserant ,
piscari prohibuisset, dandum illis interdictum Paulus puta-
vit , non solum injuriarum actionem , ob causam scilicet
privatae possessionis. Imo in diverticulo maris, sicut in di-
verticulo fluminis*, si locum talem occuparim ibique piscatus
sim, maxime si animum privatim possidendi plurium anno-
rum continuatione testatus fuerim, alterum eodem jure uti
prohibebo, ut ex Marciano colligimus, non aliter quam in
lacu , qui mei dominii est 7. Quod verum quamdiu durat
occupatio, quemadmodum in littore antea diximus. Extra
diverticulum idem non erit, ne scilicet communis usus hn-

1 Plin. 1. io. c. 54. 1 2 Epigr. 1. 10. 30. 3 De Nabuthe. c. 3. 4 1. sane si
maris. IT. de injuriis. [D. 47. 10. 14.] 6 I. nemo igitur, ff*. de rer. div. [D. 1.

8. 4.] • L si quisquam. fT. de divers. temp. pracscr. [D. 44. 3. 7.] 7 1. inju-

riarum^ §. ulc. flf. de injuriis. [D. 47. 10. 13. §. 7.] 1. praescriptio fF. de usuc.

[D. 41. 3. 450

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII. 223

pediatur. Ante 'aedes igitur meas aut praetorium ut piscari
aliquem prohibeam , usurpatum quidem est , sed nullo jure :
adeo quidem ut Ulpianus 1 * contemta ea usurpatione, si quis
prohibeatur, injuriarum dicat agi posse. Hoc Imperator Leo*
(cujus legibus non utimur) contra juris rationem mutavit
voluitque rpoivpx, hoc est vestibula maritima , eorum esse
propria, qui oram habitarent ibique eos jus piscandi habere:
quod tamen ita procedere voluit, ut septis quibusdam re-
moratoriis, quas Imx&c Graeci vocant, locus ille occupare-
tur * : existimans nimirum non fore, ut quis exiguam maris
portionem alteri invideret, qui ipse toto mari ad piscandum
admitteretur. Certe ut quis maenam maris partem , etiamsi
possit, publicis utilitatibus eripiat, non tolerandae est im-
probitatis: in quam merito vir sanctus * invehitur. Spatia
maris sibi vindicant jure mancipii , pisciumque jura sicut
vernaculorum , conditione sibi servitii subjecta commemorant.
Iste , inquit , sinus maris meus est, ille alterius. Dividunt
elementa sibi potentes. Est igitur mare in numero earum
rerum, quae in commercio non sunt, hoc est, quae proprii
juris fieri non possunt *. Unde, censent eruditiores, sequi-
tur, si recte et proprie loquamur, nullam maris partem in
territorio populi alicujus posse censeri: quod ipsum Placen-
tinus sensisse videtur, cum dixit mare ita esse 'commune,
ut in nullius dominio sit nisi solius Dei, et Johannes Faber *
cum mare asserit relictum in suo jure et esse primaevo, quo
omnia erant communia. Alioqui nihil differrent, quae sunt
omnium communia , ab his quae publica proprie dicuntur , ut
mare a flumine. Flumen populus occupare potuit, ut in-
clusum finibus suis, mare non potuit. Territoria autem sunt

1 d. I. injuriarum. §. si quis mc. [D. 47. 10. 13. §. 7.] 3 Nov. 5 6. 5 Nov.

Leonis 102. 103. 104. V. Cui ac. Observ. 1. 14. 1. 4 Hexacm. 1. 5. c. 10.

* Doncll. 1. 4. c. 6, 6 ad d. §. littorum. Inst. de rer. div. [I. 2. 1. §. 5.]

Adde l)d. in 1. ff. ad 1. Rhod. [D. 14. 2. 9.]

Digitized by i^ooQLe

224 DE JURE PRAEDAE, cap xit.

ex occupationibus populorum , ut privata dominia ex occu-
pationibus singulorum. Vidit hoc Celsus 1 * , qui clare satis
distinguit inter littora, quae populus Romanus occupare
potuit, ita tamen ut usui communi non noceretur, et mare,
quod omnino pristinam naturam retinuit. Nec ulla lex diver-
sum indicat. Quae vero leges a contrariae sententiae auctoribus
citantur * , aut de insulis loquuntur , quas clarum est occu-
pari potuisse, aut de portu, qui non communis est, sed proprie
publicus. Qui vero dicunt mare aliquod esse imperii Romani,
dictum suum ita interpretantur, ut dicant jus illud in mare
ultra protectionem et jurisdictionem non procedere: quod
illi jus a proprietate distinguunt, nec forte satis animadver-
tunt id ipsum, quod populus Romanus classes praesidio
navigantium disponere potuit , et deprehensos in mari piratas
punire, non ex proprio, sed ex communi jure accidisse, quod
et aliae liberae gentes in mare habent. Illud interim fatemur
potuisse inter gentes aliquas convenire, ut capti in maris
hac aut illa parte hujus aut illius reipublicae judicium subi-
rent, atque ita ad commoditatem distinguendae jurisdictionis
in mari fines describi: quod ipsos quidem eam sibi legem
ferentes deligat, at alios populos non item, neque locum
alicujus proprium facit, sed in personas contrahentium jus
constituit Quae distinctio, ut naturali rationi consentanea
est, ita Ulpiani * responso quodam comprobatur, qui rogatus
an duorum praediorum maritimorum dominus alteri eorum,
quod venderet, servitutem potuisset imponere, ne inde in

1 1. littora. flf. nc quid in loco pubi. [D. 43. 8. 3.] * I. insulae, ff*. dc
judiciis. [D. 5. 1. 9.] 1. Caesar, flf. dc pubi. [D. 39. 4. 15.] Gl. in 1. quaedam,
flf. de rcr. div. [D. 1. 8. a.] et ibi Bal. et Gl. in §. 1. Inst. de rer. divis.

[I. a. 1.] et in d. 1. littora. 3 Bal. in c. 1. in pr. in 2. coi. quib. mod. feud.
amitt. Adde 1. unicam C. de classicis. [C. 11. 13.] et Ang. in 1. sane. fF. de
injuriis. [D. 47* 10. 14.] 4 1. venditor fundi, flf. comm. praed. [D. 8. 4. 13.]

Adde 1. caveri. [1. 4.] eo tit.

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

»25

certo maris loco piscari liceret, respondet rem quidem ipsam ,
mare scilicet, servitute nulla affici potuisse , quia per naturam
hoc omnibus pateret, sed cum bona fides contractus legem
venditionis servari exposceret, personas possidentium et in
jus eorum succedentium per istam legem obligari. Verum
est loqui jurisconsultum de praediis privatis et lege privata ,
sed in territorio et lege populorum eadem hic est ratio,
quia populi respectu totius generis humani privatorum locum
obtinent. Similiter reditus ‘, qui in piscationes maritimas
constituti regalium numero censentur , non rem y hoc est
mare aut piscationem, sed personas obligant. Quare subditi,
in quos legem ferendi potestas reipublicae aut Principi ex
consensu competit, ad onera ista compelli forte poterunt,
sed exteris jus piscandi ubique immune esse debet, ne ser-
vitus imponatur mari, quod servire non potest. Non enim
maris eadem quae fluminis ratio est, quod cum sit publicum ,
id est populi, jus etiam in eo piscandi a populo aut Principe
concedi aut locari potest * , ita ut ei qui conduxit etiam in-
terdictum veteres dederint ’ , de loco publico f ruendo , addita
conditione, si is cui locandi jus fuerit fruendum alicui loca-
verit; quae conditio in mari evenire non potest ♦. Caeterum
qui ipsam piscationem numerant inter regalia ne illum quidem
locum, quem interpretabantur, satis inspexerunt: quod Isemiam
et Alvarotum * non latuit. Demonstratum est nec populo nec
privato cuipiam jus aliquod proprium in ipsum mare (nam
diverticulum excepimus) competere posse, cum occupationem
nec natura nec usus publici ratio permittat. Hujus autem rei
causa instituta fuerat haec disputatio , ut appareret Lusitanos
mare, quo ad Indos navigatur, sui juris non fecisse. Nam

1 c. quae sint regalia, in Feudis. [F. 2. 26.] 1 * 3 V. Balbum, de praescr. 4.

parte et 5. part. princip. q. 6. n. 4. 3 d. 1. injuriarum. §. si quis me. vs. con-

ductori. [D. 47. 10. 13. 7.] 4 Dig. de loco publico fruendo. [D. 43. 9.]

4 ad d. locum, quae sint regalia.

Digitized by LaOOQle

226

I)E JURE PRAEDAE. CAP. XII.

utraque ratio, quae proprietatem impedit, in hac causa est
quam in caeteris omnibus infinito efficacior: quod in aliis
difficile videtur, in hac omnino fieri non potest: quod in aliis
iniquum judicamus, in hac summe barbarum est atque inhu-
manum. Non de mari interiore hic agimus, quod terris un-
dique infusum alicubi etiam fluminis latitudinem non excedit:
de quo tamen satis constat locutos esse Romani juris con-
sultos, cum nobiles illas adversus privatam avaritiam senten-
tias 1 ediderunt. De oceano quaeritur, quem immensum,
infinitum rerum parentem , coelo conterminum antiquitas vo-
cat: cujus perpetuo humore non fontes tantum et flumina et
maria, sed nubes, sed ipsa quodammodo sidera pasci veteres
crediderunt : qui denique per reciprocas aestuum vices terram
hanc, humani generis sedem, ambiens neque teneri neque
includi potest , et possidet verius quam possidetur. In hoc
autem oceano non de sinu aut freto , nec de omni quidem eo
quod e littore conspici potest controversia est. Vindicant
sibi Lusitani, quidquid duos orbes interjacet, tantis spatiis
discretos, ut plurimis saeculis famam sui non potuerint
transmittere. Quod si Castellanorum, qui in eadem sunt
causa, portio accedat, parvo minus omnis oceanus duobus
populis mancipatus est, aliis tot gentibus ad Septentrionum
redactis angustias: multumque decepta est natura, quae cum
elementum illud omnibus circumfudit, omnibus etiam suffec-
turum credidit. In tanto mari si quis usu promiscuo solum
sibi imperium et ditionem exciperet, tamen immodicae do-
minationis affectator haberetur: si quis piscatu arceret alios,
insanae cupiditatis notam non effugeret: at qui etiam navi-
gatum impedit, quo nihil ipsi perit, de eo quid statuemus?
Si quis ab igni, qui totus suus est, ignem capere, lumen
suo de lumine alterum prohiberet, lege hunc humanae socie-
tatis reum peragerem : quia vis ea est istius naturae ,

1 supra allegatas.

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

227

Ut nihilominus ipsi luctat , cum illi accenderit '.

Quidni enim, quando sine detrimento suo potest, alteri
commodet 1 * * * in iis, quae sunt accipienti utilia, danti non
molesta? Haec sunt quae philosophi * non alienis tantum,
sed et ingratis praestari volunt. Quae vero in rebus privatis
invidia est, eadem in re communi non potest non esse imma-
nitas. Improbissimum enim hoc est, quod naturae instituto,
consensu gentium , meum non minus quam tuum est , id te
ita intercipere, ut ne usum quidem mihi concedas, quo con-
cessu nihilo minus id tuum sit quam antea fuit. Tum vero
etiam , qui alienis incubant aut communia intercipiunt , certa
quadam possessione se tuentur. Quia enim prima, ut dixi-
mus, occupatio res proprias fecit % idcirco imaginem quamdam
dominii praefert quamvis injusta detentio. At Lusitani num
sicuti terras solemus, ita mare illud impositis praesidiis ita
undique cinxerunt, ut in ipsorum manu esset quos vellent ex-
cludere ? An vero tantum hoc abest , ut ipsi etiam , cum ad-
versus alios populos mundum dividunt, non ullis limitibus
aut natura aut manu positis, sed imaginaria quadam linea se
tueantur? Quod si recipitur, et dimensio talis ad possidendum
valet, jamdudum nobis geometrae terras, astronomi etiam
caelum eriperent. Ubi hic igitur est ista, sine qua nulla do-
minia coeperunt, corporis ad corpus adjunctio? Nimirum
apparet in nulla re verius dici posse, quod doctores nostri *
prodiderunt, mare cum sit incomprehensibile non minus quam
aer, nullius populi bonis potuisse applicari. Si vero ante
alios navigasse et viam quodammodo aperuisse , hoc vocant
occupare, quid esse potest magis ridiculum? Nam cum nulla
pars sit maris , in quam non aliquis primus ingressus sit , se-
quetur omnem navigationem ab aliquo esse occupatam. Ita

1 Ennius, [ap. Cic. de o(F. 1. i. c. 16. $. 52.] * Cic. de OfF. 1. 1. [c. 16.

§. 51. sq.] 8 Sen. de benef. 1. 3. c. 28. * Joh. Fnber ad $. littorum.

[I. 2. 1. 5. 5.]

15*

Digitized by QjOOQle

228

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

undique excludimur. Quin et illi qui terrarum orbem cir-
cumvecti sunt , totum sibi oceanum acquisivisse dicendi erunt.
Sed nemo nescit navem per mare transeuntem non plus juris
quam vestigii relinquere. Verum etiam quod sibi sumunt,
neminem ante ipsos eum oceanum navigasse, id minime ve-
rum est. Magna enim pars ejus de quo agitur maris ambitu
Mauritaniae jam olim navigata est 1 : ulterior et in orientem
vergens victoriis magni Alexandri lustrata est usque in Ara-
bicum sinum. Olim autem hanc navigationem Gaditanis per-
cognitam fuisse multa argumento sunt : Caio Caesare, Augusti
filio , in Arabico sinu res gerente signa navium ex Hispanien-
sibus naufragiis agnita, et quod Caelius Antipater tradidit,
vidisse se qui ex Hispania in Aethiopiam commercii gratia
navigasset. Etiam Arabibus : si verum est quod Cornelius
Nepos tradidit, Eudoxum quemdam sua aetate cum Lathy-
rum, regem Alexandriae, fugeret Arabico sinu egressum
Gades usque pervectum. Poenos autem , qui re maritima
plurimum valuerunt , eum oceanum non ignorasse longe
certissimum est, cum Hanno Carthaginis potentia florente
circumvectus a Gadibus ad finem Arabiae, praeternavigato
scilicet promontorio quod nunc Bonae Spei dicitur (vetus vi-
detur nomen Hesperion Ceras fuisse) omne id iter scripto
complexus sit, testatusque ad ultimum non mare sibi, sed
commeatum defuisse. Ab Arabico autem sinu ad Indiam
Indicique oceani insulas et auream usque Chersonesum , quam
esse Japanem credunt plerique, etiam re Romana florente
navigari solitum, iter a Plinio * descriptum, legationes ab
Indis ad Augustum, ad Claudium etiam ex Taprobane insula,
deinde gesta Trajani et tabulae Ptolemaei satis ostendunt.
Jam suo tempore Strabo * Alexandrinorum mercatorum clas-
sem ex Arabico sinu ut Aethiopiae ultima, ita et Indiae pe-

1 ex Plinio 1. 2. c. 69. et 1. 6. c. 31. et Mela. I. 3. [c. 9.] 2 1. 6. c. 13.
8 1. 2. [p. 179. a. Casaub.] et 1. 17. [p. 1149. c.]

Digitized by

,Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII. 229

tiisse testatur, cum olim paucis navibus id auderetur. Inde
magna populo Romano vectigalia. Addit Pliniirs 1 impositis
sagittariorum cohortibus piratarum metu navigatum, solamque
Indiam quingenties sestertium , si Arabiam addas et Seres
millies, annis omnibus Romano imperio ademisse et merces
centuplicato venditas. Et haec quidem vetera satis arguunt
primos non fuisse Lusitanos. In singulis autem sui partibus
oceanus ille et tunc, cum Lusitani ingressi sunt, et num-
quam non cognitus fuit. Mauri enim et Aethiopes , Arabes ,
Persae, Indi eam maris partem, cujus ipsi accolae sunt,
nescire neutiquam potuerunt. Mentiuntur ergo qui se mare
illud invenisse jactant. Quid igitur, dicet aliquis, parvumne
videtur, quod Lusitani intermissam multis forte saeculis na-
vigationem primi repararunt et , quod negari non potest ,
Europaeis gentibus ignotam ostenderunt magno suo labore,
sumtu, periculo? Imo vero, si in hoc incubuerunt, ut
quod soli feperissent omnibus monstrarent, quis adeo est
amens, qui non plurimum se illis debere profiteatur? Eam-
dem enim gratiam laudemque et gloriam immortalem illi
promeruerint, qua omnes contenti fuerunt rerum magnarum
inventores, quotquot scilicet non sibi, sed humano generi
prodesse studuerunt. Sin Lusitanis suus ante oculos quaestus
fuit, lucrum quod semper maximum est in praevertendis
negotiationibus illis sufficere debuit. Et scimus itinera prima
proventus interdum quater decuplos aut etiam uberiores de-
disse: quibus factum, ut inops diu populus ad repentinas
divitias subito prorumperet tanto luxus apparatu, quantus
vix beatissimis gentibus in supremo progressae diu fortunae
fastigio fuit. Si vero eidem in hoc praeiverunt, ne quis-
quam sequeretur, gratiam non merentur cum lucrum suum
respexerint; lucrum autem suum dicere non possunt, cum
eripiant alienum. Neque enim illud certum est, nisi ivissent

1 loco citato et 1. 12. c. 19.

Digitized by eaOOQle

230

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

eo Lusitani, iturum fuisse neminem. Adventabant enim
tempora, quibus ut artes paene omnes, ita et terrarum et
marium situs clarius in dies noscebantur. Excitassent vetera
quae modo retulimus exempla et, si non uno impetu omnia
patuissent, at paulatim promota velis fuissent littora alio
semper aliud monstrante. Factum denique fuisset quod fieri
potuisse Lusitani docuerunt, cum multi essent populi non
minus flagrantes mercaturae et rerum externarum studio: Ve-
netis, qui multa jam Indiae didicerant, caetera inquirere
promtum fuit: Gallorum Brittonum indefessa sedulitas, An-
glorum audacia coepto non defuisset. Ipsi Batavi multo ma-
gis desperata aggressi sunt. Nulla igitur aequitatis ratio,
ne probabilis quidem ulla sententia a Lusitanis stat. Omnes 1
enim qui mare volunt imperio alicujus subjici posse, id ei
attribuunt, qui proximos portus et circumjacentia littora in
ditione habet. At Lusitani in illo universo littorum tractu
paucis exceptis praesidiis nihil habent, quod suum possint
dicere. Deinde vero etiam qui mari imperaret, nihil tamen
posset ex usu omnium deminuere, sicut populus Romanus
arcere neminem potuit, quominus in littore- imperii Romani
cuncta faceret, quae jure gentium permittebantur*. Etsi
quidquam eorum prohibere posset, puta piscaturam, qua
dici quodammodo potest pisces exhauriri, at navigationem
non posset, per quam mari nihil perit. Cui rei argumentum
est longe certissimum, quod ex doctorum sententia ante re-
tulimus *, etiam in terra, quae cum populis tum hominibus
singulis in proprietatem attributa est, iter tamen certe inerme
et innoxium nullius gentis hominibus juste negari, sicut et

1 gl. in c. ubi periculum. §. porro, super verbo territorio, de elect. in 6°.

[Decretal. in 6°. i. 6. 3. §. 2.] et ibi canonistae. Gl. in 1. licet. fF. de feriis.
[D. 2. 12. nulla lex licet in hoc tit. invenitur]. 2 1. nemo igitur flf. de rer.
div. [D. 1. 8. 4.] Adde Alber. Gent. de jure belli. 1. 1. c. 19. sub finem.
8 hoc capite.

Digitized by i^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

231

potum ex flumine. Ratio apparet quia , cum unius rei natu-
raliter usus essent diversi, eum dun taxat gentes divisisse inter
se videntur, qui sine proprietate commode haberi non posset,
contra autem eum recepisse, per quem domini conditio de-
terior non esset futura. Omnes igitur vident eum, qui alterum
navigare prohibeat, nullo jure defendi, cum eumdem etiam
injuriarum teneri Ulpianus 1 * dixerit, alii autem etiam inter-
dictum utile prohibito competere existimaverint. Et sic Ba-
tavorum intentio communi jure nititur , cum fateantur omnes 1
permissum cuilibet in mari navigare etiam a nullo Principe
impetrata licentia: quod et legibus Hispanicis 3 diserte ex-
pressum est.

Donatio Pontificis Alexandri, quae a Lusitanis mare aut
jus navigandi solis sibi vindicantibus , cum inventionis defi-
ciat titulus, secundo loco adduci potest, satis ex iis quae
ante dicta sunt vanitatis convincitur. Donatio enim nullum
habet momentum in rebus extra commercium positis. Quare
cum mare aut jus in eo navigandi proprium nulli hominum
esse possit, sequitur neque dari a Pontifice neque a Lusita-
nis accipi potuisse. Praeterea cum supra relatum sit ex pru-
dentiorum sententia. Papam non esse dominum temporalem
totius orbis, ne maris quidem esse satis intelligitur: quam-
quam etsi id concederetur , tamen jus annexum Pontificatui
in regem aliquem aut populum pro parte nulla transferri de-
buisset, sicut nec imperator posset imperii sui provincias in
suos usus convertere aut pro suo arbitrio alienare *. Illud
saltem nemo negaturus est , cui aliquid sit frontis , cum jus
disponendi in temporalibus Pontifici nemo concedat, nisi forte

1 1. 2. §. si quis in mari. ff. ne quid in loco pubi. [D. 43. 8. 2. §. 9.] Cl.

ad 1. 1. ff. ut in flumine publico. [D. 43. 14.] 8 Bald. in I. item lapilli. 3.

coi. ff*. de rer. div. [D. 1. 8. 3.] Rodericus Zuarius Hispanus in cons. 1.

de usu maris. * p. 3. tit. 28. 1. 10. ct 12. 4 * Viet, ubi supr. n. 26. [de

Indis 1. sect. 2. n. 1.]

Digitized by LaOOQle

23» DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

quantum ejus rerum spiritualium necessitas requirit, ista autem
de quibus 'nunc agimus , mare scilicet et jus navigandi , lu-
crum et quaestum merum , non pietatis negotium respiciant ,
sequi nullam hac in re fuisse illius potestatem. Quid quod
ne Principes quidem , hoc est domini temporales , possunt ullo
modo a navigatione aliquem prohibere, cum si quod habent
jus in mari, id sit tantum jurisdictionis ac protectionis? Eti-
am illud notissimum est apud omnes, ad ea facienda quae
cum lege naturae pugnant, nullam esse Papae auctoritatem ].
Pugnat autem cum lege naturae, ut mare aut ejus usum quis-
quam habeat sibi proprium , ut jam satis demonstravimus.
Cum denique jus suum auferre alicui Papa minime possit,
quae erit facti istius defensio, si tot populos immerentes, in-
demnatos , innoxios ab eo jure , quod ad ipsos non minus
quam ad Hispanos pertinebat, uno verbo voluit excludere?
Aut igitur dicendum est, nullam esse vim ejusmodi pronun-
tiationis aut, quod non minus credibile est, eum Pontificis
animum fuisse, ut Castellanorum et Lusitanorum inter se
certamini intercessum voluerit, aliorum autem juri nihil de-
minutum.

Ultimum iniquitatis patrocinium in praescriptione solet esse
aut consuetudine. Et huc igitur Lusitani se conferunt: sed
utrumque illis praesidium certissima juris ratio praecludit.
Nam praescriptio a jure est civili, unde locum habere non
potest inter reges aut inter populos liberos * : multo autem
minus ubi jus naturae aut gentium resistit, quod jure civili
semper validius est. Quin et ipsa lex civilis praescriptionem
hic impedit *. Usucapi enim aut praescriptione acquiri pro-
hibentur , quae in bonis esse non possunt * : deinde quae

1 Silv. in v. Papa. n. 16. * Vasq. c. 51. 1 * 3 Donell. 1. 5* Coram, c. 22. et

seq. 4 1. sed Celsus, ff. de cont. emt. [D. 18. 1. 6.] 1. usucapionem, ff. de

usucap. [D. 41. 3. 9.]

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CA1>. XII.

233

possideri vel quasi possideri nequeunt 1 * , et quorum alienatio
prohibita est *. Haec autem omnia de mari et usu maris vere
dicuntur. Et cum publicae res, hoc est populi alicujus,
nulla temporis possessione quaeri posse dicantur *, sive ob
rei naturam , sive ob eorum privilegium adversus quos prae-
scriptio ista procederet, quanto justius humano generi quam
uni populo id beneficium dandum fuit in rebus communibus?
Et hoc est quod Papinianus * scriptum reliquit, praescripti-
onem longae possessionis ad obtinenda loca juris gentium pu-
blica concedi non solere, ej usque rei exemplum dat in littore,
cujus pars imposito aedificio occupata fuerat: nam eo diruto
et alterius aedificio in eodem loco postea exstructo exceptio-
nem opponi non posse; quod deinde similitudine reipublicae
illustrat: nam et si quis in fluminis diverticulo pluribus annis
piscatus sit, postea interrupta scilicet piscatione alterum eodem
jure prohibere non posse. Apparet igitur Angelum * et qui
cum Angelo dixerunt, Venetis et Januensibus per praescripti-
onem jus aliquod in sinum maris suo littori praejacentem ac-
quiri potuisse, aut falli aut fallere, quod sane jurisconsultis
nimium est frequens, cum sanctae professionis auctoritatem
non ad rationes et leges, sed ad gratiam conferunt potentiorum.
Nam Marciani quidem responsum, de quo et ante egimus,
si recte cum Papiniani verbis comparetur, non aliam accipere
potest interpretationem quam eam , quae et Johanni olim et
Bartolo probata est et nunc a doctis omnibus 7 recipitur: ut
scilicet jus prohibendi procedat quamdiu durat occupatio.

1 I. sine. flf. eo tit. c. sine possess. de reg. jur. [Decretal.'fn 6°. 5« 12. 3.]

3 1. alienationis ff. de verb. sign. [D. 50. 16. 28.] 1. si fundum, flf. de fundo

dot. [D. 23. 5. 16.] 3 i. praescriptio. C. de oper. pubi. [C. 8. 12. 6.] 1. di-

ligenter. C. dc aquaeductu. [C. 11. 42. 9.] 1. viam. ff. de via pubi. [D. 43.

11. 2.] 4 1. ult. ff. de usuc. D. 41. 3.] 6 cons. 289. thema tale est: inter

caetera capitula pacis. 5 1. si quisquam. ff. dc div. temp. pracscr. [D. 44. 3. 7.]

7 Duar. de usuc. c. 3. Cujae, ad d. 1. ult. dc usuc. [D. 41. 3.] Donell. Comni.
1. 5. c. 22.

Digitized by f^ooQLe

234

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

non autem si ea omissa sit. Omissa enim non prodest nec
si per mille annos fuisset continuata, ut recte animadvertit
Castrensis *. Et quamvis hoc voluisset Marcianus, quod
minime credendus est cogitasse , in quo loco occupatio con-
ceditur in eodem praescriptionem concedi, tamen absurdum
erat, quod de flumine publico dictum erat ad mare commune
et quod de diverticulo ad sinum proferre, cum haec prae-
scriptio usum qui est j'ure gentium communis impeditura sit,
illa autem publico usui non admodum noceat. Alterum autem
Angeli argumentum * quod ex aquae ductu sumitur , eodem
Castrensi monstrante, ut a quaestione alienissimum ab omni-
bus merito exploditur. Falsum igitur est talem praescriptio-
nem etiam eo tempore gigni , cujus initium omnem memoriam
excedat. Ubi enim lex omnem omnino tollit praescriptionem ,
ne istud quidem tempus' admittitur, hoc est, ut Telmus 1 *
loquitur, materia impraescriptibilis tempore immemoriali non
fit praescriplibilis. Fatetur haec vera esse Balbus * : sed
Angeli sententiam receptam dicit hac ratione, quia tempus
extra memoriam positum idem valere creditur privilegio ,
ciim titulus aptissimus ex tali tempore praesumatur. Appa-
ret hinc non aliud illos sensisse, quam si pars aliqua rei-
publicae , puta imperii Romani , supra omnem memoriam
usa esset tali jure, ei dandam praescriptionem hoc colore,
quasi Principis concessio praeiisset. Quare cum nemo sit
dominus totius generis humani , qui jus illud adversus ho-
mines omnes homini aut populo alicui potuisset concedere,
sublato illo colore necesse est etiam praescriptionem interimi.
Et sic ex illorum etiam sententia inter reges aut populos
liberos prodesse nihil potest lapsus infiniti temporis. Vanis-

1 in d. 1. ult. n. 4. per 1. quod in littore. ff. de acq. dom. [D. 41. x. 14.]

* ex 1. usum aquae. C. de aquaed. [C. 11. 42. 4.] confer cum 1. diligenter.

[1. 9.] eo tit. et cum I. hoc jure. §. ductus aquae, ff. de aqua quotid. et aest. [D.
43. 20. 3. 5.4.] 3 ad c. accedentes, de praescript. [Decretal. 2. 2 6, 11.] 4 de

praescript. 4. parte. 5- partis prine, q. 6. n. 8.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

simum autem et illud est, quod Angelus docuit, etiamsi ad
dominium praescriptio proficere non posset, tamen dandam
fore possidenti exceptionem. Nam Papinianus 1 disertis ver-
bis exceptionem negat et aliter non potuit sentire, cum ip-
sius saeculo praescriptio nihil esset aliud quam exceptio.
Verum igitur est quod et leges Hispanicae expripiunt * , in
his rebus , qbae communi hominum usui sunt attributae , nul-
lius omnino temporis praescriptionem procedere: cujus defi-
nitionis illa praeter caeteras ratio reddi potest, quod qui re
communi utitur ut communi uti videtur, non autem jure
proprio, et ita praescribere non magis quam fructuarius potest,
vitio possessionis. Altera haec * etiam non contemnenda est,
quod in praescriptione temporis cujus memoria non exstet,
quamvis titulus et bona fides praesumantur , tamen si re ipsa
appareat titulum omnino nullum dari posse et sic manifesta
sit fides mala, quae in populo maxime quasi uno corpore
perpetua esse censetur, ex duplici defectu praescriptio cor-
ruit *. Tertia vero, quia res haec est merae facultatis, quae
non praescribitur, ut infra demonstrabimus. Sed nullus est
finis argutiarum. Inventi sunt qui in hoc argumento a prae-
scriptione consuetudinem distinguerent, ut illa scilicet exclusi
ad hanc confugerent. Discrimen autem quod hic statuerunt
sane ridiculum est: ex praescriptione ajunt jus unius, quod
ab eo aufertur, alteri applicari *: sed cum aliquod jus ita ali-
cui applicatur ut alteri non auferatur, tum dici consuetudi-
nem : quasi vero cum jus navigandi , quod communiter ad
omnes pertinuit, exclusis aliis ab uno usurpatur, non necesse
sit omnibus perire quantum uni accedit*. Errori huic ansam
dederunt Pauli verba, non recte accepta, qui cum de jure

1 d. 1. ult. 2 * p. 3. tit. »9. 1. 7. in c. placa. Rod. Suarius r d. cons. n. 4.

3 Fachin. 1. 8. c. 26. ct 33. Covarr. de praescr. p. 2. §. 2. n. 8. et §. 8. n. 5.

et 6. 4 Fachin. I. 8. c. 28. h Aret, in rubr. fT. dc rcr. div. ali. Balbus d. 1. n. 2.

* V. Vasq. contr. ili. c. ay. n. 38.

Digitized by <^.ooQLe

236 DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

proprio maris ad aliquem pertinente loqueretur, fieri hoc
posse dixit Accursius 1 per privilegium aut consuetudinem :
quod additamentum ad jurisconsulti textum nullo modo acce-
dens mali potius conjectoris esse videtur quam boni interpre-
tis. Mens Pauli supra explicata est. Caeterum illi si vel
sola Ulpiani * verba, quae paulo ante praecedunt, satis con-
siderassem, longe aliud dicturi erant. Fatetur1 enim, ut quis
ante aedes meas piscari prohibeatur, esse quidem usurpatum,
hoc est receptum consuetudine, sed nullo jure, ideoque in-
juriarum actionem prohibito non denegandam. Contemnit
igitur hunc morem et usurpationem vocat, ut et inter Chris-
tianos doctores Ambrosius *. Et merito. Quid enim clarius
quam non valere consuetudinem , quae juri naturae aut gen-
tium ex adverso opponitur *? Consuetudo enim species est
juris positivi, quod legi perpetuae obrogare non potest. Est
autem lex illa perpetua, ut mare omnibus usu commune sit.
Quod autem in praescriptione diximus, idem in consuetudine
verum est, si quis eorum qui diversum tradiderunt sensus
excutiat , non aliud reperturum , quam consuetudinem privi-
legio aequiparari. Atqui adversus genus humanum concedendi
privilegium nemo habet potestatem : quare inter diversas res-
publicas consuetudo ista vim non habet. Verum omnem
hanc quaestionem diligentissime tractavit Vasquius *, decus
illud Hispaniae, cujus nec in explorando jure subtilitatem,
nec in docendo libertatem umquam desideres. Is igitur posita
thesi : loca publica et jure gentium communia praescribi non
posse , quam multis firmat auctoribus , exceptiones deinde
subjungit ab Angelo et aliis confictas, quas supra retulimus.
Has autem examinaturus recte indicat, istarum rerum verita-

1 ad d. 1. sane. [D. 47. 10. 14.] 2 * in d. 1. injuriarum. §. ult. [D. 47. 10. 13.]

3 Vide gl. eo loco. 4 de off. 1. 1. c. 28. Gentilis. 1. 1. c. 19. sub finem.

0 Auth. 1. nulli jud. §. 1. [C. 9. 48. 1.] c. cum tanto, de consuet. [Decrctal.

1. 4. 11.] 6 Contr. ili. c. 89. 11. 12. et seq.

Digitized by

Google

DE jU RE PRAEDAE. CAP. XII.

*3 7

tem pendere a vera juris tam naturae quam gentium cogniti-
one. Jus enim naturae , cum a divina veniat providentia esse
immutabile. Hujus autem juris naturalis partem esse jus gen-
tium primaevum, quod dicitur, diversum a jure gentium
secundario sive positivo: quorum posterius mutari potest,
prius non potest. Nam si qui mores cum jure gentium pri-
maevo repugnent , hi non humani sunt , ipso judice , sed fe-
rini , corruptelae et abusus , non leges et usus. Itaque nullo
tempore praescribi potuerunt, nulla lata lege justificari , nullo
multarum etiam gentium consensu , hospitio et exercitatione
stabiliri , quod exemplis aliquot et Alphonsi Castrensis , the-
ologi Hispani, testimonio 1 confirmat. Ex quibus apparet ,
inquit , quam suspecta sit sententia eorum , quos supra retu-
limus , existimantium Genuenses aut etiam Venetos posse non
injuria prohibere alios navigare per gulfum aut pelagus sui
maris, quasi aequora ipsa praescripserint , id quod non solum
est contra leges 1 , sed etiam est contra ipsum jus naturae
aut gentium primaevum , quod mutari non posse diximus .
Quod sit contra illud jus constat , quia non solum maria
aut aequora eo jure communia erant , sed etiam reliquae
omnes res immobiles . Et licet ab eo jure postea recessum
fuerit ex parte , puta quoad dorhinium et proprietatem ter-
rarum , quarum dominium, jure naturae commune , distinc-
tum et divisum sicque ab illa communione segregatum fuit *,
tamen diversum fuit et est in dominio maris , quod ab ori-
gine mundi ad hodiernum usque diem est fuitque semper in
communi nulla ex parte immutatum , ut est notum . Et quam-
vis ex Lusitanis magnam turbam saepe audiverim in hac

1 dc potestate legis poenalis. 1. 2. c. 14. p. 572. [Vasq. p. 752. n. 30. et sqq.]
s 1. quod in littore. ff. de acq. dom. [D. 41. 1. 14.] 1. fin. in pr. ff*. dc usuc.
[D. 41. 3. 45.] §. flumina. Inst. dc rer. div. [I. 2. 1. $. 2.] 1. si quisquam,
ff. de divers. temp. pracscr. [D. 44. 3. 7.] 1. sane si maris ff. de injuriis.
[D. 47. 10. 14.] 3 1. ex hoc jure. ff. de just. et jure. [D. 1. 1. 5.] $. jus gen-
tium. et §. jus autem gentium. Inst. de jure nat. [I. 1. 2.]

Digitized by <^.ooQLe

*38

DE JURE PRAEDAR. CAP., XII.

esse opinione , ut eorum rex ita praescripserit navigationem
Indici occidentalis (forte orientalis.) ejusdemque vastissi-
mi maris , ita ut reliquis gentibus aequora illa transfre-
tare non liceat et ex nostrismet Hispanis vulgus in eadem
opinione fere esse videatur , ut per vastissimum immensum-
que pontum ad Indorum regiones , quas potentissimi reges
nostri Hispaniarum subegerunt 9 reliquis mortalium navi-
gare, praeterquam Hispanis jus minime sit , quasi ab iis
id jus praescriptum fuerit 9 tamen istorum omnium non mi-
nus insanae sunt opiniones , quam eorum 9 qui quoad Genu -
enses et Venetos in eodem fere somnio esse adsolent , quas
sententias ineptire vel ex eo dilucidius apparet , quod ista-
rum nationum singulae contra se ipsas nequeunt praescri-
bere , hoc est non respublica Venetiarum contra semet ipsam,
non respublica Genuensium contra semet ipsam , non regnum
Hispanorum contra semet ipsum , non regnum Lusitanorum
, contra semet ipsum Esse enim debet differentia inter
agentem et patientem \ Contra reliquas vero nationes longe
minus praescribere possunt 9 quia jus praescriptionum est
mere civile , ut fuse ostendimus supra1. Ergo tale jus cessat ,
cum res agitur inter Principes vel populos superiorem non
recognoscentes in temporalibus . Jura enim mere civilia cu -
juscunque regionis quoad exteros populos , nationes vel etiam
homines singulos non magis sunt in consideratione , quam si
revera non esset tale jus aut umquam fuisset , et ad jus com-
mune gentium primaevum vel secundarium recurrendum est
eoque utendum , quo jure talem maris praescriptionem et
usurpationem admissam non fuisse satis constat . Nam et
hodie usus aquarum communis est , non secus quam erat ab
origine mundi. Ergo in aequoribus et aquis nullum jus

1 1. sequitur. §. si viam. ff. de usuc. [D. 41. 3. 4. $. 27.] §. sic itaque. Inst.
de actionibus. [I. 4. 6. §. 14.] 2 Ut dictis juribus et 1. cum filio, ubi multa
per Bart. et Jas. IT. de leg. 1. * parte 1. in princip. quaest. 3. et 4.

Digitized by t^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

239

est aut esse potest humano generi , praeterquam quoad usum
communem . Praeterea de jure naturali et divino est illud
praeceptum , ut quod tibi non vis , alteri non facias : unde
cum navigatio nemini possit esse nociva , nisi ipsi naviganti ,
par est ut a nemine possit aut debeat impediri , ne in re
sui natura libera sibique minime noxia navigantium liber -
tatem impediat et laedat contra dictum praeceptum et contra
regulam1 , praesertim cum omnia intelligantur esse permissa ,
quae non reperiuntur expressim prohibita *. Quinimo non
solum contra jus naturale esset , velle impedire talem navi -
gationem praetextu praescriptionis , cum impedienti id minime
prosit et impedito noceat , sed etiam tenemur contrarium facere,
hoc est prodesse iis , quibus possumus , cum id sine damno
nostro jieri potest . Quod cum multis auctoritatibus tam divinis
quam humanis confirmasset, subjungit postea: Ex superiori-
bus etiam apparet suspectam esse sententiam Johannis Fabri ,
Angeli , Baldi et Francisci Balbi , quos supra retulimus ,
existimantium loca juris gentium communia , etsi acquiri non
possunt praescriptione 9 posse tamen acquiri consuetudine ,
quod omnino falsum est eaque traditio caeca et nubila est
- omnique rationis lumine carens , legemque verbis non rebus
imponens 8. In exemplis enim de mari Hispanorum , Lusi-
tanorum 9 Venetorum , Genuensium , reliquorum constat con-
suetudine jus tale navigandi et alios navigare prohibendi
non magi* acquiri 9 quam praescriptione . Utroque enim casu,
ut patet , par est ratio * , et quia per jura et rationes supra
relatas id esset contra naturalem aequitatem , nec ullam

1 1. libertas flf. de statu hom. [D. i. 5* 4«] §• libertas. Inst. de jure pers. [I.

1. 3. §. 1.] 1. 1. et 2. flf. de hom. lib. exhibendo. [D. 43. 29.] 1. i. $. quae

onerandae, flf. quar. rer. actio non detur. [D. 44. 5. 1. §. 5]. 1. si quando. §.

illud verb. astringendos. C. de inoffic. test. [C. 3. 28. 35. $. 1.] * 1. nec non

$. quod ejus. flf. ex quib. caus. major. [D. 4. 6. 28. §. 2.] 1. statuas C. de
religiosis. [C. 3. 44. 7.] 3 contra 1. 2. cum vulgatis. C. comm. de leg. [C.
6. 44.] 4 contra I. illud. IT. ad 1. A quii. [D. 9. 2. 32.]

Digitized by <^.ooQLe

240

DE JURE PRAEDAE. CAP. XI£.

induceret utilitatem > sed solam laesionem , sicque ut lege
expressa introduci non possent 1 ; ita etiam nec lege tacita ,
qualis est consuetudo ; et tempore id non justificaretur sed
potius deterius et injurius in dies fieret . Ostendit deinde ex
prima terrarum occupatione posse populo ut venandi jus , ita
piscandi in suo flumine competere: et postquam ista semel
ab antiqua communione separata sunt, ita ut particularem
applicationem admittant praescriptione temporis ejus, cujifs
initii memoria non exstet, quasi tacita populi concessione
acquiri posse. Hoc autem per praescriptionem contingere , non
per consuetudinem, quia solius acquirentis conditio melior
fiat, reliquorum vero deterior. Et cum tria enumerasset,
quae requiruntur ut jus proprium in flumine piscandi prae-
scribatur , Quid autem , subdit , quoad mare ? Et in eo ma-
gis est9 quod etiam concursus istorum trium non sufficeret
ad acquirendum jus , Ratio differentiae inter mare ex una
parte et terram vel flumina ex altera , quia illo casu , ut
olim , ita et hodie et semper tam quoad piscandum quam quoad
navigandum mansit integrum jus gentium primaevum , neque
umquam fuit a communione hominum separatum et alicui
vel aliquibus applicatum , Posteriore autem casu , nempe in
terra vel fluminibus , aliud fuit ut jam disseruimus. Sed
quare jus gentium secundarium , ut eam separationem quoad
terras et flumina fecit , quoad mare facere desiit , responde;
quia illo casu expediebat ita fieri , hoc autem casu non ex-
pediebat. Constat enim quod , si multi venentur aut piscentur
in terra vel flumine , facile nemus feris et flumen piscibus
evacuatum redditur : id quod in mari non est. Item flumi-
num navigatio facile deterior fit et impeditur per aedificia ,
quod in mari non est *, Item per aquaeductus facile eva-

1 c. erit autem lex. dist. quarta. [Dccr. Grat. p. i. 4. 4.] 1. 1. et 2. ff. de
legibus. [D. 1. 3.] cap. fin. de praescr. [Dccretal. 2. 26. 20.] * per totum
tit. flf. ne quid in flum. pubi. [D. 43. 13.]

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

241

cuatur flumen, non ita in mari : ergo in utroque non est
par ratio . Nec ad rem pertinet , quod supra diximus , com-
munem esse usum aquarum , fontium etiam et fluminum .
Nam intclligitur quoad bibendum et similia , quae fluminis
dominium aut jus habenti vel minime vel levissime nocent :
minima enim in consideratione non sunt l * 3. Pro nostris sen-
tentiis facit , quia iniqua nullo tempore praescribuntur , et
ideo lex iniqua nullo tempore praescribitur aut justificatur K
Mox : Et quae sunt impraescriptibilia , ex legis dispositione
nec per mille annos praescribentur quod innumeris doc-
torum testimoniis fulcit. Nemo jam non videt ad usum rei
communis intercipiendum nullam quantivis temporis usurpa-
tionem prodesse: cui adjungendum est, etiam eorum qui
dissentiunt auctoritatem huic quaestioni non posse accommo-
dari. Illi enim de mediterraneo loquuntur, nos de oceano:
illi de sinu, nos de immenso mari, quae in ratione occupa-
tionis plurimum differunt. Et quibus illi indulgent prae-
scriptionem, hi littora mari continua possident ut Veneti et
Januenses, * quod de Lusitanis dici non posse modo patuit.
Imo et si prodesse posset tempus, ut posse quidam putant,
in publicis quae sunt populi, tamen non ea adsunt, quae
necessario requiruntur. Primum enim docent omnes desi-
derari, ut is qui praescribit hujusmodi actum, eum exer-
cuerit non longo duntaxat tempore , sed memoriam egrediente :
deinde ut tanto tempore eumdem actum nemo alius exercuerit,
nisi concessione illius vel clandestine: praeterea ut alios uti
volentes prohibuerit, scientibus quidem et patientibus iis ad
quos ea res pertinebat : nam etsi exercuisset semper et quos-

1 1. scio. flf. de minorib. [D. 4. 1. 4.] Vasq. 1. 1. de suc. reso. c. 7. * Balb.
de praescr. 5. q. prine, in q. 11. illius s* quaese, prine. Gl. in c. inter caetera.

[Decr. Grat. p. 2. 10. 3. 8.] Alph. de Castro , de potest, leg. poen. 1. 2. c. 14.

3 Balb. in fin. et ibi Ang. in i. omnes. C. de praescr. trig. annorum. [C. 7.
39. 4.] 4 v. Ang. in d. §. littorum quoque. Inst. de rer. div. [I. 2. 1. §. 5.]
et alios supra alleg.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

*42

dam exercere volentes prohibuisset semper , non tamen omnes,
quia alii fuerunt prohibiti, alii vero libere exercuerunt, id
quidem non sufficeret ex doctorum sententia. Apparet autem
debere haec omnia concurrere, tum quia praescriptioni rerum
publicarum lex inimica est, tum ut videatur praescribens
jure suo, non autem communi usus, idque non interrupta
possessione. Cum autem tempus postulatur, cujus initii
non exstet memoria, non semper sufficit, ut optimi inter-
pretes ostendunt 1 , probare saeculi lapsum , sed constare
oportet famam rei a majoribus ad nos transmissam , ita ut
nemo supersit, qui contrarium viderit aut audiverit. Occa-
sione rerum Africanarum in ulteriora primum oceani inquirere
coeperunt, regnante Johanne, Lusitani anno salutis millesimo
quadringentesimo septuagesimo septimo 1 : viginti post annis
sub rege Immanuele promontorium Bonae Spei praeternavi-
gatum est, seriusque multo ventum Malaccam et ad insulas
remotiores, ad quas Batavi navigare coeperunt anno millesimo
quingentesimo nonagesimo quinto, non dubie intra annum
centesimum. Jam vero etiam eo quod intercessit tempore
aliorum usurpatio adversus alios etiam omnes impedivit prae-
scriptionem. Castellani ab anno millesimo quingentesimo
decimo nono possessionem Lusitanis maris circa Moluccas
ambiguam fecere. Galli etiam et Angli non clanculum, sed
vi aperta eo perruperunt. Praeterea accolae totius tractus
Africani aut Asiatici partem maris quisque sibi proximam
piscando et navigando perpetuo usurparunt, numquam a Lu-
sitanis prohibiti. Conclusum igitur sit jus nullum esse Lu-
sitanis, quo aliam quamvis gentem a navigatione oceani ad
Indos prohibeant.

Quod si dicant Lusitani cum Indis commercia exercendi
jus quoddam proprium ad se pertinere, iisdem fere omnibus
argumentis refellentur. Repetemus breviter et aptabimus.

1 Covarr. in c. possessor, p. a. §. 3» n. 6. 3 Osorius 1. i.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

»43

Jure gentium hoc introductum est ut cunctis hominibus inter
se libera bsset negotiandi facultas 1 * * , quae a nemine possit
adimi. Et hoc sicut post dominiorum distinctionem continuo
necessarium fuit, ita originem videri potest antiquiorem
habuisse. Subtiliter enim Aristoteles * /^Txfl^TiKbv dixit
xvxTr^fUTiv Tifc kxtx Qihtiv AuTxiiatx,: , hoc est, negotiatione
suppleri id quod naturae deest , quo commode omnibus suf-
ficiat. Oportet igitur communem esse jure gentium non tan-
tum privative , sed et positive * , ut dicunt magistri , sive
affirmative. Quae autem illo modo sunt juris gentium mu-
tari possunt, quae hoc modo non possunt. Id ita intelligi
potest. Dederat natura omnia omnibus, sed cum a rerum
multarum usu, quas vita desiderat humana, locorum inter-
vallo homines arcerentur, quia ut supra diximus non omnia
ubique proveniunt, opus fuit trajectione: nec adhuc vera
permutatio erat, sed alii vicissim rebus apud alios repertis
suo arbitrio utebantur: quo fere modo apud Seres dicitur
rebus in solitudine relictis sola mutantium religione peragi
commercium 4 *. Sed cum statim res mobiles monstrante ne-
cessitate , quae modo explicata est, in jus proprium transiis-
sent, inventa est permutatio *, qua quod alteri deest ex
eo quod alteri superest suppleretur. Ita commercia victus
gratia inventa ex Homero Plinius * probat. Postquam vero
res etiam immobiles in dominos distingui coeperunt, sublata
undique communio non inter homines locorum spatiis discretos
tantum, verum etiam inter vicinos necessarium fecit commer-
cium : quod ut facilius procederet nummus postea adinventus
est 7 : dictus autem tov vI/mv , quod institutum sit civile :
antiquior enim inter cives est. Ipsa igitur ratio omnium

1 1. ex hoc jure. fL de just. et jure. [D. i. i. 5.] et ibi Bartolus. * 1. 1.

de rep. c. 9. [p. 1257. I* vs. 29.] * v. Coram in c. peccatum. §. 8. 4 Pomp.

Mela. 1. 3. £c. 9.] * 1. 1. ff. de contrah. emt. [D. x8. 1.] • 1. 33. c. 1. 7 d.

I. 1. [D. 1«. i.]

16*

Digitized by i^ooQle

*44

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

contractuum universalis, >5 perx&kirrixii , a natura est: modi
autem aliquot singulares ipsumque pretium, xPWXTlfTTl**i *
ab instituto 1 : quae vetustiores juris interpretes non satis
distinxerunt. Fatentur tamen omnes 1 proprietatem rerum sal-
tem mobilium a jure gentium primario prodire, itemque con-
tractus omnes, quibus pretium non accedit. PhilosopM *
Tifc lierxfawxSjf , quam translationem vertere licebit, genera
statuunt duo , riju £pc,7ropix>ju xx) ryv xx7nihixy v : quarum i/zTropixy ,
quae est, ut vox ipsa indicat, inter gentes dissitas, ordine
naturae prior est et sic a Platone ponitur \ eadem

videtur esse, quae 7rxpx<rrx<n$ Aristoteli 5, tabernaria seu
stataria negotiatio inter cives. Idem Aristoteles rijv ifiiropnoiv
dividit in vxvxXyptxv et <popr>iy!xv, quarum haec terrestri itinere,
illa maritimo merces devehit. Sordidior autem est xx^faxii 6 ,
contra honestior ifnropixii, et maritima maxime, quia multa
multis impertit. Inde navium exercitionem ad summam rem-
publicam pertinere dicit Ulpianus 7 , institorum non eumdem
esse usum. Quin illa omnino secundum naturam necessaria
est. Aristoteles 8 : i<rri yxp y, (leTxfiXqrixyi ttxvtqov , xp^x/xiv^ ro
puv irpurov ix tou xxrx (pu<rtv rx rx (jlsv nteioo , rx 3} eXxrroo tuv
ixxv&v sx£lv xvip&iroug. Est enim translatio rerum om-
nium , coepta ab initio ab eo quod est secundum naturam ,
cum homines partim haberent plura quam sufficerent , partim
etiam pauciora . Seneca 9 : quae emeris , vendere gentium

jus est . Commercandi igitur libertas ex jure est primario gen-
tium , quod naturalem et perpetuam causam habet , ideoque

1 Arist. de mor. ad Niconi. 1. 5. c. 8. [p. 1133. 1. vs. 20. sqq.] et de rep.
1. x. c. 9. [p. 1257- 1. vs. 31.] c. jus naturale. [Decr. Grat. p. 1. 1. 7.] Arist.
d. 1. c. 9. [p. 1257. 1. vs. 14.] 2 Castrensis ex Cyno et aliis in d. 1. ex hoc
jure. [D. 1. 1. 5-] n. 20. et 28. 8 Plato Sophista, [p. 223. d.] 4 Plato de
rep. 1. 2. [p. 371. c. d.] qui locus citatur in 1. 2. ff. de nund. [D. 50. 1 1 .]
4 Arist. de rep. 1. 1. c. 11. [p. 1258. 2. vs. 23.] 6 Cic. de off*. 1. 1. Arist. de
rep. 1. 1. c. 9. [p. 1257. 2. vs. 1. sqq.] 7 1. i. §. licet. fF. de exerc. actione.
[D. 14. 1. 1. $. 20.] 8 ibidem, [p. 1257. 1. vs. 14. sqq.] 9 de benef. 1. 1. c. 9.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

245

tolli non potest , et si posset , non tamen posset nisi omnium
gentium consensu: tantum abest ut ullo modo gens aliqua
gentes duas inter se contrahere volentes juste impediat. Et
primum inventio aut occupatio hic locum non habet, quia
jus mercandi non est aliquid corporale , quod possit appre-
hendi : neque prodesset Lusitanis etiamsi primi hominum cum
Indis habuissent commercia , quod tamen non potest non esse
falsissimum. Nam et cum initio populi in diversa iere , ali-
quos necesse est primos fuisse mercatores, quos tamen jus
nullum acquisivisse certo est certius. Quare si Lusitanis jus
aliquod competit, ut soli cum Indis negotientur, id exemplo
caeterarum servitutum ex concessione oriri debuit aut ex-
pressa aut tacita , hoc est, praescriptione , neque aliter potest.
Concessit nemo, nisi forte Pontifex, qui non potuit. Nemo
enim , quod suum non est concedere potest. At Pontifex ,
nisi totius mundi temporalis sit dominus, quod negant sa-
pientes, jus etiam commerciorum universale sui juris dicere
non potest. Maxime vero cum res sit ad solum quaestum
accommodata nihilque ad spiritualem procurationem pertinens,
extra quam cessat, ut fatentur omnes. Pontificia potestas.
Praeterea si Pontifex solis illud Lusitanis jus tribuere vellet,
idemque adimere hominibus caeteris, duplicem faceret injuriam.
Primum Indis , quos ut extra ecclesiam positos Pontifici nulla
ex parte subditos esse diximus. His igitur cum nihil quod
ipsorum est adimere possit Pontifex, etiam jus illud quod
habent cum quibuslibet negotiandi adimere non potuit.
Deinde aliis hominibus omnibus Christianis et non Christia-
nis, quibus idem illud jus, adimere non potuit sine causa,
aut causa indicta. Quid quod ne temporales quidem domini
in suis imperiis prohibere possunt commerciorum libertatem,
uti rationibus et auctoritatibus ante demonstratum est? Sicut
et illud confitendum est, contra jus perpetuum naturae gen-
tiumque , unde ista libertas originem sumsit in omne tempus
duratura, nullam valere Pontificis auctoritatem. Restat prae-

Digitized by <^.ooQLe

24 6 DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

scriptio , seu consuetudinem mavis dicere. Sed nec hujus
nec illius vim esse aliquam inter liberas nationes aut diver-
sarum gentium Principes , nec adversus ea quae primigenio
jure introducta sunt, cum Vasquio ostendimus. Quare et
hic, ut jus mercandi proprium fiat, quod proprietatis natu-
ram non recipit, nullo tempore efficitur. Itaque nec titulus
hic adfuisse potest, nec bona fides: quae cum manifeste
desunt, praescriptio secundum canones non jus dicetur sed
injuria. Quin et ipsa mercandi quasi possessio non ex jure
proprio contigisse videtur, sed ex jure communi, quod ad
omnes aequaliter pertinet: sicut contra quod aliae nationes
cum Indis contrahere forte neglexerunt, id non Lusitanorum
gratia fecisse existimandi sunt, sed quia sibi ita expedire
crediderunt: quod nihil obstat, quominus ubi suaserit utili-
tas id facere possint, quod antea non fecerint. Certissima
enim illa regula a doctoribus 1 traditur in his , quae sunt
liberi arbitrii seu merae facultatis, ita ut per se actum tan-
tum facultatis ejus, non autem jus novum operentur, nec
praescriptionis nec consuetudinis titulo annos etiam mille
valituros: quod et affirmative et negative procedit, ut docet
Vasquius \ Nec enim quod libere feci, facere cogor, nec
quod non feci, omittere. Alioquin quid esset absurdius,
quam ex eo quod singuli non possumus cum singulis semper
contrahere, salvum nobis in posterum non esse jus cum
illis , si usus tulerit , contrahendi ? Idem Vasquius ’ et illud
rectissime , ne infinito quidem tempore effici , ut quid neces-
sitate potius quam sponte factum videatur. Probanda itaque
Lusitanis foret coactio , quae tamen ipsa , cum hac in re juri

1 Ql. et Bgrt. in viam publicam, ff*. de via pubi. [D. 43. 11. a.] flalb, in
4. par. 5. par. prine, q. 1. Pan. in c. ex parte Astensis. de concess, praeb,
[Decretal. 3. 8. 10.] Dd. in 1. qui jure familiaritatis, flf. de acq. poss. [D. 4*.
a. 41.] et allegat, per Covarr. in c. possessor, p. a. §.4. n. 6. 1 Controv. usu
fireq. c* 4* n. 10. et ia. * d. n. ia.

Digitized by <^.ooQLe

DE JuaE PRAEDAE. CAP. XII.

247

naturae sit contraria et omni hominum generi noxia, jus facere
non potest. Deinde illa coactio durasse debuit per tempus,
cujus initii non exstet memoria * : id vero tantum hinc abest,
ut ne centum quidem anni exierint, ex quo tota fere nego-
tiatio Indica penes Venetos fuit per Alexandrinas trajec-
tiones *. . Debuit etiam talis esse coactio, cui restitum non
sit. At restiterunt Galli et Angli aliique *. Neque sufficit
aliquos esse coactos, sed ut omnes coacti sint requiritur,
cum per unum non coactum servetur in causa communi liber-
tatis possessio. Arabes autem et Sinenses a saeculis aliquot
ad hunc diem perpetuo cum Indis negotiantur. Nihil igitur
prodest ista usurpatio. Ex his quae dicta sunt satis perspicitur
eorum caeca aviditas, qui ne quemquam in partem lucri ad-
mittant, illis rationibus conscientiam suam placare student,
quas ipsi magistri Hispanorum, qui in eadem sunt causa,
manifestae vanitatis convincunt *. Omnes enim qui in rebus
Indicis usurpantur colores injuste captari, quantum ipsis licet
satis innuunt, adduntque numquam eam rem serio theolo-
gorum examine probatam. Illa vero querela quid est iniquius,
quod dicunt Lusitani quaestus suos exhauriri copia contra
licentium ? Inter certissima enim juris enuntiata est, nec in
dolo eum versari , nec fraudem facere , ne damnum quidem
alteri dare videri, qui jure suo utitur *: quod maxime verum
est, si non ut alteri noceatur, sed rem suam augendi animo,
quidpiam fiat*. Inspici enim debet id quod principaliter agitur,
non quod extrinsecus in consequentiam venit1 * * * * * 7. Imo si proprie

1 Vasq. d. loco. n. 11. * Guicciard. 1. 19. histor. 8 v. supra. 4 Vasq. controv.

ili. c. 10. n. 10. Viet, pane 1. de Indis, rei. 1. n. 3. * 1. sin autem. §. pen.

ff. de rei vind, [D. 6. 1. 27.] 1. nullius videtur, ff. de reg. jur. [D.50. 17* 55.]

1. illud constat, flf. quae in fr. cred. [D. 42. 8. 13.] 1. fluminum. $. ult. ff. de

damn. inf. [D. 39. 2. 24.] 1. nemo damnum, flf. de reg. jur. [D. 50. 17. 151.]

Bart. in 1. 1. n. 5. flf. de fluminibus. [D. 43. 12.] Castr. in 1. si tibi. C. dt

servit. [C. 3. 34. 10.] 6 1. 1. §. denique, flf. de aqua et aq. pluv. [D. 39. 3. 1.

§. 23.] 7 V. Vasq. controv. usu freq. c. 4. n. 3. et seq.

Digitized by LjOOQle

248

DE JURE PRAEDAE, CAP. XII.

loquimur cum Ulpiano 1 * , non ille damnum dat, sed lucro,
quo adhuc alter utebatur, eum prohibet. Naturale autem est
et summo juri atque etiam aequitati conveniens*, ut lucrum
in medio positum suum quisque malit esse quam alterius*,
etiam qui ante perceperat. Quis ferat querentem opificem,
quod alter ejusdem artis exercitio ipsius commoda evertat?
Batavorum autem causa eo est justior, quia ipsorum hac in
parte utilitas cum totius humani generis utilitate conjuncta
est, quam Lusitani eversum eunt. Neque hoc recte dicetur
ad aemulationem fieri , ut in re simili ostendit Vasquius 4 :
aut enim plane hoc negandum est, aut asseverandum non ad
bonam modo , verum etiam ad optimam aemulationem fieri ,
juxta Hesiodum 4 : xyxivj Vspig (3 porolvi. Bona lis morta-

libus haec est . Nam etiam si quis pietate motus, inquit ille,
frumentum in summa penuria vilius venderet, impediretur
improba durities eorum hominum , qui saeviente penuria suum
carius fuerunt vendituri. Verum est talibus modis minui aliorum
reditus, nec id negamus, ait: sed minuuntur cum univer-
sorum hominum commodo : et utinam omnium Principum
et tyrannorum orbis reditus ita minuerentur . Quid ergo
tam iniquum videri potest , quam Hispanos vectigalem habere
terrarum orbem, ut nisi ad illorum nutum nec emere liceat
nec vendere? In cunctis civitatibus dardanarios odio atque
etiam poenis prosequimur 6 , nec ullum tam nefarium vitae
genus videtur quam ista annonae flagellatio. Merito quidem,
naturae enim faciunt injuriam, quae in commune foecunda
est 7 : neque vero censeri debet in usus paucorum reperta
negotiatio , sed ut quod alteri deest alterius copia pensaretur ,
justo tamen compendio omnibus proposito, qui laborem ac
periculum transferendi in se suscipiunt 8. Hoc ipsum igitur

1 1. Proculus, ff. de damno inf. [D. 39. a. 26.] 3 v. c. 2. ad 1. a. 5 Vasq.

d. loco. 4 ibi n. 5. 6 [Op. et D. vs. 24.] 6 1. 1. C. de monop. [C. 4. 59.]

7 Cajet, ad Summ. Th. 2. a. q. 77. art. 1. quod ad tertium. 8 Arist. de rep. 1.

1. c. 9. [p. 1257. 1. vs. 14. et 28.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

249

quod in republica,id est, minore hominum conventu, grave
et pernitiosum judicatur, in magna illa humani generis socie-
tate ferendumne est,' ut scilicet totius mundi monopolium
faciant populi Hispani? Clament igitur Lusitani quantum
et quamdiu libebit : Lucra nostra deciditis. Respondebunt
Batavi: Imo nostris invigilamus. Lucra nostra deciditis.

Hocne indignamini in partem nos venire ventorum et maris ?

Lucra nostra deciditis. Et quis mansura promiserat? Lucra
nostra deciditis. Salvum est vobis, quo nos contenti sumus;
aequis mercamur pretiis. Lucra nostra deciditis. Docetis
igitur id, unde lucrari possimus, alteri non remittere.

Cum igitur supra 1 Victoriae auctoritate et exemplis demon-
stratum sit justam esse belli causam , cum libertas commer-
ciorum vindicatur adversus prohibentes, sequitur Batavis
justam belli causam in Lusitanos fuisse. Quod et speciatim
hoc modo probatur. Justae bellorum causae sunt rerum aut Exco»ci.6.
defensio aut recuperatio, debiti et poenae exactio. In rebus V/**
etiam jura comprehendere debemus: et sic Baldus * dicit eum
qui jure meo me uti prohibet recte offendi. Jus autem est
tum quod privatim , tum quod jure humanae societatis nobis
competit, ut in causa belli adversus Amorraeos Augustinus*
loquitur, hoc est, usus ejus quod commune est, puta maris Ex /.2.^/4.
et commerciorum. Si quis igitur jus tale quasi possideat *upr* c' 2’
recte defendet. Ita Pomponius 4 eum , qui rem omnibus com-
munem cum incommodo caeterorum usurpet , manu prohiben-
dum dicit. Nam quoties in judiciis interdicta competunt
prohibitoria, toties extra judicia prohibitio competit armata.

Praetor * : Quominus illi in flumine publico navem agere ,
ratem agere , quoye minus per ripam exonerare liceat , vim -
fieri veto . De mari et littore in eamdem formam dandum

1 Initio capitis. 2 in 1. 1. C. unde vi. [C. 8. 4.] n. 38. 3 citatus supra.
4 1. quamvis quod in littore. fF. de acq. dom. [D. 41. 1. 50.] 5 1. 1. ut
in flum. pub. nav. liceat. [D. 43. 14.]

Digitized by <^.ooQLe

*5°

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

interdictum docent interpretes 1 * * exemplo Labeonis *, qui
cum interdiceret Praetor: Ne quid in flumine publico ripave
ejus facias , quo statio iterve navigio deterior sit , fiat:
simile dixit interdictum competere in mari s : Ne quid in
mari inve littore fi acias , quo portus statio iterve navigio
deterius sit , fiat . Injusta igitur vis illa vi justa repellenda
est. Et hoc ipsum alii etiam de bello scriptores4 crediderunt,
cum pro rerum defensione bellum suscipi possit, posse etiam
sustineri pro usu earum rerum , quae naturali jure debent
esse communes. Quare his qui itinera praecludunt, per
quae fit inductio et eductio necessariorum, etiam sine Principis
auctoritate via facti dicunt posse occurri. Et hoc in ipsa
prohibitione. Post prohibitionem autem competit vice inter-
dicti restitutorii injuriarum actio, si quis in mari navigare
prohibeatur , aut rem suam vendere , aut re sua uti non per-
mittatur, ut multis locis Ulpianus 4 * respondet. Oportet igitur
hanc esse injuriam. Injuria autem ab altero illata justam dat
bello causam *. Et sicut res nobis ereptas recuperare liceret.
Ex lege 6. ita et jus illud recte recipiet, qui per vim depulsus est. Se-
quitur causa debiti. Nam qui aliquem impediret eo jure uti ,
ad damni reparationem etiam naturali jure obligatur. Sil-
vester 7 : Qui impedit piscatorem vel aucupem a verisimili
futura captione piscium vel avium , quae sunt juris com-
munis * tenetur arbitrio boni viri 1 : quia istis aufertur
k suus proprius usus , qui erat sui juris , et fructus in eorum

usu quasi seminaliter contentus . Deinde : qui impediunt ad-
ventum frumenti aut aliarum mercium ad aliquam terram ,

1 Gl. ibi. * 1. i. in pr. ff. de fluminibus. [D. 43. 12.] 8 eadem 1. §. ti

quid in mari. [§. 17.] 4 Henr. Gorich. de bello justo, in prop. 9. 5 1. a. flf.

ne quid in loco pubi. §. si quis in mari. [D. 43. 8. 2. §. 9.] 1. injuriarum

actio, et 1. si quis proprium, flf. de injuriis. [1. 13 et 1. 24. D. 47. 10.]

6 c. dominus. [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 2.] 7 in v. Restitutio, p. 3. »ub

finem. 8 alleg. Gerard. Old. et Arcb.

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE, CAP. XII.

*5i

ut ipsi carius vendant , tenentur de illo pluri his , qui
carius emerunt , et de damno illis , qui erant allaturi , quia
injuste impediverunt , utilitatem privatam et propriam pu-
blicae et communi praeponentes . Et idem de his qui con-
cordant in emtione omnium mercium , ut vendant ad libitum^
quia tenentur ad omne damnum *. Sed praeter damnum ,
ut alibi tractavimus , illa culpa per se obligat, quia naturalis
ratio malitiam impunitam esse non patitur. Leges civiles *
injuriam fere mulctis, violentiam illatam libertati amissione
partis bonorum , monopolium vero omnium bonorum publi-
catione coercent: quae hic pariter concurrunt. Verum quidem
est poenas facinorum ex utilitate publica intendi et remitti.
Sed tamen in his quae ex natura, non ab instituto, mala
sunt et illicita ad verae proportionis normam etiam extra
leges poena exigi potest. Cum igitur natura dictet ex eo
quod alienum est nostrum nos facere non debere, sequitur
tanto illos gravius peccare, qui jus commune hominum sibi
proprium facere conantur, quanto hac in re pluribus fit in-
juria. Praecipue autem grave est peccatum , quo tota laeditur
humana societas, cui vinculo antiquissimo obstricti et ob-
noxii sumus. Haec ratio Ambrosium s cogit exclamare in
eos qui maria claudunt, Augustinum 4 in eos qui itinera
obstruunt, Nazianzenum 1 in coemtores suppressoresque
mercium , qui ex inopia omnium soli lucrum sperant et
ut ipse loquitur KXTX7rpxy(jLXT£vovrxi rijc ivielxc. Quin et
divina sententia 5 <twg%u'j <t7tov $>*/ mkxtxpxto q , publicis sci-
licet diris devovetur, sacerque habetur qui annonam vexat

1 ajl. 1. a. ff. ad 1. Jul. de annona. [D. 48. 12.] 1. annonam, ff. de extr.
crim. [D. 47. 11. 6.] etxibi Gl. 8 Dig. de injuriis, toto tit. [D. 47. 10.] et ibi.
Dd. Dig. de vi pubi, et de vi priv. [D. 48. 6. et 7.] adde 1. vim facit, ff.
de vi armata [D. 43. 16. 1 1.] C. de monop. [C. 4. 59.] 8 loco supra citato
ex Hexam. 4 citatur in Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 3. 8 in fttnus Basilii. [edit.
Bened. vol. 1. p. 797. d.]

Digitized by

Google

Exiere 5.V.
c. 4. tu pr.
et c . 10.

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

Ex conci . 6.
art. i. exa-
men 2.

252

et supprimit. Sunt igitur haec omnino et simpliciter mala,
quae vel ob exemplum poenam debent. Ea autem poena nulli
rectius applicatur quam his , qui juris communis exsecutionem
in se receperint, et Baldus 1 * dixit jure canonico et jure con-
scientiae , quod a jure naturali uon discrepat , bona omnia
delinquentis tacite obligata pro satisfactione, quare praeter
priora etiam hoc jus Batavis in bello Lusitanico fuit. Ori-
untur haec omnia ex nuda prohibitione commerciorum: alia
vero non minora e modo prohibendi , quo calumniae pertinent
superius * narratae. Si nostrum nobis servandum est nec
id nobis eripi a quoquam debet, quid tam ulli suum est
quam bene merenti bona fama , quae certe nobilioribus ani-
mis quovis lucro , paene et vita pretiosior est * ? Atque adeo
vera haec injuria est, ut commune generis nomen sibi pro-
prium fecerit 4: nec enim significantiore vocabulo exprimere
possumus id, quod contumeliae causa fit, quam Graeci 3/3/jw
vocant. Neque hic de levi contumelia agitur , quae facientes
delectet, affectos parum laedat, sed de ea qua Hollatidi in-
famati per orbem terrarum, criminibusque non minus falsis
quam atrocibus in odium humani generis adducti sunt: qua
factum , ut plurimi reges et populi contactus etiam gentis
velut profanos atque nefarios exsecrarentur. Infames olim
populi piratica Cilices , furtis Cercopes , infandis amoribus
Persae , vita exlege et insociabili Nomades : sed supra omne
quod dici potest illorum est nefas , qui Deum et religionem
non agnoscunt , cum id eousque ab humana natura abhorreat,
ut vere dictum sit nullum esse populum, cui non appareat
aliquam inesse notitiam et cultum divinitatis ®. Cuncta haec
crimina Lusitani in Hollandos congesserunt tam caeca male-
dicendi libidine , ut nihil horum reperiatur quod non in quos-

1 in 1. furti. C. de furtis. [C. 6. a. 15.] 8 c. 11. p. 2. art. 1. 3 Ecclesiast.

26. vs. 7. Anch. cons. 325. v. Gent. lib. 2. c. 18. 4 1. 1. ff. de injuriis. [D.

47. 10.] 6 Cic. de nat. Deor. 1. 1. [c. 16. §. 43.]

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

253

vis potius populos congruat , quam in cos in quos dicebatur.

Non enim piraticae sed mercaturae studiosissimam hanc esse
gentem , deinde alienam ab omni rapacitate , in venere et
omni vita prae caeteris moderatam , legum vero et magistra-
tuum et sacrorum praecipue reverentissimam , ne omnes his-
torias evolvamus, peregrini qui res Belgicas paulo diligentius
introspexerunt testes sunt locupletissimi l. Merito igitur
in hunc modum traducti famam suam purgarunt , utque Indos
omni suspicione liberarent, re ipsa demonstrarunt quinam
essent, in quos arma Hollandi haberent. Nam quod pro
rebus caeteris permittitur , qui minus pro fama liceat? Armis Ex uge 2
eam scilicet integram servare, laesam redintegrare, quod fit
cum is qui innocentium existimationem non juste laesit,
eamdem jure victus dedecore suo expiat *. Neque dubium
est quin ad exemplum furis detractor ad restitutionem obii- Ex uge 0
getur, quae si aliter haberi commode non potest, in mulc-
tas etiam pecuniarias convertitur. Neque tantum civiliter, sed Ex tege 5
etiam criminaliter ob injurias agi potest *, quo nomine Tur-
piliam senatusconsulti poena in calumniatores prodita est 4.

Iisdem igitur de causis arma recte suscipiuntur : ut apud
poetam

Pro Jupiter ibit

Hic , ait , ct nostris illuserit advena regnis ?

Non arma expedient totaque ex urbe sequentur ,
Deripientque rates alii navalibus ? ite ,

Ferte citi flammas , date vela , impellite remos .

Quin etiam eos qui in bello hostem amarioribus convitiis

1 V. Chassaneum ad const. Burg. in praef. ad verbum Hollandiae , et Guicc.
de rebus Belgicis, in c. de moribus et consuetudinibus et in c. de Hollandia
et in c. de regimine. 3 Dd. ad l. furem, ff. ad 1. Com. de sic. et ad 1. 1. ff.
de poenis. [D. 48. 8. 9. et D. 48. 19.] Viet, de jure belli n. 4. Pan. in c.
olim de rest. spol. n. 17. [Decretal. a. 13. ia.] s Inst. de injur. §. in summa.
[I. 4. 4. §. 10.] 4 Dig. ad S. C. Turp. toto tit. [D. 48. 16.] 5 [Virgil. Aen.
1. 4. vs. 59°0

Digitized by <^.ooQLe

»54

DE JURE PRAEDAB. CAP. XII.

lacessissent , a victore punitos crebro invenimus 1 , quasi
Ex conci. 6. nec bellum virulentiam istam excuset. Et hae quidem justae
m n 3. causae belli suscipiendi fuerunt. Caeterum diximus non

omne jus ante bellum esse ; quoddam inter arma oriri , pro
Ex hge i. quo scilicet bellum recte continuetur. Ordinem hic ducit
vitae defensio. Nam cum nos rem nostram defendimus re-
cuperatumve imus, aut jus nostrum persequimur et adversa-
rius ne id faciamus armis occurrit , apparet hic nos innoxios
in vitae periculum adduci : quae belli causa antiquissima et
justissima est. Et profecto ante hanc causam bellum a parte
Ex hhten Batavorum ne coepit quidem, ut narrationis praepositae series
a et ostendit. Sequitur rerum defensio aut recuperatio sive ip-
sarum rerum bello amissarum , sive ejus quod pro rebus ha-
Ex lege 2. beri potest. Nam bellator injustus justo bellatori ad omne

adde quae

in e. 4. 4'- damnum obligatur , quod ei occasione belli obvenit. Constat

monstr . an-

teadunt. autem Batavis per violentiam Lusitanorum navigia quaedam
Ex histon cnm mercibus erepta, damna autem illata esse plurima, ut
culis. cum ipsi interdum accepta clade coacti sunt naves suas dese-
rere et exurere. Sequitur exactio ejus quod hostis hosti de-
Ex lege 6. bet , in qua ponenda est sumtuum ratio. Omnes enim belli
in c. 4. i.d. impensas innoxio debet, qui belli injusti auctor fuit. Non
potuisse autem Lusitanis resisti sine immensis sumtibus in
Ex hiitor. tam remoto orbe tota rerum narratio satis ostendit. Huc per-

c. ii. parte . ...

*.per totum, tinet armatura navium non minus pretiosa quam necessaria:
major nautarum numerus , stipendia ob periculum majora et
quae curandis vulneribus operaeve in bello navatae remunera-
tioni imputantur. Utrumque autem et de damno et de sumtu
quod diximus, ad illa etiam produci debet, quae Batavi ab
his quos Lusitani submiserant aut passi sunt, aut metuere
potuerunt. Nam et mandator ad restitutionem obligatur *.
Ex hoc capite repeti potest quod pro redemtione captivorum

1 Plut. Timol. [p. 252. a. b.] V. Gent. lib. a. c. 18. * c. 7. ad art. 1.

3 Th. a. 2. q. 62. art. 7. in conci.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII»

a55

barbaris datum est. Ultima est poenae persecutid. Nam quis- fjjjw s-
quis bellum gerit sciens injustum, cum delinquat gravissime *-raub' *»-
merito puniri etiam debet, ne peccati magnitudo peccatori
patrocinium praestet. Sunt autem graves noxae Lusitanorum ,
quas partim interpositis aliis , partim et ipsi fecere. Sunt Ex histor.
autem haec paria, ut docent jurisconsulti, per se vel per
alterum facere 1 : et crimen non minus mandantem , imo et
magis obstringit, quam eum qui mandanti ministerium prae-
buit. Et proprie traditum est , eum quo mandante aut suadente
aliquis impetitur recte offendi 1 : neque enim canes hominibus
imitandi sunt, qui ut in veteri versu est, lapidem quo icti
sunt, non ipsum qui icit petunt. Conveniet hic quod ille
de buccinatore docet apologus, in illos maxime animadver-
tendum , qui cum per se audeant nihil , alios ad bellum con-
citant. Quin apud Senecam : aeque dignus est poena , qui
vim adhibet et qui ab alio admota ad lucrum suum utitur .

Acute Tragicus * : cui prodest scelus Is fecit . Delictorum
autem genera ex narratione peti possunt. Gravissimum est
delictum hominem occidere , unde leges in sicarios \ Lusitani
autem multos homines Hollandos foedissime et crudelissime
trucidarunt: quare societas Indica ministrorum suorum vin-
dictam omittere non debuit» Thetis apud Homerum *:
vct) Sij rovro ys , rexvov , inirvf^cv ou x&x6v iori
Tsipo(JL&voi$ eripomv ocyco vept^v xhrvv cXs&pov.

Illa quidem , fateor , fili , sanctissima res est
Ulcisci comites infanda morte peremtos.

Cum autem servitus mortalitati comparetur , libertatem
vitae prope exaequari neces se est*. Unde colligi potest quan-

1 V. Angelum et alleg. in tract. de rnalef. §. et Sempronium. 2 * Balb. in 1.

i. C. unde vi. [C. 8. 4.] n. 56. ali. Innoc. * Medea, [vs» 500.] 4 * V. tot. tit.

ff. et C. ad 1. Com. de sic. [Dig. 48. 8. C. 9. 16.] 6 [II. 1. 18. vs. ia8.]

6 V. Dig. de lege Favia de plagiariis, tot. tit. et de hora. lib. exhib. [D. 48.

15. et 43. 29.]

Digitized by <^.ooQLe

256

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

tum sit facinus hominem ingenuum immerentem in captivita-
tem trahere, habere in vinculis et cruciatu: quod Lusitani
in multos homines Hollandos fecerunt faciuntque, tanta qui-
dem pertinacia, ut oblatis ex ipsorum numero multo pluri-
bus aut sufficienti pretio numquam redemtionem concesserint,
sed quos ceperant perpetuae addixerint servituti: quod juris-
consulti omnes clamant etiam in bello legitimo inter Christi-
anos non licere, cum sit juri recepto contrarium l * *. Quid
autem detestabilius est aut perjurio aut qualicunque perfidia1?
Nam caetera maleficia personam fere respiciunt ejus in quem
diriguntur, perfidi autem et Deum impugnant, quem testem
aut conceptis verbis, aut aliis certe indiciis adhibent, et om-
nem hominum societatem , abrupto vinculo , quo solo inter
homines ignotissimos securi sumus. Romani olim etiam in
quos justas habebant armorum causas, his priusquam bellum
indicerent amicitiam renuntiabant *. Lusitani contra cum
k!i!£fl crudelissima quaeque in Batavos excogitarent , quo haec fe-
mt art' 3- cilius succederent , amicitiae velo abutebantur. Sed hoc pa-
rum : contra sacra pacis insignia , contra pactiones minime
dubias, contra, interpositam jurisjurandi religionem in violan-
dis Batavis aperte ventum est, nec quidquam tam sanctum
fuit, quod illos ab Hollandorum sanguine coerceret. His
affinia sunt venena et immissi amicorum specie percussores.
%ap™nci Quod Perse0 Rege olim dictum est huc referri potest:
7- art. 3. non justum bellum apparare Lusitanos , sed per omnia clan-
destina latrociniorum et veneficiorum scelera grassari \ Aut
quod in Darium Alexander: Impia bella suscipitis et , cum
habeatis arma , licitamini hostium capita 5. Haec igitur

1 Bart. et Dd. ad 1. hostes, flf. de capt. [D. 49. 15. 24.] Covarr. in c. pecca-
tum §. 11. n. 6. * V. Dd. in 1. si duo patroni. §. ult. flf. de jurejur. [D. ia. a.

13* $* $•] Adde 1. ult. flf. stellionatus. [D. 47. ao. 4.] 1. si quis major. C. de

trans. [C. e. 4. 41.] V. Gellium 1. 7. c. 18. Et quae diximus ad conci. 7. art.

3. p. a. * Liv. lib. 36. [c. 3.] et alii passim. 4 Liv. lib. 42. [c. 18.] 4 Curt.

lib. 4. [c. a.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

*57

qui facit, ut idem ille Alexander dicebat, ad internecionem
persequendus est , non ut justus hostis , sed ut percussor ve-
neficus \ Restant crimina alia, si conferas, minora, sed
insignia tamen, si per se aestimentur : ut vis publica, privata,
armata, bonorum raptorum 1 * * 4 * , et alia quae a bello injusto abesse
vix possunt: a Lusitanis non abfuisse narratio ostendit.
Neque illud omittendum est, etiam conatum, certe in atro-
cioribus , puniri * : unde Lusitani , quibus quominus totas
classes cum hominibus ipsis exurerent et similia plura pa-
trarent, felicitas eventus defuit, non propositi malignitas,
hanc ipsam impune ferre non debent. Quod Seneca egregie
explicat : Injuriam qui facturus est , jam facit *. Latro est
etiam antequam manus inquinet , quia ad occidendum jam
armatus est , et habet spoliandi atque interficiendi volunta-
tem *. Omnia scelera etiam ante effectum operis , quantum
culpae satis est , perfecta sunt *. Et alterum hoc constat , si
homo etiam liber in alterius contumeliam offendatur , non ad
eum duntaxat qui laeditur, sed ad eum etiam qui per hujus
quodammodo latus petitus est, injuriae persecutionem per-
tinere 7. Qua ratione contra Lusitanos ob ea, quae Indis
inflicta sunt mala, Hollandis velut ex sua persona jus com-
petit. Cum denique reipublicae et magistratuum sit culpa,
manifesta suorum flagitia non coercere8, ultimo loco ponemus
delictum totius populi Lusitanici , ad ista quae diximus fa-
cinora conniventis. Horum omnium criminum, si recte
ponatur ratio, uti gravia sunt, ita poenas etiam graves esse
oportet: quae legum civilium existimatione paucae admo-
dum intra mulctas consistunt, pars magna bonorum publica-

1 Curt. eodem libro, [c. 45.] * V. Dig. et Cod. per totos titulos. [D.48.6.

et 7. et 43. 16. et C. 9. ia.] * 1. item apud Labeonem. §. 1. ff. de injuriis,

et ibi Dd. [D. 47. 10. 15.] 1. is qui cum telo. C. de sicariis. [C. 9. 16. 7.]

4 de ira 1. 1. c. 3. ‘de benef. 1. 5« c. 14. 6 in sapientem non cadere injuriam,

c. 7. * V. Bart. in 1. ult. ff. de priv. delictis. [D. 47. 1.] Dd. in §. sed si.

Inst. de injuriis. [I. 4. 4. §. 6.] 8 c. dominus. [Decr. Grat. p. a. 23. 2. c.]

Digitized by

Google

Ex histor .
p. 11. artic.

Ex histor.
pet totum.

Paret ex lo-
cis supra ab
legatis.

25B

DE JURE PRAEDAE. CAP XII.

tionem cum exsilio aut infamia, pleraeque vero mortem irro-
gant. Has igitur poenas cum, ut mox dicemus , judicio exigi
non possent , armis exigere licuit 1 : siquidem et eos qui
alias subjecti nobis non sunt, ad punitionem peccatorum quae
in nos commiserunt, recte bello peti demonstratum est, et
qui juste bellum gerit , eum per omnia judicis accipere po-
testatem. Hactenus de causis: jam de hostibus ipsis videa-
Et c»»ci. mus. Justum igitur bellum esse probavimus in singulos et
ii. in rempublicam , qui quaeve cujusve magistratus injuriam
fecerunt, et in rempublicam, quae civem injuriae auctorem
tuetur: itemque in eorum omnium, qui faciunt injuriam,
socios subditosque. Peti igitur bello potuerunt a societate
Indica Hollandorum primo loco singuli Lusitanorum , quorum
ista sunt facinora , quae ante narravimus. Secundo loco res-
publica , sive populus Lusitanicus : nihil enim vetat quominus
bellum sit privatum ex una parte, publicum ex altera, et
justum ex ea parte qua privatum est, ut bellum Abrahami
adversus reges , forte et Davidis contra Saiilem. Populus
autem Lusitanicus bellum meruit duplici de causa. Prior
est, quod ipse per se perve magistratus suos Indicis negotia-
toribus injuriam fecit. Omnes 1 fatentur universitatis esse
ea facta, quae publico consilio acciderunt; aut etiam quae
a majore parte aut magistratibus decreta sunt, quod nos alibi
Ex histor. demonstravimus. Publico consilio missus Emmanuel , frater
fiv. 'ar"c' ejus qui Goae praesidebat, cum navibus, ut Hollandos primo
eorum adventu bello persequeretur, imo et in eos vindicaret,
Eoi. artie. qui secum persequi nollent. Publico consilio aliae et plures
iterum naves , accitis et Castellanorum auxiliis , in Batavos
Ex artie. v. armantur. Publico consilio coacta terribilis illa classis sub

Andrea Furtadone, quae Hollandos omnes et qui Hollandos
receperant ad internecionem deleret. Idemque Furtado cum

1 V. c. 2. ad reg. 9. ct Viet, de jure belli, n. 13. er 19. 2 Panorra. ad Cons.

Bas. Alex. 6. cons. 13. Jas. in 1. civitas, si cert. pet. [D. 12. 1. 27.]

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII. 259

multa classe circa Malaccam nunc etiam haerens , in mandatis
habet externos omnes mercatores undique evertere. Publico
denique consilio Batavi homines captivi detinentur, mittun-
tur in Lusitaniam. Altera causa belli est, quia respublica
Lusitanorum in singulos Lusitanos ob ea, quae in Batavos
admiserunt, non animadvertit, quin etiam sontes tuetur et
poenam impedit. Damnant uno ore jurisconsulti 1 rempu-
blicam non tantum quae justitiam denegat, sed et eam quae
negligit, ubi scilicet injuriae et manifestae et continuae fue-
runt, inque manu reipublicae eas injurias arcere aut punire.
Ubi hoc locum habebit, si hic non habet? Quoties enim a
Lusitanis Batavi summis affecti sunt injuriis? Semel? Nihil
hoc est. Decies? Perparum. Centies? Non accedit. Imo
quotiescunque ulla malefaciendi occasio fuit , idque non clam
sed palam , sed in totius Indiae conspectu , terra , mari. Quid
igitur fuit, quominus talium facinorum auctoribus irrogarentur
supplicia , saltem nocendi facultas adimeretur , nisi quod om-
nium eadem mens , illud populi totius consilium , illa Lusi-
tanorum quotquot sunt sententia est , neminem externum pati
ad eas terras accedere? Tertio loco subjacent bello subditi
ejus reipublicae, quae docetur injuriam fecisse, hoc est Lu-
sitani singuli , excepto nemine , cum quia rempublicam tueri
coguntur, tum quia factum reipublicae ad singulos pertinet.
Augustini * verba non frustra huc aptabo: Aliud est quod
in populo quisque habet peccatum proprium , aliud quod com-
mune , quod uno animo fit et una voluntate , cum aliquid
multitudine comparata committitur. Ubi universi ibi et sin-
guli, non autem ubi singuli ibi continuo universi. Singuli
enim esse possunt sine universo , universi autem non possunt
nisi ex singulis quibusque constare. Nam singuli quique

1 Ferr. cons. 2. Alc. lib. 5» cons. 13. Jas. in d. 1. civitas. [D. 12. 1. 27.]
Dd. ad. 1. culpa caret, de reg. jur. [D. 50. 17. 50.] Decius cons. 486. V. Gent.
1. 1. c. 21. de jure belli. J Levit, q. 26.

Digitized by LaOOQle

DE JURE PRAEDAE* CAP. XII.

260

congregati vel in summam reputati faciunt universos . Talis
est illa Lusitanorum pervicacissima obstinatio , qua et uni-
versi et singuli huc fortunis, huc corporibus collatis nitun-
tur, ne quisquam Batavus in India tutus sit. Et causae igi-
tur subfuerunt, et illi meriti ut hostium numero haberentur.
In eo difficultas residet , quod non facile privatis concedenda
Ex conci, videtur armorum movendorum copia. Sed demonstratum ha-
/. ' 'bemus, quatenus judicium haberi non potest, eatenus priva-
tos bellum inferre non prohiberi : quare cum defectus judicii
est continuus, omnia privato licent, quae jure naturali licue-
runt. Itaque debitum armis exigi posse omnes fatentur. Nos
ex prudentiorum arbitrio addidimus etiam punitionem , quae
ad justitiae normam adaequata sit , tali specie necessitatis non
denegandam. Continua autem judicis penuria hic quidem
evidens est. Res fere omnes, ex quibus bellum hoc ortum
St/prs hoc est , in ipso oceano contigerunt. In oceano autem nullam
***' esse propriam respectu loci jurisdictionem recte , ut arbitror ,
affirmavimus. Tum si qua esset, ea esset Indorum Principum ,
qui nec volunt causae immisceri , nec a Lusitanis ut judices
agnoscuntur. Loci igitur ratione qua jure, qua facto judicium
deficit. Respectu personarum , cum res inter Lusitanos ver-
setur et Batavos, judex alius esse non potuit, quam respu-
blica Princepsve Lusitanorum , aut respublica Batavorum.
Respublica et Princeps Lusitanorum priores ipsi Batavis non
tantum injuriam publice fecerunt, sed et bellum intulerunt,
quo facto constat amissam judicandi potestatem : ut jam ta-
ceam post tanta perfidiae exempla, cum Lusitani legatis Bata-
vorum ne ex condicto quidem parcerent, jure omnem ad eos
accessum formidari potuisse. Adeunda igitur fuit respublica
Batavorum, quod fieri non potuit ob immensam locorum
distantiam. Non momentanea igitur sed continua et perpetua
judicii penuria fuit , maxime si rerum apud Indos gestarum ,
Ex conci . *ta ut l°co et tempore cohaerent , seriem atque contextum
ul:%nci\ consideremus. Quod si bellum justum fuit, quantum in eo

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII. 26 1

bello licuerit, considerandum. Apertum fecimus nec jus
excedi posse, de quo agitur, nec personas juri obligatas.
Quodnam sit jus Batavorum in Lusitanos , in causis explica-
tum est. Sed omittamus jus omne ultionis, quo Batavi pu-
nire Lusitanos potuerunt ob violatum gentium jus in prohi-
bendis commerciis, ob calumnias atroces, ob homicidia,
perfidiam , rapinas : cui juri nulla umquam Lusitanorum jac-
tura satisfieri potest. Illud sumamus , quod ita ostensum est
ut nemo possit diffiteri, ex eo quod Lusitani impedierunt
Batavos cum quibuslibet Indorum nationibus libere negotiari,
obligatos eos esse ad restitutionem omnis lucri , quod ea ra-
tione Batavis ereptum est: quae quidem ingens summa est
cum primae navigationes per insidias Lusitanorum inanes fere
atque infructuosae fuerint: tum vero ex bello injuste illato
damni dati eosdem teneri etiam sumtuum nomine, quorum
summa genera supra attigimus. Horum omnium, lucri ces-
santis, jacturae et impensarum si calculus ponatur, et ex
altera parte captae caraccae merciumque aestimatio, dubium
non est quin expensi summa, quam accepti aliquanto major
futura sit, et plus Lusitanis Batavi imputent, quam debeant
victoriae. Atqui aequum fuit, cum maneat injuria, duret
periculum, certamen ingravescat, tantum illis eripi, unde
etiam in posterum ad bella subsidia haberentur. Actio igitur
ista belli non modo jus belli egressa non est, sed longe intra
constitit. Neque vero personas, quibus erepta sunt bona,
non fuisse obligatas, quisquam dixerit. Namque omnium
eorum , quae dixi , restitutionem debebat respublica seu po-
pulus Lusitanorum, qui prohibuit commercia, bellum intulit,
in sontes animadverti non curavit. Quod autem debet respu-
blica, id a singulis ejus partibus exigi posse, non quidem
jure civili , sed jure gentium , alibi demonstravimus , addito
ad certas rationes et auctoritates repressaliarum exemplo,
in quibus quicunque a cive injuriam patitur republica justi-
tiam non exhibente, multoque magis si ab ipsa republica

Digitized by QjOOQle

262

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

patiatur, a quovis alio ejus reipublicae cive suum juste re-
f*a ‘"ui cuPeret- Unde et illam collegimus firmatam Hispanorum tes-
timoniis sententiam : corpora quidem subditorum non ultra
laedi posse, quam quatenus suopte delicto merentur aut exse-
cutionem impediunt, praedam autem juste ab omnibus peti
et semper, usque ad summam ejus quod debetur, nec mer-
catoribus exceptis, nec ullo ordine quantumlibet innocenti.
Apparet hinc illis mercatoribus, quorum erat caracca et
merces , bellum eatenus inferri potuisse , ut bona praedae
cederent. Sed et specialiter hic notandum est, caraccam
j Rfftr ad quae capta est venisse Macaunte, eos qui inerant mercium
u 'rI «rtfc. dominos eodem ex loco advectos , ubi scilicet Hollandi ho-
mines fere viginti Lusitanorum furiis acti in patibulum aut
fluctibus mersi erant. Quis hos innocentes appellet? Majus
aliud dicam. Reperta in ipsa nave vestimenta et tristes exu-
viae interfectorum : quae illi ut egregiae cujusdam victoriae
spolia in patriam ferebant, veriti scilicet, ne quis nisi tali-
bus indiciis parum crederet quemquam adeo fuisse crudelem.
Horum igitur aliquis miserebitur ? Aut non etiam illis putanda
est ludibrio futura Batavorum bonitas, qui contenti damno
terrere, ipsos qui talia facere possent vivos reliquerunt? Sed
rh ‘anu Praeter Jus alterum terminum praescripsimus bello gerendo ,
ui. f. 11. fidem. Nihil hic hostibus promissum est , quo non amplius
sit praestitum. Ei genti, quae Batavos in pace trucidaverat,
bello victae vita promissa et praestita est. Nec vita tantum ,
sed libertas, et haec gratis, cum non parum pretii extorquere
liceret. Et ne quid ex beneficio periret , Hollandi praesidio
dati , qui dimissos Malaccam deducerent. Tanta denique
victoris populi in victos fuere officia , ut Lusitani , qui vir-
tutes istas quo minus norunt hoc validius mirantur, illustre
Batavis praebuerint benignitatis et nominatim fidei testimonium:
quod literae senatus et praefecti Malaccensis et ejus , qui vic-
tae navi praefuerat, libello nostro subjectae loquentur. De-
nique verum est quod Lusitani., a Warwicii navibus superati,

Digitized by i^ooQLe

DE jijITe praedae, cap. XII. 263

ad Macauntem aliquanto post dixerunt, se cum Batavis, si Angusf
eorum potirentur, non tam clementer acturos. Ad finem
quod attinet qui bello proponitur, hunc sibi quisque prae-
stare debet: nec in judicium humanum ista res cadit, nisi
quatenus commune cujusque gentis ingenium , tum vero sin-
gulares actiones conjecturam suppeditant. Verum belli finem
esse diximus juris adeptionem: ad quem si praeda tendit , juste
pieque parta censeri debet: secus si bellator suo duntaxat
lucro inhiat. Id in Lusitanis an in Batavis credibilius sit
videamus: veteres auctores 1 * tradunt jam olim gentem Lusi-
tanorum latrociniis et praedis vivere assuetam. Ex eo tem-
pore quam impurae avaraeque gentes isti se populo permis-
cuerint, et quam plerique eorum apud Christianos parum
serio Christiani habeantur, qui inter ipsos sunt boni 1 mini-
me ignorant. De Batavis contra quae exstant elogia, per-
quam sane honorifica , transscribere supersedeo. Illud quod
are praesenti non alienum est, satis sit dixisse, omnium,
vicinarum gentium nullam a rapinae studio longius semper
abfuisse. Tacitus * itaque in bello Civilis Germanos ad prae-
dam pugnantes inducit, Batavos pro gloria. Proximi nostro
saeculo et externi scriptores * in eamdem sententiam prodide-
runt , Hollandos eminere inter gentes Germanicas alieni absti-
nentia. Hoc ipso tempore in illa ipsa India quid de Batavis
sentire cogantur Lusitani, literae ad regem Malaccensis epis-
copi satis indicant. Mali nihil , inquit, indigenis intule-
runt, minus etiam Lusitanis: nulli denique nationi quid-
quam crearunt molestiae . Et mox: Accepti admodum et
grati indigenis erant , quoniam justa commercia exercebant
sine vi atque injuria . Apparet Batavos nihil praeter com-
mercia quaesivisse et his contentos fuisse futuros, nisi in

1 Strabo, [p. 154. b.] Diod. Sic. [p. 215. c.] Servius ad 1.3. Georg. [vs. 107.]

3 V. Osor. lib. 1. 3 Histor. lib. 4. 4 Chassanacus ad consuet. Burg. in praef. ad

v. llollandiac. >

Digitized by <^.ooQLe

264

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

bellum cogerentur. Hoc ab ipso navigandi initio tota rerum
nst°artfc ser*es et longissimae quietis patientia demonstrat : sicut primo
exitu diximus naves Lusitanicas quatuor, cum sigillarim oc-
currerent parata cupientibus praeda, sine noxa dimissas.
Fuit etiam cum capta a Lusitanis ultro ipsis redderentur,
quod Wolphardus Harmannus fecit in navi, carbella dicitur,
quae Femambucum missa citra aequatorem occurrerat. Sed
cum doceret experientia Lusitanos tanto audacius in Batavos
saevire , quantum amovebatur talionis metus , quod minimum
fuit hoc Batavi tentarunt , an homines non minus avari quam
crudeles saltem bonorum jactura adduci possent, ut jus et
pacem colerent. Exempla referre abstinentiae, hoc vero sit
virtuti et famae illorum injuriam facere: unum tamen non
reticebo, cujus historia cum praedae ipsius tempore conjuncta
instor, f. est. Cum rex Dammae , ut alibi diximus , missos ad se
iL aruc' negotiatores viginti captivos detineret, et pro capitibus octo
pretium extorsisset, caeteros nulla conditione dimitteret,
Hemskerckius , qui prodendam non existimabat hominis cujus-
quam Batavi libertatem , praesertim quem talis perfidia in mi-
seriam implicuisset, ulcisci eos pign orationibus statuit. Forte
accidit ut inter alias naves Jorensis una ex his , quae juncae
vocantur , Dammam peteret , quam Hemskerckius Dammanam
ratus non aliud quam detinuit. Nuntios Dammam ad re-
gem mittit, per quos si reliqui suorum duodecim remitteren-
tur, restitutionem navis vicissim et in posterum amicitiam
pollicetur. Sed ille hac re nihil motus , etiam detentam navem
vi armata custodibus eripere conatus est. Quo viso placuit
consilium ut merces separarentur, magister navis cum ipsa
navi et hominibus septuaginta Dammam mitteretur, addita
sponsione, ut si Batavorum liberationem perficeret, ipsi aut
merces redderentur, aut pretium, quod quinque Cariis auri
aestimaverat. Cum deinde temporis ratio et aquae dulcis pe-
nuria mutare stationem cogeret, Indos omnes, quos penes sc
habebat, Hemskerckius in suas quemque sedes dimittit. Duos

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII. 265

Joram legat: quorum opera regi excusaretur, mitti aliquem
ad se cum mandato rogans, cui quinque auri Catias, quas
dixi, persolveret. Rex autem respondet: Nihil st in ejus facto
invenire , quod excusari deberet . Satis enim compertum
Hollandos ea esse innocentia , ut nemini pacato nocitum vel-
lent : caeterum vindicare se ab his , qui priores fecissent in-
juriam , non modo extra culpam , sed ubique gentium lauda-
bile. Quod ipsum si cum suo aut suorum alicujus dispendio
fortuna belli voluisset contingere , non esse cur hoc iniquius
ferret . Sibi pro omni restitutione solam Hollandorum amici-
tiam abunde suffecturam . Cum deinde Joram ad negotiandum
Hemskerckius venisset, vix a rege supplicando impetravit,
ut magistro detentae navis, Rasaduta vocabatur, satisfacere
se permitteret. Ita pro auri Catiis quinque volenti persolvit
mille ducentos regales, etsi merces vix septingentos valebant.
Quid hic prius mireris ? Quod pretium pro hominibus perso-
lutum est, qui nullo jure, nulla fide capti erant? Quod Indi
dimissi, cum ab Indis Batavi tenerentur? Quod regi Jorae
se ipse Hemskerckius indicavit? Quod oravit etiam? Quod
plus quam debuerat solvit, cum posset omnino non solvere?
Tam liberalis nemo praedator est. Quare cum etiam si talia
deessent indicia, in facto dubio facienda sit benignior inter-
pretatio , haec cogitanda est mens fuisse , hic animus vincen-
tibus Lusitanos, ut qui beneficiis mitigari non potuerant,
damnis saltem mutandos ad mores cogerentur : sicut Ambro-
sius dixit 1 eripiendam his latrocinandi facultatem, quibus
voluntas eripi non potuit. Atque utinam nunc saltem depo-
nere possent illam feritatem, admittere humani generis con-
sortium et certare tantum licitando. Parati sunt Batavi omittere
odia et omnem illam facinorum memoriam et egregias belli
feliciter gerendi occasiones. Sufficit illis lucrum, quod ex

1 Serm. 8. in Ps. 118. vs. a. Ec est in c. est injusta. [Dccr. Grat. p. a. 33.
4- 33-]

Digitized by <^.ooQLe

i66

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

Ex conci.
LK

Ex conci •
III.

Ex conci.
IX. srtic.
i.

In fim p.
II. cap. seq.

volentibus capitur. Sive igitur hunc finem volumus fuisse,
ut damna et sumtus repararentur, sive etiam ut iniquorum
malitia averteretur, alter sufficit et uterque sine dubio justus
est. Evolutis causis omnibus, justum hoc esse bellum Indi-
cae Hollandorum societatis in Lusitanos , ad quos navis capta
pertinuit, pronuntiamus; quare et praedam justam omnino
fuisse, ut nostra principia declarant. Et cum evidentissimis
rationibus demonstratum sit , praedam omnem ex bello privato
usque ad debiti satisfactionem primo ejus fieri , qui belli justi
auctor est, facile intelligitur caraccam hanc captasque mer-
ces, quas ad debiti solutionem nondum sufficere ostendimus',
societati Indicae esse acquisitas, quae suis sumtibus bellum
illud administravit. Planum enim fecimus, non minus ex bello
privato, quam publico praedam contingere. Verum etiam illi
qui verbis discrepant, ad hanc quaestionem quod attinet, re
ipsa consentiunt. Fatentur enim omnes1 2, si judex desit,
etiam ex intervallo ad recuperationem rerum et debiti com-
pensationem, in quam et sumtus veniunt, res adversariorum
capi posse, nisi quod nonnulli certis casibus requirunt sub-
sequentem judicis sententiam: quae cum hanc praedam secu-
ta sit nulla relinquitur dubitatio. Jam vero, quod amplius
est, docent scholastici * , quamvis bellum sit injustum ex
causa , animo , persona et auctoritate , tamen si res subsit ,
quia scilicet pro rebus repetendis factum est , intellige ex
intervallo , eum qui bellum movit in conscientia restituere
non teneri , nisi acceperit vel damnificaverit ultra quam ad-
versarius habuerit injuste de suo. Et haec ratione societatis
Indicae Hollandorum, quatenus pro se arma movit, dicta
sunto. Eodem modo quin arma movere potuerit pro injuriis,
quae sociis et amicis ipsorum , puta societati Zelandorum ,

1 V. all. in prine, c. 10. ei adde Bart. de repress. q. 9. n. 4. circa finem.

2 Silv. in v. Bellum 1. §. 10.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XII.

267

illata fuerant, et quod acquisitum foret, id primum insum- y. quae
tus a se factos imputare , dubium ex supra dictis esse non tonci.yjiL
debet. Quemadmodum potuerunt et Hollandi non ipsi arma ante
primitus movere , sed aut' Zelandis aut Indis etiam moventi- y*ic- 1. /
bus accedere : quo facto eatenus praeda ipsorum esset futura ,
quatenus illis capiendam belli auctores assignassem. Sed quia YJ^oVcYYx

privatorum accessione ad Principes aut populos Indos bellum L *•
magis publicum est quam privatum, idcirco in sequens rectius artYcYtYn
examen haec inspectio differetur. De subditis autem belli fartili'
privati, hoc est nautis majoribusque et minoribus societatis iimcffyii.
hujus administris pene supervacua inspectio est, tum quia Yum'JZii.
non horum praecipue causa examen institutum est, tum quia YJncf.yiu.
ex his quae jam dicta sunt et dogmatum principio positorum^/! ix.
collatione, ambiguum non est, in tam aperta causae justitia
recte eos fecisse, quod societati obtemperaverint adversus
Lusitanos bellanti, sua sequentes mandata: unde etiam, si
quid ex praeda ipsis a societate attributum est, id pure
pieque retinebunt.

CAPUT XII.

In quo ostenditur , justum esse bellum justeque

PARTAM PRAEDAM SOCIETATI EX CAUSA PUBLICA PATRIAE.

Parte I. Respectu Ordinum voluntaria agentium.
Parte II. Respectu societatis Indicae, subditae
Ordinibus.

Parte HI. Aut etiam ex causa publica sociorum.
In quo ista inferuntur problemata.

I. Respublica ejusve Ordines etiam cum habent
Principem, belli tamen publice suscipiendi habent
auctoritatem.

II. Justa belli causa in Principem est tuitio

LEGUM PATRIARUM, QUIBUS PRINCIPATUS ADSTR1NGITUR.

Digitized by <^.ooQLe

268

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

III. Bellum in Principem indictionem non desiderat.

IV. Praesentis temporis magistratui parere boni
civis est.

V. Bona fide civis pugnat contra Principem pro

REPUBLICA ET LEGIBUS.

VI. Bellum reipublicae in Principem, qui suus Prin-
ceps FUIT, EXTERNUM EST.

VII. Societas belli recte interdum a Christianis
initur cum Infidelibus contra Christianos pugnan-
tibus.

p?r; /. f - Quamquam autem privatum hoc esse bellum potuit, et
quidem justum eo quo diximus modo, nihilominus re ipsa
fuisse publicum , et obvenisse praedam jure publico , verius
Extmd.r.zs t: ut quidem belli auctores sint Hollandiae Ordines, qui

artic. II. . .

hodie cum alus Belgarum nationibus foedere conjuncti sunt.
Primam supremamque belli movendi potestatem penes rem-
publicam esse diximus. Esse autem justam rempublicam,
perfectam quamdam communitatem. Ita regnum Arragoniae
disjunctam esse rempublicam a regno Castellae dicit Victoria 1 ,
nec obstare, quod utraque sub eodem sit Principe. Sic et
Hollandiae comitatus tota per se respublica est. Quemad-
modum vero qui turmas et cohortes dicit , exercitum dicit ,
ita qui Ordines nominat, non aliud quam rempublicam vult
intelligi, cum omnes partes simul sumtae a toto revera nihil
ProbiemsL differant. Tritum est in philosophorum diatribis , quaeres
per se causa est alteri cujuscunque qualitatis, eam multo
magis eadem qualitate praeditam, si modo ejus per naturam
sit capax. Jure autem naturali et divino , ut ipsius Victoriae 1

1 de jure belli n. 7. * de pot. civ. n. 7. Idem tradit Covarr. Pract. quacst.
c. 1. conci. 1. V. supr. c. a. ad legem 10.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII. 269

verissimam exprimamus sententiam , potestas tota civilis in
republica residet, cui de se competit gubernare se ipsam et
administrare et omnes potestates suas in commune bonum
dirigere. Principum vero potestas nulla justa est, nisi qua-
tenus a reipublicae potestate derivata est per electionem sive
in personam , sive in familiam 1 * * : unde et jus belli suscipiendi
ad Principem pertinet, duntaxat qua vices reipublicae gerit et
ab ea mandatum accepit *. Prior igitur majorque potestas
belli indicendi penes ipsam rempublicam est * , quae Principem
censetur in his sibi substituisse, quae ipsa per se commode
efficere non possit. Manet ergo etiam constituto Principatu
integra potestas reipublicae 4 , adeo quidem ut idem ille theo-
logus Hispanus 5 posse a Republica mutari Principes et Prin-
cipatum de genere in genus transferri Gallorum exemplo
probet. Hinc constat Hollandorum rempublicam etiam cum
Principem haberet jure tamen belli suscipiendi non caruisse.
Nam alioqui non fuisset sibi sufficiens : quo argumento probat
Victoria 5 reges quamvis Imperatori subjectos bellum suscipere
non vetari. Verum etiamsi quos Ordines dicimus non ipsa
essent respublica, sed magistratus a republica constituti et
Principe inferiores, bellum tamen publicum esse non desinit.
Docuimus enim cum Victoria 7 aliisque auctoribus , Principe
cessante, posse magistratus inferiores non tantum propulsare
injurias, sed et bellum publicum inferre ad puniendos male-
factores extraneos. Qua ratione etiam partem populi magistratus
sibi legere posse vult Covarruvias 8, etiamsi illi magistratus
alias nisi a rege constitui non possint. Retinuit enim , ut
ille inquit, populus juris naturalis potestatem, qua uti potest

1 Covarr. d. c. conci. 4. Vasq. c. 20. n. 24. et seq. idem c. 47. n. 5. Du-

randus de orig. jurisd. * Viet, de jure belli, n. 6. * Henr. Gorich. de bello

justo, in praef. et in prop. 12. resp. ad ult. argum. 4 Ita docet Vasquius c.

47. n. n. & Viet, de Indis, rei. 1. p. 1. n. 16. 5 De jure belli, n. 8. 7 Ibi.

n. 9. • Pract. quaest. c. 4. n. 3. <

Digitized by <^.ooQLe

270

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

dum rex ipse sua potestate non utitur : Alioqui populus
ipse ipsaque respublica maximum obiret discrimen et peri-
culum , cui obviam ire non posset : quod est egregie absurdum.
Paria sunt in jure non esse et esse inutile. Paria sunt ,
inquit Castrensis 1 * , non habere superiorem vel habere ne-
gligentem . Si ob absentiam vel neglectum Principis inferioribus
magistratibus bellum suscipere permissum est, quanto magis
si ipse Princeps injuriam faciat reipublicae, quae nisi armis
reprimi non possit ? Theologi * non illi tantum , qui Papam
Concilio subjiciunt , sed alterius factionis, qui supra Concilium
Pontificiam ponunt auctoritatem, addunt tamen, si Pontifex
Ecclesiam destruat, posse convocari Concilium contra ejus
voluntatem, ejusque Concilii auctoritate etiam vi, si opus
esset, resisti Pontifici, et mandatorum exsecutionem impediri.
Quid autem aliud est Concilium , quam Ordines ecclesiastici ?
quid Ordines, quam Concilium civile? Atque vel idcirco
plus debet licere Ordinibus in Principem, quam Concilio ia
Papam , quia Papam qui dicunt immediate potestatem a Christo ,
non ab Ecclesia accepisse , Principem tamen fatentur nullam
Ex hhtor. babere auctoritatem nisi a republica \ Habuerunt igitur Hol-

L landiae Ordines jus belli indicendi , quod ipsum multo etiam

clarius docet ab initiis reipublicae Hollandicae sacrosancta semper
Ordinum auctoritas longissimoque temporum usu firmata, et
leges patriae Brabantis olim scriptae, mox cum caeteris Bel-
garum nationibus communicatae, quae diserte cavent ut in-
tegrum sit Ordinibus omnem fidem atque observantiam negare
Supriistori Principi jura patria violanti \ De causis autem belli hujus,
wJ£. qu°d ab Hollandis pariter cum aliis Belgarum nationibus

1 Ad I. ex hoc jure flf. de just. et jure [D. i. i. 5.] n. 18. * Silv. in. v.

Papa. n. 4. Card. de Turri cremata lib. 3. c. 10. Viet, de pot. Papae et conc.
n. 23. et 24. 3 Viet, de pot. ecclesiae, q. 3. n. a. Covarr. pract. quaest. c. 1.

conci. 2. et in c. peccatum §. 9* n. 6. ali. Cajet, in Summ. 2. 2. 1. 10. et
c. 1. tract. 2. de pot. Papae et conc. 4 V. sub finem Laeti introitus, et

Guicciard. in c. de privilegiis Brabnmorum.

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

271

primum in Albanum et qui cum eo erant Hispani , deinde in
Regem Philippum, qui Comes fuit Hollandiae gestum est,
disserere majus sit coepto opere. Neque vero meum post
tot in eam rem editos jamdudum libellos ab aliis bene dicta
invertere. Sed quod in transcursu ad rem praesentem satis
sit non tacebo. Manifestum est Albanum et Hispanos illud
palam praedicasse imo lata sententia pronuntiasse 1 , leges
omnes et jura patria nationum Belgicarum velut commissa
Principi. Nec tamen aliud obtendi potuit, quam turbae a
paucis editae, consilio privato, et subito quodam impetu,
qui simul atque reprimi potuit a magistratibus repressus est:
quo crimine non obligari universitatem jurisperitorum omnium e*
constantissima assertio est *. Quidquid igitur eo nomine factum ««»*» i-
est, quod alioqui fieri non licuisset, id profecto injustum fuit
arcerique debuit *. Cum itaque pertineret ad Ordines ut summos e* ngt 1.
magistratus et jus reipublicae et civium tueri * , officium illorum **fr“ c'
fuit defendere rcmpublicam adversus eam vim, quam externa
arma contra leges inducta rebus pacatis intulerant : deinde Ex uge 1.
vitam civium et possessiones tueri adversus iudicia illegitima “
contra formam juris communis et mores patrios admistis ho-
minibus peregrinis exercita : liberare etiam rempublicam et Ex ugt 11.
cives singulos ab exactionibus ejusmodi, quae non tantum
legibus directe obstabant , sed et communi hominum libertati ,
cum inducant , ut Doctor Hispanus * loquitur , expilationem
praesentem et servitutem futuram: imprimis vero operam dare ExUgivi.
ut diligenter servarentur pacta a majoribus tradita , Principum ‘in. m'
juramento sancita et formam imperii continentia, ne his violatis.

1 data Madriti, 16 Fcbr. an. 1568. 2 Bart. in I. aut facta. §. ult. f T. de poenis.
[D. 48. 19. 16.] Bal. quib. mod. fcud. amitt. n. 13. Jason in 1. civitas, ff. si
cert. pet. [D. 12. 1. 27.] Andr. Gail. de pace pubi. lib. 2. c. 9. 3 V. 1.
prohibitum. C. de jure fisci. [C. 10. 1. 5-] 1. devotum C. de meta. [C. 12.
40. 5.] et utrobique Bart. et in tract. de Guclf. et Gib. n. 8. 4 Vasq. c. 41.
n. 20. et seq. et c. 18. n. 7. * Vasq. c. 8. n. 8. et c. 7. per totum, et c.
43. n. 6.

Digitized by QjOOQle

272

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

quibus multa per saecula respublica steterat , eadem in pro-
Ez legt v. vinciae modum Hispanorum libidini subjiceretur. Postremo
etiam poenis coercendi erant, qui patriae aut civibus per
PrtUems injuriam insultabant. Quae cum ita essent certe ad Philippum
pertinuit, oratum toties, oppressos armis Hollandos et alios
Belgas defendere et in sontes jus reddere. Nam haec duo
sola sunt, quorum gratia omnes instituti sunt Principatus.
Tradunt autem magistri juris posse populum a Principe ob
omissam defensionem discedere, ita ut nec alterum eligendi
potestas ei neganda sit. Tradit et Doctor Hispanus1 et quod
est amplius in Philippi illius summo praetorio senator, supe-
riores ex justitiae erga subditos denegatione non solum suprema
jurisdictione ipso jure privari, verum etiam ipsius rursus re-
cuperandae incapaces perpetuo fieri. Proinde , inquit. Prin-
cipibus summopere cavendum est , ne dum injuria ad justitiae
denegationem properant , ipsi quoque subditi ad inobedientiam
et defectionem jure festinent . Quid igitur dicendum est de
eo Principe, qui non modo in auctores malorum justitiam
non exercet, sed eosdem honoribus evehit, non modo op-
pressum populum non defendit, sed ipse ad ejus oppressionem
confert consilia sua , pecunias , classes , exercitus , ut scilicet
contra veterem imperii formam , quasi victis leges pro arbitrio
imponat? Hic sane ab obsequio recedendi multo justior est
Nzva de- ratio. Sententia contra jus partis lata iniqua dicitur ; contra
formam judiciorum sententia non est. Idem in lege. Divino
jure matrimonium eo solo peccato dirimitur, quod formae
ipsius matrimonii contrarium est et adulterium dicitur. Qua-
liscunque alterius criminis reus ante damnationem civis est :
sed is qui rempublicam oppugnat civis esse desinit *. Simile
est in magistratu et quidem summo. Qua ratione negaverunt

1 Vasq. c. 5* n. 10. Castrensis ad 1. ex hoc jure fi*. de just. et jure. n. 17.
et 18. [D. 1. 1. 5.] Dd. in 1. si non defendantur flf. de poenis. [D. 48. 19.
19.] * Vasq. in praef. controv. ili. n. 16. et 17. 1 Cic. Catii. 1. [c. 1 1. §. eS.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

*7 3

Romani consulem esse Antonium *. Et illa quae ex oratio-
nibus Tiberii Gracchi Plutarchus * excerpsit, longe sunt
verissima, etsi forte ab ipso non recte usurpata. Latine sic
sonant: Sacrosanctus est tribunus , quia plebi sacratus ej us-
que defensor est: quod si mutatus plebem vexet injuriis ,
potestatem ejus dissolvat , jus tollat su fragii , ipse magistratu
se privavit , dum alia omnia facit , quam ea ob quae ma-
gistratum acceperat . Nam alioqui si Capitolium iret diru-
tum , flammas inferret publicis navalibus , adhucne permit-
tendus esset gerere tribunatum ? Et tamen haec si faceret ,
malus esset tribunus: at cum plebem evertit , ne tribunus
quidem . Quae autem esse potest aut celsior aut sanctior
potestas ea, quam hodie nonnulli * tribuunt Pontifici Romano,
quem negant ulli humano judici subjacere, cum summum
illud imperium non hominibus, sed uni Deo acceptum ferat ?

Et hi tamen fatentur Papam si a fide declinet, se ipsum
facto suo deponere : posse autem a concilio depositum declarari :
quia scilicet haeresis directe repugnat institutioni Pontificatus.

Cum enim capitis habere debeat rationem, ut vitam corpori
instillet , non potest eo loco , inquiunt , haberi , postquam
est spiritualiter mortuus. Nam quomodocunque affectum
caput, etsi langueat, caput manet: praecisum autem, caput
non est. Ipso igitur facto, cum contra formam institutionis
veniat, perdit jus omne et potestatem4. Quod si ille Pontifex K su^rain
potestatem hoc modo ereptam armis vindicet, quin armis,
repellendus sit minime dubitatur. Multo igitur haec facilius nc' IIm
in principatu procedent, qui jus nullum habet, nisi quod
a republica profectum est. Atque ideo ex Hispanorum 5

1 Cic. Philipp. 4. [c. 3. §. 6. seq.] et passim. * Vita Tib. Gracchi, [p. 831. d.]
8 V. Silv. in v. Papa 11. 4. Cardinalis de Turri cremata, Summae lib. 4. p. 2.
c. 19. et 20. 4 c. A catius. 1. ei 2. c. audivimus, c. didicimus. [Dccr. Grat.
p. 2. 24. 1. c. 1. 3. 4. 31.] • Vasq. c. 1. n. 8. casu tertio, allegat Isemiam,
Thomam et Hostiensem.

Digitized by <^.ooQLe

274

DE JURE PRAEDAE. CAP XI1T.

maxime doctrina potestas Principi data revocari potest tum
praecipue, cum ille principatus sui terminos excedit: jam
enim ipso facto Princeps non videtur *. Nam qui imperio
abutitur eo se indignum reddit, et Princeps esse desinit hoc
ipso quod se tyrannum facit *. Quod locum habiturum etiam
apud eos, qui rempublicam Principi subjiciunt, exemplum
vasalli docet, quem domini saevientis obsequio jura eximunt *.
w**f$ui^0Xi Potest autem non injuria repeti, quidquid jure amissum
Quare cum Philippus imperium, quo exciderat, bello
ExCieg$ri rePosceret atque etiam recte facti poenas expeteret , fuit ex
et IL Hollandorum parte justissima belli causa , vitae ac rerum et
legitimae libertatis defensio \ Jus deinde aliud atque aliud
Ex /eg* ii. in ipso bello subnatum est. Primum ob immensa damna*, quae
Hispani immerito Hollandis intulerunt, agro quondam vastato ,
urbibus dirutis, direptis, acta praeda jam tot per annos.
Exiejjevi. Secundum ob impensas belli , quas tantas fuisse et esse quoti-
supra £ /. die , ut vix ullae ullius temporis conferri possint, vere diximus :
idque tum ex belli diuturnitate , tum ex opulentia hostis , cui
Ex hge r. resistendum fuit, intelligi potest. Tertium ob delicta: quae
cum dico , non tantum caedes innocentium et rapinas et omnem
illam violentiam intelligi volo, quae propterea peccata sunt
in bello , quia bellum injustum est , verum alia etiam , quae
nec bellum justum gerenti licuissent, cujusmodi innumera
crudelitatis, perfidiae, libidinis exempla, tantum abest ut
nos numerare possimus, annales nulli satis digne exprimant.

1 Vasq. c. 8. n. 19. 5 Vasq. d. c. 1. n. 8. casu. 1. c. 8. n. 11. et c. 18. n.

10. Covarr. pract. quaest. c. 1. conci. 6. circa fyiem. arg. c. non omnes, causa

11. q. 7. [Decr. Grat. p. 1. 11. 7. 29.] B Bald. in 1. Rubr. IT. et de milite

vasall. qui cont. est. in fine. [F. 2. 22.] Inst. de his qui sui vel alieni juris
sunt, sub finem. [I. 1. 8.] V. c. 1. §. domino, si de feud. contr. sit inter
dom. et agn. [F. 2. 26.] Item c. ex facto, qual. dom. prop. feud. priv. [F. 2.
47.] et ibi Bald. n. 8. 1 * * 4 V. text. in 1. 2. Af. de orig. juris. §. exactis regibus.

[D. 1. 2. 2. §. 3.] Et Bart. de tyrann. n. 3. in fine. * V. c. 7. ad artic. 1.

et c. 4. post prine. *

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

*75

Haec tria si in unum conferantur jus facient prope infinitum ,
certe nullis umquam temporibus , nullis victoriis recuperabile.
Adversus ipsos Lusitanos propriae belli causae fuerunt , cum
ipsi priores bello aggrederentur, ut in classe Hispanica, de-
fensio damnorum et sumtuum recuperatio et justa vindicta.
Itemque recuperatio et vindicta omnium eorum , quae detentis
toties navibus et nautis Hollandis in Lusitania contigerunt:
nec minus eorum quae Hollandis totum per orbem , quacunque
se Lusitanorum potentia ad injurias, ut videtur , nata extendit ,
acciderunt hominibus spoliatis, trucidatis. In ipsa autem
India peculiares reipublicae Hollandorum causae 1 , aliae propter
se, aliae propter cives. Ad prius genus referri possunt injuriae,
per quas tota gens Hollandorum commerciis prohibita est et
apud externas nationes infamata. Utrumque jam antea in
causis belli privati exsecuti sumus *. Unum tamen hic notatu
non indignum est, etiamsi ad Lusitanos pertinuisset jus ad
Indos negotiandi, ita ut alias gentes arcere possent, tamen
ex quo Batavis cum illorum Principe bellum justum erat,
sicut res hosti subditorum eripere licuit, ita et jus illis alioqui
proprium usurpare licuisse. Ad alterum genus quod attinet,
satis planum est tutelam jusque civium et vindicationem rei-
publicae cordi esse debere , cum hac maxime de causa instituta
sit civilis societas , ut quod non possent singuli possent uni-
versi*. Si Romani, quod Tullius annotat4, saepe injuriosius
tractatis naviculatoribus bella gesserunt, quid non Hollandos
facere oportuit ejus societatis gratia, qua tot civium alimenta
sustinentur? Potuerunt sane , imo, quantum ratio reipublicae
permisit, etiam debuerunt cives suos ante exitium defendere,
exitio datos ulcisci , res similiter eorum aut tutari , aut armis
reposcere. Estne ulla sanctior belli causa, quam haec quae
et divinis literis et antiquissimo gentium jure, legibus etiam

Ex conci .
FI. artic. I.
examen III.
Ex lege I.

ii. f fi.

Ex histor.
‘uPra p‘ /•

artic. III.
Ex lege II.
FI.

Ex histor .
**pr?o P; L
artic. F.
Ex lege II.
FI. Ex his-
tor.suprap.

I. artfc. FI, .
et FII.

Ex conci.
FI. artic. I.
exam. I. et

II.

Ex lege I.
F. II. FI.

1 V. supra c. ia. 2 * V. c. 6. paulo post artic. i. et c. 9. ad conci. 8. artic. 1.

* V. c. 2. ad 1. 7. et 8. 4 pro 1. Manilia, [c. 5. §. 11.]

18*

Digitized by <^.ooQLe

276

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

civilibus prodita est, ob legationem violatam1? Quid autem
est concitare bellum? Mari et portubus non admittere? Lu-
sitani quantum in ipsis est , etiam depulerunt. Homines
capere ? At illi captos ne redimi quidem passi sunt. Homines
occidere ? Quod illis parum fuit , nisi ante cruciatibus laniarent.
Bello quemquam appetere? Quanto autem saevius allectos
specie pacis atrocioribus malis , quam bella norunt , affligere ?

Ex histor. Sed no 11 onerabo chartas repetendis quae aut ex narratione , aut

pm II, per

t0Ex*conci ex Pr*vat* belli examine hauriri possunt , cum omnino idem jus
qu°d c*ves habuerint, habuerit pro civibus respublica. Jure
vi Cartic *£*tur hbstes Hollandi habent et Philippum et Castellanos et
11 • Lusitanos, suis quemque de causis, ob injurias quibus ab

ipsis affecti sunt. Jam vero etiamsi in Lusitanos nullae essent
propriae causae, tamen hostium loco esse demonstravimus
Ex Mstor, hostium aut socios, aut subditos. Fuerunt autem Lusitani

p. I. at tu,

ut- subditi Philippi Secundi regis et nunc sunt subditi Philippi
Tertii, qui patri in regnum et bellum Batavicum successit:
e* histor. ad quod bellum etiam tributa illorum conferuntur. Sunt et

K socii Castellanorum opemque mutuam adversus Batavos aut
praestant , aut implorant , ut in classe Hispanica patuit et in
rebus Indicis narratum est. Quod autem dicimus Lusitanos
hostes esse, id non minus de singulis, quam de republica
intelligendum rationes declarant toties jam positae1, ut iterari
Ex conci, non debeant. Bellum autem ab Hollandis et in Albanum

//. ’ * cum Castellanis , et mox in Philippum, et in Lusitanos denique

justo modo, ex necessitatis scilicet lege, susceptum est.

Histor,^,i. Ostendimus enim ei qui bello prior impetitur, nec clarigatio-
nem, nec decretum esse necessarium. Atqui apertissimum
est Albanum cum exercitu licentiosissimo intervenisse rebus
eo tempore pacatis, et Philippum arma intulisse Batavis, cura

1 Sam. 2. c. 10. ec apud omnes historicos. 1. ult. ff. de legat. [D. 50. 7.]
2 ad d. artic. a. Et v. supra c. 12. examen ex eodem articulo, et infra ex
conci. 7. artic. 3. cum coroll.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

277

adhuc ab ipsis Principis nomine coleretur: Lusitanos autem
in bello committendo priores fuisse ipsa rerum series patefecit.

Praeterea nec ad Albanum tuto licuit accedere, nulla in hostes
hostium jura servantem : et Philippum in Hispania convenire
post marchionis Bergensis et Montignaei legatorum mortem
cui non formidolosum fuit? Apud Lusitanos autem in India
quae fuit securitas , ubi caduceatoribus ne pacta quidem pro-
fuerunt? Ubicunque autem jus legationis et gentium commercia
violantur, nulla, uti diximus, denuntiatio necessaria est.
Praeterea dignum est observatu defensionem Batavorum ad ProbUma
ea usque tempora, quibus Philippus imperio cecidisse pro-
nuntiatus est, fuisse bellum civile, quantum ad hostes prin-
cipales attinet. Nam et praefectus qua praefectus est et
Princeps qua Princeps pars videntur reipublicae , sicut
theologi 1 tradunt, ubi de abjudicando Pontificatu agitur,
in eo judicio Papam non caput sed membrum esse ecclesiae.

Quare etiamsi vim nullam armatam hostes priores intulissent
aut jus gentium violassent , tamen denuntiatio non requireretur,
quae bello externo propria est: ut egregie diximus Ciceronem
colligere non esse bellum per legatos iudicendum Antonio,
quamquam consuli , hoc est magistratui summo populi Romani.

Nam et cum Tarquinii publico decreto damnati fuerunt,
bellum regi indictum non est : quod tamen bellum eo nomine
minus justum nemo existimavit. Sola igitur sententia sufficeret. Hhfr.p.i.
Sententia autem et contra Albanum data est ab Hollandiae
Ordinibus, et contra Philippum tum ab his ipsis, tum ab
aliarum nationum ac totius fere Belgii Ordinibus in concilium
legitime convocatis. In Lusitanis autem eo res est expeditior ,
quia nullo Doctorum dissentiente tradidimus coepto bello
adversus aliquem , sociis et subditis omnibus ipso facto satis
indictum bellum censeri, cum non possent non hostes esse,
qui se hosti aggregarent. Nec quidquam obstat hac in parte

1 Silv. in v. Papa. n. 4.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

278

illa pacata per Indiam vivendi ratio, quam Batavi dum licuit
observarunt, Lusitani interrupere, cum satis constet, finitis
aut violatis induciis, bellum non novum sed quod ante fuit
censeri , neque opus ulla indictione l. Quamquam sane et horum
ratione decreti locum obtinet edictum * ab Ordinibus foede-
ratarum Belgii nationum publicatum, quo bona omnia sub-
^ e* conci . ditorum regi Hispaniae praedae cedere jubentur. Actionem
uLp. /. * autem hanc bellicam non esse egressam juris sui limites ex
his apparet, quae in bello privato examinavimus*. Ostensum
enim est sola damna , quae Hollandis Lusitani intulerunt , ex
ista praeda non posse resarciri. Quanto igitur plus juris pu-
tandi sunt Ordines habuisse , qui et illa ipsa damna exigere
potuerunt, et alia omnia, quae cives sui totum per orbem
ac praecipue navium in Lusitania apprehensionibus passi sunt,
et praeterea mulctare condigne tot malorum artifices , tamquam
bello judices constituti, ac totius in Hispanos belli immensa
illa dispendia a Lusitanis non minus quam ab aliis reposcere ?
Neque de personis ulla restat dubitatio, cum Hispani theo-
logi % verissima sit haec sententia et ab omnibus comprobata,
si hostes nolint restituere id, quod debent et non possit qui
laesus est aliunde commode recuperare, undecunque satis-
factionem posse accipere, sive a nocentibus, sive ab innocen-
tibus. Ut si , inquit, latrones Galli fecerint praedas in
agrum Hispanorum , et rex Francorum nolit cogere illos ad
restitutionem cum possit , possunt Hispani auctoritate Prin-
cipis spoliare mercatores Gallos aut agricolas quantumcun-
que innocentes : quia licet forte a principio respublica aut
Princeps Gallorum non fuerit in culpa , jam est in culpa ,
quia negligit vindicare , ut ait Augustinus , quod improbe
a suis factum est : et Princeps laesus potest ex omni membro

1 Mart. Laud. de bello, n. 29. V. Gem. lib. a. c. a. * De quo vide infra
in pane cap. secunda. 3 V. c. 12. examen ex eodem articulo. 4 Via. de
jure belli, n. 41.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

279

et parte reipublicae satisfactionem accipere. Neque vero
fides Hollandica ulla ex parte accusari potest. Nihil enim
est Lusitanis publice promissum: nisi quis huc trahere velit
diplomata liberi commeatus, quae Lusitanis concessa fuisse,
in testimonium innocentiae Batavorum alibi memoravimus.
Sed illa nihil amplius quam ex locis hostilibus in Batavos
transeundi ^rursumque emigrandi licentiam indulgent : non etiam
ex locis hostilibus alio quovis commeandi, multo minus in
locos hostiles , evidentissima ratione , quia mercaturam civium
suorum benignissimi proceres provehere voluerunt, quae res
etiam aerario compendiosa est , non autem hostibus ditescendi
occasionem praestare, quod ipsis non modo non lucrosum
verum etiam periculosum foret. Notissimum autem est quam-
quam beneficiis publicis liberalissima concedatur interpreta-
tio 1 , id tamen locum non habere in privilegiis et dispensa-
tionibus , quas dicimus. Istae enim communi juri cum re-
pugnent ad consequentias trahendae non sunt : ut jam taceam
in aliis etiam beneficiis , praesertim quae ad partis desiderium
concessa sunt, si quid novum atque inusitatum contineant,
praecipue vero si quid publicis utilitatibus insidiosum, se-
quendum esse sensum parciorem \ Quod ipsum quanto cer-
tius erit in hostibus, quorum personae minime sunt favora-
biles, et quidem ubi ratio non modo diversa, verum etiam
contraria est? Ut jam taceam etiamsi beneficium hucusque
porrigi posset, tamen quicunque facta Lusitanorum post con-
cessionem legerit, minime dubitaturum quin se Lusitani eo
indignos reddiderint. Finem autem tum bello universim,
tum proprie in Lusitanos non alium sibi videri possunt Or-
dines proposuisse, quam consecutionem juris, quod aut rei-
publicae aut civibus debetur, ut fatigata aliquando hostium
malitia pax ea pariatur, quae nihil habitura sit insidiarum,

1 Jas. in 1. beneficium ff*. de const. Prine. (D. 1 4. 3.) n. 33. et 37. * Jas.
ibi n. 32.

Digitized by

Google

Ex conci .
VII. artic.
III. p. II.

Ilistor.p.
I. artic. IV.

Ex conci.
VIII. artic.
/.

280 de jure praedae. CAP. XIII.

atque interim quanta fieri potest tranquillitate foveatur nego-
tiatio, quae cum omnibus a natura patet, tum hujus populi
Ex conci, studiis peculiariter accommodata est. Omni igitur ex parte ,
etiam quod ad conscientiam attinet, bellum hoc in Lusitanos
Ex conci, justissimum est: et sic praeda justa, de qua agimus. Ea
autem praeda, etiam cujusvis suorum ministerio , jreipublicae
Ex conci, primo acquireretur usque ad juris satisfactionem , quae prae-
n. p. // ' dam istam infinite excedit : potuit autem et concedente repu-
blica fieri Indicae societatis: quemadmodum concessam esse
oportunius infra docebitur.

Pars ii. Haec ergo cum ratione habita ipsorum, qui belli sunt auc-
tores, Ordinum scilicet, a nobis probata sint, multo erunt
certiora si subditos, puta societatem Indicam, respiciamus,
quae Ordinum imperiis paret. Nam quae in auctoribus vera
esse necessario debent , eadem in subditis satis est esse veri-
similia. Sed tamen aptemus examini ea , quae de subditis in
doctrina de jure praedae conclusa sunt tum ex primario, tum
Exconci. v. ex secundario gentium jure. Primum igitur constat subditos
f‘ ' Ordinibus esse eos, qui Indicam constituunt societatem.
Probhma Omnes enim qui in istis sunt regionibus aut jurejurando ob-
11 * sequium Ordinibus promiserunt, aut dum se partem faciunt
ejus reipublicae , quam Ordines administrant , tacite satis pro-
fitentur ejus se reipublicae moribus victuros, et receptis ab
ea magistratibus praestituros obedientiam : ex qua professione
non minus, ut alibi 1 ostendimus, quam voce obligantur.
Euripideum est:

tripe w ii rcvg xpxTOuyrxc xpyx7oc vo/xog.

Antiqua lex est , colere rerum compotes.

Nec illud tragici alterius * dissimile:

kx) ykp to honrov sWoputr&x (Jtiv ieo7g
elxeiv , {jLxQytrofzetrOx 5’ ’A rpefexg (riftstv.
xpyovrig iuriv , agi'v7reiKriov. ri pv) ;

1 c. 2. paulo post reg. 3. et ante 1. 7. V. etiam c. 8. ante conci. 7. artic. 3.

2. * Sophocles Ajace, [vs. 666. sqq.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII. a8l

Quod restat , et nos Dis minores , ut decet ,
Geramus , */ veneremur Atridas duos ,

, cum regentes sint , nefas non cedere est .

Justissimum enim est, ut Alcibiades dixit, Sttcp iU^xri ti$
v%y(JLx r>j$ voKrrdxq » rovro Zuvhxtrct&w 1 , hoc est , quem quis
acceperit reipublicae statum , ad eum servandum conniti :
quod Augustus viri civisque boni officium esse definivit * :
sapienter, nec minus vere. Nam et ipse qui via est et veritas
Judaeos non illud inquirere, quo jure Romani Palaestinam
occupassent, sed quandoquidem ipsi in Romano imperio
viverent, parere jussit Caesaribus, qui tum ejus imperii
potiebantur, quod nummus Caesarea imagine signatus indi-
cabat *. Ordinibus autem non idcirco tantum parere subditi
debent, quia nunc id regimen receptum est, verum etiam
quia istud imperium jure communi nititur. Hollandi enim
et qui cum illis foederati sunt hodie, nulli omnino Principi
obsequium debent , cum omnis apud illos principatus a mutuo
sacramento soleat initium sumere. Post mortem autem Philippi
Secundi nullus est Princeps in cujus verba juraverint. Neque
vero Philippus Tertius jus aliquod retinuit, qui se videri
vult omni Belgarum imperio abdicasse, neque Albertus cum
conjuge plus quidquam habere potest, quam volentibus Or-
dinibus accepit, cum minime obscurum sit, ne partem quidem
ullam populi invitam posse in alterius ditionem transferri 4.
Quomodocunque autem Princeps deficit, nihil est certius
quam totum imperium deferri ad rempublicam, quae in Or-
dines suos distributa est, sive ut Covarruvias ‘ docet, ad >
optimates atque proceres, qui reipublicae corpus referunt
et recte Ordines dicuntur. Parum enim refert , inquit
Paulus jurisconsultus. Ordo quippiam fecerit , an is cui

1 Thucyd. lib. 6. [c. 89.] in orat, ad Laced. * Macrob. lib. 2. Sat. c. 4.
3 Matth. c. 22. vs. 21. Mare. c. 12. vs. 17. Luc. c. 20. vs. 25. 4 Vasq. c. 5.
controv. illustr. per totum. Ayala lib. 1. c. 6. n. 9. * Pract. quaese, c. 1. n. 4.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

282

Ordo id negotium dedit l. Cum ergo sint Ordinum subditi,
de quibus loquimur, sufficit illis, quod bellum ab Ordini-
ExcomL bus gestum non existimant injustum esse, si modo in ea
rrh ' opinione non est error inexcusabilis. Omnes autem pios
atque religiosos cives (horum enim causa instituta est oratio,
caeteri digni non sunt, quorum ratio habeatur) non credere
bellum hoc esse injustum certissimo argumento convincitur,
quia salva conscientia nemo potest interesse bello, quod in-
justum credat et tale bellum pro suis viribus sustentare:
quod illi cum faciunt, et quidem non gravatim, bene se de
bello sentire testantur *. Ejus autem persuasionis quam non
improbanda sit ratio , ex his quae de causa belli modo dixi-
mus facile quivis intelligit. Et quamvis res dubia esset,
tamen in ambiguo sequenda foret magistratus auctoritas, et
quidem ejus qui summus hoc loco et tempore agnoscitur.
Atqui Hollandi , ut diximus , neminem hodie alium agnoscunt.
Bonae igitur fidei bellatores censendi sunt non illi modo,
qui nune adversus Lusitanos , sed et qui olim adversus Al-
banum ipsumque adeo Philippum auctoritate publica Ordinum
Problema arma sumserunt. Res ipsa poscit hic reprimi foedam et in-
genuis hominibus indignam adulationem eorum , qui nati in
hoc videntur , ut optima etiam Principum ingenia corrumpant.
Ita enim docent, nullam justam esse causam rebellandi. Qui
si serio agunt et hoc volunt dicere, fieri non posse ut justa
sit aliqua causa desciscendi ab eo , qui Princeps sit , fuerit ,
inve eum arma movendi , turbant omnium regnorum posses-
siones, cum nullum fere imperium hodie apud eosdem sit,
apud quos olim fuit. In his autem quorum causa omnino
nulla esse potuit, ne longissimi quidem temporis exceptione

1 1. item eorum flf. quod cujusque univ. nom. [D. 3. 4. 6.] Adde Joh. Fab.
Inst. de poena tem. Iit. ad $. omnium. [I. 4. 16. $. 3.] et 1. necessarium §. deinde
ff. de orig. juris. [1. 2. §. 6. D. 1. 2.] s V. quae diximus c. 7. ad d. art. 3.
ubi ali. c. Julianus. 11. q. 3. [Decr. Grat. p. 2. 11. 3. 94.]

Digitized by <^.ooQLe

DF- JUIIE PRAEDAE. CAP. XIII.

283 ,

tuta est conscientia. Omittam notissimum Davidis exemplum,
qui contra Saiilem se defendit et Lobnae civitatis, quae Jo-
rami se regno subduxit ‘. De Abrahamo quid dicent ? Aper-
tissime testatur divina historia regnum Sodomae et vicinarum
urbium, cum duodecim per annos sub ditione fuissent Cho-
dorlomari Elamitarum regis, ab ejusdem imperio defecisse,
quae causa Elamitae movendi in Sodomam fuit. Vir igitur
sanctissimus rebellibus opem tulit , regem subditos suos jure
punientem impediit, ei se denique bello immiscuit, quod
nulla causa defendi poterat? An illud Thomae * verius est,
cum tyrannis non sit justum regimen, quippe quod ad pri-
vatum non ad publicum bonum ordinetur, ejus perturbatores
falso seditionis insimulari? magis enim tyrannum esse sedi-
tiosum, qui in populo sibi subjecto discordias et seditiones
nutrit, ut tutius dominari possit? Tyranni autem nomen non
illis tantum convenire , qui imperium sibi indebitum per vim
usurpant , sed et qui legitimo imperio per vim abutuntur * , hoc
est ubi vitium est non ex parte tituli, sed ex parte exercitii , pro-
batione non indiget. Panormitanus etiam de Papa et Imperatore
tradit, non eo ipso quod bellum faciunt , etiam inferioribus id
bellum justum videri , cum et ipsi peccare possint , sed requiri
ut causa subsit *. Neque ergo dicemus temere rejiciendum
Principis imperium aut tantam ad rem quasvis injurias suffice-
re : sed et omnes , qui id unquam fecerunt , rebellionis crimine
obstringi constanter negandum est. Sunt enim exceptiones Nova d9„
aliquot , quarum hic duas proponimus. Prior sit : rempu- clar**t0-
blicam universam , etiamsi posset aliquo modo in Principem
peccare, rebellem tamen dici non posse *. Princeps enim
est per et propter rempublicam, non respublica per aut
propter Principem f. Et ideo rebellionis damnantur, qui

1 Sam. lib. 1. per cotum. Chron. 2. c. 21. Gen. 14. 1 * 3 Summa 2. 2. 42. art. 2.

ad tertium. * Bart. in tract. de tyr. n. 27. * in c. olim. de rest. spol. [Decr.

Grat. p. 2. 2. 13. 12.] Silv. in v. Bellum. 1. n. 4. * V. Vasq. c. 82. n. 6. et 9.
* Vasq. c. 1. n. 10.

Digitized by <^.ooQLe

284

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

Principi non paruerunt *, quia auctoritatem a republica
profectam violant et in unius persona non unum, sed totam
laedunt societatem. Ipsique diversae sententiae auctores * hoc
uno probant nullam justam esse causam adversus Principem,
quia nulla sit justa adversus patriam, respublica autem et
Princeps inter se sint conjunctissima. Rebellis igitur esse
tota respublica non magis recte dicitur, quam homo quispiam
sibi ipsi facere injuriam*. Atque adeo, si tanti esset, multa
referre possem ex omni historia exempla populorum, qui
imperio alicujus excusso in libertatem se asseruerunt , quorum
tamen nullum rebellem dictum invenias 4. Quod autem ex
jure Pontificio nonnulli huc afferunt, effici nullo modo posse
u^ a capite membra discedant , ineptissime ad illud imperium
accommodatur, quod ab hominibus profectum est, cum ut
recte Vasquius ‘ annotat in eo nihil obstet, quominus tota
respublica suum fiat caput. Respublica sine Principe esse
potest: at Principem nihil aliud quam reipublicae consensus
facit. Caetera vero, quae contra populare regimen declamari
solent, nihil huc pertinent, cum nec omne regimen populare
vitiosum sit, nec omne sine Principe regimen populare.
Altera autem distinctio ab ipsis est, qui Principibus omnino
et semper pareri volunt: dicunt enim hoc locum non habere,
nisi cum merum atque summum est imperium Principis : secus,
si alia potestate legum aut magistratuum temperetur *. Qua
de causa Romani Volscos, Latinos, Hispanos, Poenos, etiam
tum cum ipsorum essent stipendiarii et tributa penderent et
majestatem populi Romani observare tenerentur, ab imperio
desciscentes non ut rebelles, sed ut legitimos hostes, de-
nuntiato indictoque bello persecuti sunt. Pone ex una parte
ephoros Lacedaemonios, senatum Romanum et Venetum:

1 V. 1. ult. flf. ad 1. Jul. mafcst. [D. 48. 4.] 2 Ayala lib. 1. c. a. n. 22. 3 V.

Arist. de morib. lib. 5. c. 11. in fine. [p. 1136. b. vs. 5.] 4 V. Vasq. c. 8. n.

21. et seq. 1 d. c. 82. n. 9. * Ayala Jib. 1. c. 2. n. 26. in fine.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

285

ex altera Pausaniam, Neronem, Falerium Principes. Quis
non hos potius quam illos rebelles dixerit? Multis in locis,
inquit Cajetanus l * *, statuta sunt talia, ut reges solo nomine
sint reges; et juxta Proculum * non usquequaque liber esse
desinit populus, qui superiorem habet. Idemque multi alii*
testantur. Quod si dubia sit omnino causa, non negamus
priorem bono civi esse debere Principis quam inferioris
cujuscunque magistratus auctoritatem: sed eadem ratione
totius reipublicae consensus plus apud illum, quam unius
Principis voluntas valebit, cum hujus potestas a reipublicae
potestate derivetur4 *. Similiter quanto legum, quam hominum
sanctiora et incorruptiora sunt imperia , tanto aequum est
priorem haberi legum patriarum , quam Principis rationem
Quod si jam resoluto principatu constituta sit reipublicae
forma, quid in ambiguo sequi debeat civis jura monstrabunt ,
quae vindicias decernunt pro libertate • : et merito cum haec
a natura sit , imperium a facto hominis 7. Pro his autem r. supra c .

„ , VII ante

quae natura sunt favor stat et praesumtio. Et hoc est quod cenci. n.
posteriores magistri # tradiderunt, subditis de suo statu liti-
gantibus nullum interim praejudicium inferendum contra liber-
tatem. Quod maxime verum est in libertate non enormi
neque effraeni , quae licentia verius dicitur , sed in eo statu ,
qui praefectorum quasi principatu, procerum auctoritate,
civium benevolentia firmatur. Et haec quidem in universum
dicta ad argumentum nostrum facile quivis applicabit. Cae-
terum Ordinum causa propterea quoque piis civibus debet
esse commendatior, quod a Principibus fere omnibus vicinis

1 ad Suram. Thom. 2. 2. 40. 1. s 1. non dubito, ff. de capt. [D. 49. 15.7.]

3 Vasq. c. 3. n. 3. c. 23. n. 3. c. 47. n. 9. et seq. 4 Vasq. c. 1. n. 11.

4 Idem c. 41. n. 26 et 27. Viet, de pot. papae ct conc. n. 23 in fine. 6 1. lite

ordinata. C. dc lib. causa. [C. 7. 16. 14.] Livius lib. 3. c. 44 sqq. in historia

Virginiae. 7 lnst. de jure naturali §. 2. ibi, jure enim. [I. 1. 2.] 9 Bal. in

1. cum aliquis, ad finem. C. de jure delib. [C. 6. 30. 21.]

Digitized by <^.ooQLe

286

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

scripto factoque defensa est 1 * , qui nisi in jure admodum
manifesto non facile credendi sunt ejus exempli bellum pro-
moturi fuisse, cum sit alioqui ante omnia

Regi tuenda maxime regis salus *.

Nonnihil huc pertinet tacita hostis ipsius confessio , qui cum
principio motuum in captivos judiciis majestatis et capitalibus
suppliciis saeviret, ubi firmata est certis viribus respublica et
ordinata belli moles obstitit, captivorum redemtionem , jura
praedae et alia belli commercia induxit , quae nonnisi cum justo
r.inc.viL hoste usurpantur, hoc est, ut nos alibi interpretati sumus,
arca finem. cum eQ qUj probabilem saltem habet pro se magistratuum auc-
toritatem. Et recte: si nos non decipit ea, quae apud Tullium
est hostis legitimi descriptio * , ut is sit qui habet rempublicam ,
aerarium , consensum et concordiam civium et rationem aliquam ,
si res ita tulerit , pacis et foederis. Nihil igitur est , quod cives
possit impellere ut de bello Ordinum in Philippum sinistre
judicent, multoque minus de bello in Lusitanos, praesertim
quia certissima naturae principia communi rationi dictant,
neque libertatem commerciorum impediendam, neque fidem
violandam , quorum utrumque a Lusitanis fieri quotidie omnes
Ex conci, audiunt. Probata igitur bona fide civium caetera omnia expedita
ir. ’ sunt. Justum enim subditis bona fide praeditis bellum est in
eos, quos magistratus pro hostibus habent. Habent autem
Ordines Lusitanos pro hostibus et omnes et singulos: quod
supra in apparet ex classe illa , quam sub Petro Dousa in Thomae
arlic! fii. ' insulam et Brasiliam miserunt , plurimisque navibus ac mercibus
quas Ordinum bellicae naves hominibus Lusitanis abstulerunt.
Et alioqui per se quoque manifestum est , hostes esse subditos
quoties Princeps hostis est. Quin et ex parte Lusitanorum
ut bona fides contingat , dum forte probabilem habent opinio-
nem, justas esse Principi suo Philippo causas belli in Batavos,

1 V. Declarationem reginae Angliac , de causis susceptae defensionis Bel-

garum. 3 Seneca Oedipo, [vs. 242.] * Philipp. 4. [c. 6. §. 14.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

287

quamquam difficile est his praesertim qui apud Indos' ver-
santur ob manifestas injurias, fieri tamen posse non perti-
naciter negem. Et eo modo bellum utrimque , tam Batavorum
quam Lusitanorum civium respectu, justum esse poterit et
pura conscientia geri. Licet autem in tali bello tantum,
quantum a magistratu conceditur. Concedunt autem Ordines
Lusitanos illos spoliare, quorum fuit caracca. Edicto id
probatur ab Ordinibus foederatis promulgato , postquam
Hispani extremum suae perfidiae specimen ediderunt , abreptis
navibus quae fide publica advenerant et hominibus in nervum
et servitutem datis acerbissimam. Quare Ordines demonstrant
Hispanos quique ipsis addicti ct ab ipsorum partibus starent
insatiabili dominatus cupidine, a qua gens nulla tuta esset,
adeo efferatos, ut quia Batavos eorumque socios nulla vi
nullisque fraudibus jugo suo hactenus subdere potuissent,
jam eadem vi eisdemque fraudibus , etiam contra datam fidem ,
eos omnium orbis regionum commercio certarent excludere.
Idcirco cum sibi propositum sit ad compescendos conatus tam
inhumanos ultro Hispanos aggredi in regnis atque provinciis ,
quas illi occuparunt , dataque damna reparare ac resarcire ,
non tantum navium publicarum opera, sed et singulorum
quorum id interest , accepto ab Ordinibus mandato, omnino
se necessarium arbitrari Hispanos et qui illis addicti aut
eorum sectae adhaerent, prohibere omni commeatu nec pati
naves mercesve ullas terra aut mari, quacunque ratione ad
ipsos devehi , quod tum juri publico gentium et Imperatorio
receptoque belligerantium usui, tum edictis jam ante a se
et regina Angliae editis esse consentaneum. Declarant igitur
justam esse praedam homines resque omnes sitas sub ditione
regis Hispaniarum , quocunque tandem loco reperiantur .
Ac denuo destricte prohibent atque interdicunt cunctis ac
singulis, cujuscunque conditionis, imperii aut regionis fuerint,
excepto nemine, ad ullos portus, oppida locosve hostium in
regnis Hispaniae, Lusitaniae aliisve in Europa sitos, sub

Ex coroll.
c. VII. ar -
tic. II.

Ex cenet.
Vn. artic.

IV.

Datum d. 2.
m. Apr. a.
1599-

V. supra in
histor . p. I.
artic . V.

V. supra c.
VIII. ante
ceroti. 7.

Digitized by

Google

288

OB JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

Dat a d. i
m. Sept . <
1603.
Hister, t.
artic. IV.

ditione regis qui nunc est Hispaniarum aut archiducum ,
terra aut aqua , directe aut per circuitus , qualicunque praetextu
aut colore vehere, ferre, transportare naves aut res aut
mercimonia ulla , sub paena amissionis eorumdem aliisque in
edicto expressis. Jubent insuper curatores rei maritimae
(collegium Admiralatus dicitur) , quorum ordinaria in causis
ejusmodi notio est, de rebus ad hostes destinatis intercep-
«•tisque ex praescriptis istius edicti judicari. Huic edicto
r convenit eorumdem Ordinum interpretatio ad diplomata liberi
commeatus Lusitanicae nationi concessa. Quae cum nonnulli
contra sententiam in non permissa producerent , ita intelligenda
ipsi decreverunt, ut Lusitanis eorumque rebus in foederato
Belgio repertis tuta essent omnia fide publica , nec minus iis
rebus, quas eidem Lusitani, ex Belgio duntaxat, in alias terras
transmitterent , impetrata singulari permissione , ut mos habet
Belgarum, Caeterum sive Lusitani ex locis hostilibus in locos
hostiles , ut ex insula Sancti Thomae aut Brasilia Ulyssipo-
nem , aut Ulyssipone in Brasiliam Thomaeve insulam , sive
ex locis hostilibus in locos non hostiles , sive ex locis non
hostilibus in locos hostiles commercia mutarent, deprehensos
in istis commerciis homines, naves resve Lusitanorum nulla
ex fide publica securitate fructuros , sed aut a publicis navi-
bus aut ab aliis victos in praeda fore . Apparet hinc carac-
cam mercesque in ea jure triplici capientibus cessisse. Primo,
quia Lusitanorum erant, subditorum regis Hispaniae. Se-
cundo, quia Macaiinte veniebant, quae colonia est Lusita-
norum et ea ratione hostilis haberi debet. Tertio, quia Ulys-
siponem mittebantur, urbem Lusitaniae. Quae autem huic
annexa est inspectio , utrum scilicet ii , qui ceperunt carac-
cam , mandatum id faciendi habuerint , supervacua videri potest.
Omne enim subditi in bello officium aut hostem aut magis-
tratum respicit. An mandatum fuerit, ad hostem plane nihil
pertinet , cui satis esse debet causam adfuisse offendendi.
Atque ita cum Lusitani Batavis hostium loco sint et spoliari

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

289

potuerint, jussu an injussu spoliati sint ipsorum nihil interest.
Distinctio haec a senatu Carthaginiensi non incommode usur-
pata est adversus Romanos dc Annibalis facto inquirentes,
quibus unum e principibus Poenis ita respondisse accepimus 1 :

Ego autem non privato publicone consilio Saguntum oppug-
natum sit, quaerendum censeo, sed utrum jure an injuria .

Nostra enim haec quaestio atque animadversio in civem nos-
trum est , nostro an suo fecerit arbitrio : vobiscum una dis-
ceptatio est , licueritne per foedus fieri. Quantum ad Lusita-
nos igitur, licuit sine dubio quod factum est facere. Ordines
autem tam foederati , quam Hollandiae , ad quos altera quaestio
pertinet, (tantum abest ut factum hoc societatis Indicae ejus-
que administrorum condemnaverint) non tantum partitione
praedae , verum praemiis etiam et honoribus comprobarunt:
ita ut etiamsi mandatum non adfuisset, is tamen defectus
gesto utiliter negotio publico et quasi retro tracta ratihabitione
suppleretur * Neque tamen verum est non antecessisse mau-
datum. Constat enim et decreto Ordinum Hollandiae proba- &**• 1.

Sept . 1604.

tur, multo antequam proficisceretur Hemskerckius admonitos
ab Ordinibus Indicae societatis praepositos, opus esse ipsis
ad negotiationis suae tutelam ita se componere et armis in-
struere , ut non tantum possent hostiles Lusitanorum conatus
arcere , verum ipsis ultro bellum inferre. En igitur mandatum
supremi magistratus , quod procul dubio sufficere debet. Nihil
autem facilius fuit quam, si opus videretur, praeter manda-
tum hoc, codicillos cum amplissima etiam potestate belli
publice gerendi, qui nemini negari solent, ab illustrissimo
Principe Mauritio impetrare. Sed alibi quoque ostendimus infintc.xr.
eam perpetuo fuisse Batavorum lenitatem , ut seposita , quoad
ejus fieri poterat, belli publici causa tantum ab injuriis Lu-
sitanorum {uti esse vellent, non nisi necessitate ultima ad

Liv. lib. 21. [c. 18.]
6°. 5. ia. 10.]

2 c. ratihabitionem, de R. I. in 6°. [Decret. in

Digitized by t^ooQle

290 DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

vim et arma processuri. Verum tamen qualescunque accepti
sunt codicilli, eos etiamsi abessent caetera auctoritatem huic
facto praestare, tentandum est. Dedit autem codicillos alios
praefecto totius classis Hemskerckio, alios his qui navibus
singulis praeerant Princeps ille cum genere , tum rebus a se
gestis maximus, qui cum Ordinum jussu summum obtineat
belli imperium terra marique, procul dubio juxta ea, quae nos

Ante conci, alibi demonstravimus , belli mandandi jus habuit. Codicilli

ir.' * Hemskerckiani vetant cum quoquam manus praefectum con-
serere, nisi compulsum injuria, sibi suisve aut navibus suis
inferri tentata. Quod si accidar, non permittitur tantum, ve-
rum etiam jubetur cunctis rebus uti, quas aut ad defensionem
sui suorumque suarumque navium, aut ad injuriae reparatio-
nem necessarias esse intelligit. Ita ut si quos nactus in potesta-
tem fuerit eorum , qui se inimicos ostenderint , aut Principi
eos offerat, aut ita de illis statuat, uti expedire et tempori
convenire existimabit. Vim enim vi opponere cum omnium
gentium jure liceat, sibi quoque Princeps ait justum et ho-
nestum videri. In praefectos autem navium singularum codi-
Dmth d . cillis principalibus confertur potestas capitanei sive centurionis,

20. m. Nov, . . , , . ,,

*. itfoo. simulque mandatum datur, quos visum erit nautas allegere
et officiales navi praeponere. Jubentur deinde annis abstinere ,
nisi forte si quis hostiliter ipsos navigatione aut commercio
prohibere conetur. Id enim si fiat omnino jubentur operam
dare, ut eos qui se hostiliter gesserint in suam redigant po-
testatem , ita tamen ut bona quae eo modo ceperint , in foede-
ratas regiones conferre debeant, quo a judicibus maritimis
ejus loci, in quem res inferentur, praedae addicantur, aut
aliter, uti oportebit, ita fiat. Denique ut omne id faciant
quod centurionis navalis officium est. Cum Princeps id omne
concedit, quod ad injurias reparandas necessarium est , idque
ipsum ad jus gentium refert , non hoc tantum permittere exis-
timandus est , ut ex iis reparentur , qui ipsi injurias fecerunt
sed ex omnibus, qui ad eas reparandas jure gentium obligati

Digitized by LjOOQle

DE JURE PRAEDAE, CAP. XIII.

29I

sunt. Nam alterum illud, ut easdem personas consequamur
quae damnum nobis dederunt, cum ubique difficile est, tum
in illa navigatione vix est ut contingat. Nec credi par est
minus in belli gerendi mandatis contineri , quam in repressaliis.

Hoc igitur codicillis efficitur , ut quidquid jure gentium pri-
vati facere potuissent, id nunc retro auctoritate publica et
quasi decreto bello fecisse existimandi sint. Jure autem gentium k *n$$

, . conci. VII.

ostendimus ex facto reipublicae aut magistratuum teneri si ul
gulos subditos, ex facto subditorum, quod non sine culpa xlL /» **-

07 71 r am.ejusar-

impunitum sit, universam rempublicam et sic fieri, ut civi s
unius factum alterum obliget. Nomen autem injuriae repa- ^1'*'**';%
randae non tantum persecutionem damni et sumtuum conti- pfJsorc9ap^d
net , sed et poenae , quod indubitatum est in mandato reipu- eosdm arttc *
blicae, quae omnium interpretum consensu 1 jus habet ut
in internos ita in externos suo ordine pro merito vindicandi.

Hoc igitur videndum est, an quid tale Hemskerckio factum
sit ejusque navibus, aut qui ei suorum loco haberi debent,
quod Ordines aut Princeps injuriae nomine complecti voluisse
censendi sunt. Omittam hic igitur Lusitanis invidiam facere y- w*;*

c. XII. tn

commemorando deprehensas in ipsa caracca tristes exuvias ***£-*{
hominum Hollandorum , quos illi ad Macaiintem coiitra fas VIIL
omne et fidem strangularant et merserant: quamquam hi ipsi
non tantum ob patriae conjunctionem, sed quia ab eadem
societate missi erant, cujus administer erat Hemskerckius ,
alieni non poterant videri 1 : neque praefectum nautasque
omnes minus vehementer eo facinore commoveri oportuit,
quam certum erat Ordines et Principem , si in rem praesen-
tem sisti potuissent, bellum eo nomine decreturos ipsisque
mandaturos fuisse. Omittam etiam repetere quomodo, qui supra in
comites priore itinere Hemskerckii fuerant , Banda Anbonam Jrtic.mfiv. *
missi a Lusitanis intercepti sint unusque eorum foedissime

1 V. Viet, de jure belli n. 19. et Cajet, ad Summ. 2. 2. 69. art. 3. 2 V.

Cardin. ad Clcm. causam. §. verum. De elect.

19*

Digitized by t^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP XIII.

In histor.
dicto artic.

292

trucidatus , cum tamen non nesciam eum , qui amicorum
injurias persequitur, in jure dici non suorum duntaxat, sed
suas quodammodo injurias persequi 1 , cum maxime in tam
longinquis regionibus procul agnatis, procul domo populares
omnes quasi intimos complectamur, eoque firmius astringat
patria , quo longius dissidet. Ne illud quidem memorabo ,
quoties jam ante ab eadem societate missi duces collatis
manibus coacti fuerint cum Lusitanis confligere. Ipse Hems-
kerckius ejusque nautae et navarchi quae ac qualia passi
sunt? Fortunatas insulas praetervecti vix erant, cum illis
tredecim armatarum navium classis Hispanica obviam facta
est. Hispani quod res erat judicantes, et Batavos quos
videbant esse et Indiam peti , non se continuerunt , quominus
statim hostili more incurrerent: naves Hollandicae perfossae
ictibus machinarum scloporumque atque etiam cominus op-
pugnatae , interfecti pars nautarum , vulnerati complures. Nec
multum aberat quin hostes navis , cui Rubro Leoni nomen ,
potirentur, ni in tempore suppetias venisset Hemskerckius ,
qui et ipse eorum, quos penes se habebat, alios vidit con-
cidentes, alios membris mutilos. Quo certamine coacti sunt
Hemskerckiani et mercium et navium et vitae adire discrimen.
Quibus malis accessit, quod navis Ruber Leo tanta clade
deserere classem et in patriam redire coacta est: tum vero
navis ea , quae a praetoria secunda erat , altero post praelium
die immista iterum Hispanis vix summo periculo se expedivit ,
neque vero se postea cum classe Hollandica conjungere potuit,
magno ad susceptum iter incommodo. Facta quidem haec a
Castellanis. Sed hi nimirum illi sunt, qui non regem tantum
eumdem , sed belli causas et odia in Batavos communia habent :
quorum auxilia a Lusitanis adversus Batavos etiam per Indiam

1 Guil. in 1. sed et hac. fF. de procur. [D. 3. 3. 35.] Bal. in 1. 1. C. de acc.
[C. 9. 2.] Gl. in 1. coloni. C. quibus ex caus. coi. [C. ii. 49. 2.] Alex. in^J.
ult. flf. de pubi. jud. [D. 48. 1.] et in 1. 2. ff. de acc. [D. 48. 2.]

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

*93

implorari relatum est. Merito igitur ipsorum exemplo nihil
distinguitur. Nobilis jurisconsulti, imo ipsius juris gentium
vox ista est : ut socios licet defendere , ita offendere socios
criminis et quicunque participant criminosis et criminibus
aggressorum *. Quod eo magis hic locum habet, quia quod
Castellani Batavis Indiam petentibus nocuerunt, hoc sine
dubio et publico consilio et rogatu aut certe in gratiam Lusi-
tanorum factum est. Jam vero de Hemskerckianis , qui a rege
Dammae nulla belli praeeunte causa, specie commerciorum
capti et in servitute detenti sunt , quamquam id eum Lusitanis
imputasse minime dubitandum est, velut minus compertum
illis remittam. Hoc solo contentus ero , quod liquido probatum
vidi. Lusitani cum audirent regem Jorensem eo propendere
ut Hemskerckium ad mercationem admitteret, missa, ut alibi
diximus, legatione regi indicarunt, cum Hollandos omnes
homines esse rapacissimos, tum vero Hemskerckium explo-
ratorem missum inspiciendis regionibus, quas illi aliquando
vi magna navium invecti suas facerent expulsis possessoribus.
Quae autem est, si non haec, injuria aut quem prius spectat,
quam ipsum Hemskerckium ej usque comitatum, etiamsi latius
in totam gentem spargatur? Bellum praeterea minantur Lu-
sitani , si quis Hollandos recipiat. Et haec nonne gravis
injuria est? Nec minantur tantum, sed inferunt eisdemque
navibus et Jorenses depopulantur, et Batavos tentant accessu
prohibere, fesse hanc vere injuriam , cum alter alterius in
contumeliam vexatur et cum eo quis prohibetur, quod jure
gentium competit, alibi ostendimus. Quare sive codicillos
Hemskerckianos respicimus, constat de injuriis quas reparari
oportuit, sive centurionum mandata, habemus commerciorum
turbatores manifestos. Injuriae autem istae cunctos et singulos
obligabant Lusitanos , praesertim qui in ista orbis parte ver-

1 Bald. 1. i. C. unde vi. [C. 8. 4.] n. 24. Joh. de Lign. in tract. de repr. 2.
p. 3. qu. 2. pr.

Digitized by

Google

Supra in
hittor.p.II.
artic. II.

Iu histor.
p. II. artic.
I. et artic .
F.

In c. XII.
exam. conci.
FI. artic. I.

F. c. XII.
exam . conci.
FI. artic.
II.

»94

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

sabantur , non tantum ob singulorum facinora impunita ,
verum quia et legatio et naves publica auctoritate et decreto
eorum , qui Malaccae praesident , missae fuere. Quid igitur
in caraccam Lusitanorum juxta mandata licuerit, dubium
esse non potest inspicienti aut codicillos praefecti, qui jus
tribuunt etiam de personis statuendi , quod plus %est , aut

Supra in n- centurionum , qui de praeda expressim loquuntur. Mandatum

citatione co- , r

didiiorum ergo habuerunt belli gerendi tam praefectus , quam centuriones

centurio na- . .

Uum , et et per illos nautae, quos scilicet ex vi mandati centurionibus,

didas c. ad

conci, vn. non mmus quam m terrestri exercitu legere licuit. Qui et
juramento formulae militaris adacti sunt, nec vitae se nec
corpori parsuros, quatenus exercitorum usus et praefectorum
imperia poscerent. Recte itaque cum Ulpiano 1 dicemus non
navarchos tantum et trierarchos, sed et nautas et remiges
omnes in classibus milites esse. Sed et illud notari potest,
quamvis propria ad praedam mandata fuissent nulla, cum
tamen et classis praefectus et navium duces concessione publica
jurisdictionem obtinerent, potuisse eosdem pro tuendo jure
subditorum et sua jurisdictione in turbatores ejus Lusitanos ,
deficientibus aliis judicibus, animadvertere et res eorum capere,
Datum d. praesertim , ut tradunt utriusque juris consulti 2 , decreto

a. 1600?“' praecedente. Praecessit autem decretum a praefecto et quod
ei adsidebat summo nautico consilio rite peractum. Eo fere
modo C. Pinarius * Ennae in Sicilia relictus non ut urbem sed
ut praesidium regeret, cum imminere oppidanorum defectio-
nem prospiceret, neque populi Romani, ne consulis quidem
adeundi esset potestas, perfidiam istam non caedibus tantum
Ex corojj. ultus est, sed et urbem omnem militi diripiendam dedit. Se-
vhi?' quitur hinc cum auctoritas publica et a parte Batavorum et

1 1. i. flf. de bon. poss. cx tcst. mil. [D. 37. 13.] 2 Bart. in 1. hostes [D.
49. 15. 24.] n. 11. et 12. Innoc. in c. olim. de rest. spol. [Decret. 2. 13. ia.]
n. 9. et in c. sicut, de jurejur. [Decret. 2. 24. 29.] n. 5- et ibi Pan. n. 9.

8 Est apud Frontinum et Polyaenum.

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

*95

a parte Lusitanorum steterit , bona autem fides omnino a parte
Batavorum , si eamdem potias in Lusitanis , quae res utrimque
captae sunt non modo retineri integra conscientia potuisse ,
sed ex jure etiam gentium secundario factas revera capientium, e* ««//.
Neque enim bellum hoc civile sed externum est , cum diver- vih. '*f'
sae sint respublicae Batavorum et Lusitanorum. Imo ipsum fnbitma
etiam in Philippum bellum non fuit civile , ex quo pars nulla
reipublicae Hollandicae stetit a Philippo et ipse principatu
cecidisse judicatus est. Cassius 1 * in oratione ad Rhodios apud
Appianum negat civilem esSe dissensionem , sed bellum aper-
tum, quoties respublica pro libertate contra unius dominatio-
nem certat. Bellum Romanorum adversus Tarquinios * eorum-
que socios nihil minus fuit quam civile : ideoque et praedam
utrimque partam legimus et spoliatos a Romanis etiam Etrus-
cos, qui in partibus erant Tarquiniorum, sicut Lusitani
in partibus Philippi. Noster etiam Bartolus * , quem sequun-
tur alii, cum dixisset paulo ante civitates Tusciae subditas
esse Imperatori , jure omnino , partim etiam facto , tamen
subdit in bello, si quod oriretur inter Imperatorem et civita-
tem quae se. pro libera gerit, Florentinam puta vel Pisanam,
jure publico praedae locum fore *. Propositum autem in hac e* ««/.
re aut societati , aut his , qui vice societatis navibus praefuerunt , 11. '
aliud fuisse nemo imaginabitur, quam ut operam obsequium-
que commodarent Ordinibus, cum publicae ultioni tum so-
cietatis ipsius juri consulere volentibus. Ex his omnibus
apparet bellum (quatenus hic considerari potest) subditorum Ex ««e/,
ratione justum esse et praedam juste partam. Quorum utrum-
que fatentur literae praefecti Malaccensis Albuquercii , viri Ex etnei.
prudentissimi , ad Hemskerckium scriptae : N actus es , inquit , Datat j. ^
navem opulentam. Fruere , quandoquidem justo bello nactus

1 1. 4. Civil. [c. 69. vol. 2. p. 619. Schweigh.] 3 Livius, 1. 2. passim. 3 ad

1. hostes, de capt. n. 3. et 4. [D. 49. 15. 24.] Pan. in c. sicut, de jurejur.

[Decret. 2. 24. 29.] 4 Bart. ibi n. 16.

Digitized by QjOOQle

296 DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

Ex conci, es. Praeda autem belli publici , ut alibi diximus , simpliciter
11' t*ru' quidem et ipso jure acquiritur reipublicae: sed potest assig-
natione speciali aut generali lege effici, ut his ipsis acquira-
tur, per quos praedam respublica acquireret, aut tota aut pro
parte. Consuetudine autem vetustissima Galliae et Belgii ,
Art, xxii, tum vero et lege speciali Batavorum ejus praedae, quae
•it coiitgii publico quidem mandato capta est , sed ab iis navibus quas

admiraltta- . .

fit • privati adornarunt, pars quinta reipublicae, decima praefecto

maris debetur: quod restat id inter exercitores, capitaneos,
officiales liautasque dividitur juxta mores aut pacta conventa.
Quare cum naves propriae fuerint ipsius societatis, navarchi
et nautae omnes societatis stipendio conducti, arma a socie-
tate addita , omne denique periculum sumtusque omnis
societatem spectaverit, nec ullam mercedem respublica ipsi

Ex coroii. promiserit , non lege tantum illa , sed communi etiam recep-
eap' ' toque jure, extra id quod specialiter exceptum est et quod
nautis debetur, praeda omnis ad societatem pertinet. Con-
Data d . p. venit haec conclusio primum cum sententia judicum mariti-
**morum9 qUj acj postulationem societatis Indicae, vocatis om-
nibus quorum id intererat et causa ex eremodicio cognita,
pronuntiarunt justam praedam ac jure partam videri : deinde
vero cum decreto Ordinum Hollandiae; qui cum adversus
eamdem societatem jus fisci in controversiam vocaretur , ap-
probata praeda verbis quam honorificentissimis, fiscali, quaes-
toribus et cunctis magistratibus edixerunt, uti eam praedam
et quae in posterum apud Indos caperentur, utpote belli pu-
blici consequentias , arbitrio Ordinum foederatorum et collegii
maritimi permitterent. Et haec quidem ad explicationem
ejus, quae initio proposita fuit, quaestionis sufficere debent.

Pars in. Sed ne quis sit refragandi locus adjiciemus et illud: etiamsi
et causam Ordinum et mandata ab hoc facto removeas, ni-
hilominus bellum non justum tantum fuisse, verum etiam
publicum et praedam societati Indicae acquisitam : idque ex
eorum jure quibus eadem societas bellantibus per administros

. gitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

297

suos auxilium tulit. Est in India regnum Jorense, quod Ex conci.
supremi principatus loco jamdudum censetur: unde apertum
est regem belli publice gerendi habuisse auctoritatem. Is 'v£n* eap'
Hollandos qui cum navibus venerant , in bello sibi ut
auxilio essent requisivit. Quam naturae et humani generis Addictam
cognationi sit consentaneum alterum alteri opem ferre , cfncl-arttc-
cum alibi demonstratum sit , satis apparet potuisse Hollandos
illius belli socios accedere. Imo cum possent commode ,
non facere illis vix integrum fuit, sive divinam paginam 1 * *
respicimus, quae nobis injungit, ut innocentes ab interitu
liberemus, sive etiam philosophos * , qui dicunt injustitiae
duo esse genera , unum eorum qui inferunt , alterum , qui
ab iis quibus infertur, si possint, non propulsant injuriam.

Eum enim, qui non defendit nec obsistit , si potest, injuriae,
tam esse in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam
deserat * : cum dicere civium habendam rationem , externorum
negare , hoc vero sit , illis judicibus , dirimere communem
humani generis societatem , quam qui tollunt etiam adversus
Deum, ejus societatis auctorem, impii judicandi sunt. Nostri
etiam jurisconsulti 4 eum qui id omittat culpae affinem putant
et Christiani Patres 5 eum qui non depellat a socio injuriam
non minus in vitio esse, quam eum qui faciat. Quod juxta
Aristotelem 6 tunc maximam rationem habet, cum iidem qui
nunc injuria afficiuntur, nos ante beneficio aliquo affecerunt.

Quid igitur eum dicturum fuisse credimus, si quis ob hoc
ipsum, quod nos beneficio affecit, ab aliis afficiatur injuria?

Hoc enim Indis contigit , neque alio nomine Lusitani et j„ hhtor.
regem Jorensem et eas quas alibi memoravimus nationes Sarth.pv,L
caedibus et rapinis vastant, nisi quod Hollandos admiserunt.

1 Prov. 22. vs. 11. * Cicero Off. 1. [c. 7. §. 23.] Adde Ecclesiasticum c.

4. vs. 9. * Cic. Off. 3. [c. 6. §. 28.] 4 Bald. in 1. i. C. de ser. fug. [C. 6.

i.] 6 Ambr. Off. i. c. 36. 6 Rhet. ad Alex. c. 3. [p. 1424. b. vs. 35. et p.

1425. a. vs. 12.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

398

Ecquis igitur est, qui negabit illorum inj'urias ad Hollandos
PrMtmt pertinere ? nisi forte arbitramur nihil esse cum illis commune ,
qui a Christiana religione alieni sunt. Quod ab Augustini 1
pietate longissime recedit, qui Domini praeceptum exponens
quo proximum diligere jubemur, manifestum esse ait omnem
hominem proximum dici: neque vero ob religionem distrahi
humanitatis officia , docet illustre in evangelio Samaritani
exemplum ’. Unde cum infideles tueri adversus injurias etiam
Christianorum numquam non justum omnes fateantur, tum
illud praeterea asseverant, qui hoc argumentum tractarunt’,
multis casibus evenire posse, ut juris etiam sui defendendi
gratia cum infidelibus societas et foedera juste ineantur ,
sicuti Abrahamo, Isaaco, Davidi, Solomoni et Maccabaeis
Ex «mei. factum accepimus *. At regis certe Jorensis causa justissima
Ex histor . fuit. Quid enim iniquius quam populum mercatorem regi
‘libero indicere, ne cum altero negotietur? aut quid est, si
non hoc est , et jus gentium et distinctam Principum juris-
dictionem turbare? Quare cum haec illi injuria publicitus
fieret, ultro etiam bellum denuntiaretur, ni pareret, et con-
Ex conci, tinuo inferretur , merito ille Lusitanos omnes et singulos
//.* mrttc' hostium habuit loco , cum hostes esse nemo illos neget , qui
Ex conci, bellum nobis decreverunt s. Qua ratione rex Jorensis bellum
11. opus non habuit indicere, praesertim cum priores Lusitani
infestis navigiis portus ejus obsiderent et e littore praedas
Ex conci, agerent. His ergo facinoribus obligati Lusitani , ut damna

Vll. artic. . . ...

iii. et eo- sumtusque restituerent et insuper poenas darent tam insignis
rviii.'cap' injuriae, quin Tegis Jorae auspiciis spoliari potuerint minime
Ex conci, ambigi convenit. Sicut autem regis ipsius optimum illud
vili, artic. jnst« tutum pro jure suo consequendo tuendisque subditis

1 De doctr. Christi. 2 * Luc. jo. vs. 29. et seqq. 8 Franc. Arias, de bello,

n. 192. Pan. in c. quod super, de voto. [Decr. 3. 84. 8.] n. 15. Via. Rei. 1.

p. 2. n. 15. et 17 4 Genes. 21. in fine et 26 in fine. 1 Sam. 27. et seq.

ubi vide Nicolaum Liranum. 1. Regum. 3. et 5. Silv. in vefb. Bellum, n. 9.

conci. 3. 5 1. hostes. fT. de V. S. [D. 50. 16. 118.]

Digitized by QjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIII.

299

laborare , ita et Hollandorum laudabilis pietas in eo adjuvando
fuit. Nec sane quidquam magis interest verae religionis ,
quam istud fieri. Servandi sunt homines , ne cum ipsis
(ut Patres quondam loquebantur) spes exstinguatur conver-
sionis. Ostendi Indis debet, quid sit esse Christianum, ne
putent Christianos omnes hoc esse quod Hispanos. Videant
religionem sine simulacris, mercaturam sine fraudibus, arma
sine injuriis. Admirentur fidem, quae negligi vetet etiam
infideles. Hoc erit homines Deo praeparare. Justum igitur e* conci .
undequaque bellum et Jorensi et pro Jorensi Hollandis fuit : 7^x concJ
quare justa etiam praeda : cujus quidem jus naturali jure ad 1IL
regem ipsum pertinebat, sed et rege concedente Hollandorum £X concL
fieri potuit. Imo cum societatis Indicae navibus, ejusdem
impensis, periculo etiam si quid sequius accidisset , eorumque 9 Ex 'eoro//
opera qui in ministerio erant societatis , regi militatum sit , ***• x-
nulla stipendii pactione , communis belli consuetudo 1 2 naturali
aequitati consentanea satis indicat, ipso jure praedam ad socie-
tatem devenisse. Quod vero in societate Indica hac specie ,
idem in Ordinibus dici potest, ut horum jussu, ex causa
belli Jorensis , sumtu societatis , ipsi societati praeda quaesita
sit. Est autem hujus tituli eousque approbata justitia, ut
doctores * hoc uno maxime Romanum imperium commendent,
quod sociorum tuitione ex hostibus creverit. Eodem titulo
Castellani 3 Talcalthidanorum socii adversus Mexicanos utuntur,
et ipsimet Lusitani in plerisque Indiae locis.

Peracto examine concludimus , sive privatum fuit, sive pu-
blicum, et publicum quidem aut ex patriae aut ex sociali
causa, tum Ordinibus, tum multo magis Indicae societati
bellum hoc omni ex parte justum fuisse, quo Lusitanorum
caracca capta est cum mercibus, ipsamque societatem factam
omni jure ejus praedae dominam.

1 Joh. Lupus, de bello §. si bene advertas, et alii allegati ad d. coroll.

2 Thom. de regim. Prine. 1. 3. * Viet, ubi supra n. 17.

Digitized by <^.ooQLe

300 DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

CAPUT XIV.

Pars I. Honestam esse praedae hujus capturam : in

QUA ISTA INSERUNTUR PROBLEMATA.

I. Justum omne honestum.

II. Honesta praecipue actio pro sociis , pro

PATRIA , ADVERSUS HOMINES INEMENDABILES.

III. Honesta praecipue praedatio ex fine.
Pars II. Honestam esse praedae hujus possessionem.

In justi quaestione veri amantibus satisfactum arbitror.
Abunde enim demonstratum est et pietati et naturae et mo-
ribus consentaneum fuisse, ut Lusitani ob illatas injurias
spoliarentur, utque res captae mercatoribus cederent. Sed
quemadmodum non unum aut simplex illorum genus est,
qui falsa opinione praecepta judicii sui arbitram rationem
non faciunt , ita quosdam esse audimus , qui etsi rem eam ,
Pan /.de qua nunc agitur, justam fuisse non audent negare, nec
habent quomodo id tueantur, parum satis honestam tamen
ProbUma /. sibi ajunt videri. In quo sane dicto manifesta repugnantia
est. Semper enim ita accepimus 1 , non posse non honestum
esse quod justum est omni ex parte. Honestum enim qui
definiunt omnes aut virtutem ipsam esse volunt, aut quiddam
quod virtutibus inhaeret aut ex iis proficiscitur. Sane a virtute
divelli numquam potest nec quidquam bonum est, nisi quod
et honestum est. Nam et ab exactioribus magistris 1 ita
describitur , ut honestum sit quod jucundum est idcirco ,
quia bonum sit. Necessario igitur alterum alteri consequens
est, nec turpe esse potest aut apud sapientes et bonos probro
duci, quod verae justitiae congruit, seu quia virtus nulla

1 Cic. de invent. lib. 2. Id.de off. lib. i. [c. 62.] et lib. 3. [c. 33.] de fini-
bus. lib. 1. Aristot. libello de virt. et vit. in prine, [p. 1249 a. vs. 28.] * Arist.
Rhet. lib. i. c. 9. [p. 1366. a. vs. 33.]

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

301

virtuti repugnat, seu quia de justitia recte a veteribus 1 * *
dictum est in ea virtutes caeteras comprehendi. Verum hoc
quidem apud homines communi sensu utentes probationem
nullam requirit , cum jam olim apud Platonem * puer Alcibiades
a Socrate per naturales instinctus ad confessionem hujus
conclusionis adductus sit, eos qui justa faciunt necessario
etiam honesta facere, idemque omnium mortalium consensu
testatum philosophi s perscripserint. Quod ut probe intelligatur,
sciendum est justum nos non illud dicere , quod aliquo civili
jure permittitur, aut potius, cui leges connivent * : quod enim
sic impune fertur atque adeo licere dicitur, cum revera justum
non sit , ne honestum quidem est , ut jurisconsulti 5 praedicant :
sed de eo nos loqui, quod immutabili lege naturae decretum
atque constitutum est. Id enim honestum est necessario,
adeo quidem ut Stoici et plerique philosophorum honesti
speciem notabilius se exprimere haud posse existimaverint,
quam si in eo consistere dicerent, quod a natura praescribitur6.
Unde et auctores plerique honesti nomine jus non aliud,
quam illud omnium commune intelligunt : quo pertinet quod
a sapientibus 7 traditum est, eam esse vim honesti, ut sponte
ac per se et quasi naturaliter expetatur. Quare cum probatum
sit jus ut belli, ita praedae ex naturali instinctu proficisci,
qui Deum ipsum habeat auctorem , factique istius aequitas
ex juris naturae gentiumque principiis elucescat, profecto
cujus quemquam pudere debeat nihil hic invenitur. Ego
vero non modo non inhonestam , sed et summopere gloriosam
esse istam rerum hostilium et capturam et possessionem cum
quovis contendam. Nam qui de honesto proprie scripserunt 6 ,

1 Arist. de morib. lib. 5. c. 3. ex veteri poeta, [p. 1129. b. vs. 29.] s in

dial. Alcibiade. 8 Arist. Rhet. d. loco. [p. 1367. a. vs. 19.] 4 Cic. Tuse. lib.

5. 4 1. non omne quod licet. fT. de R. I. [D. 50. 17* 144»] Cic. pro L. Corne-

lio Balbo. * Cic. Acad. lib. 1. et de legg. lib. 1. [c. 46.] et de off*. lib. 1.

[c. 14.] 7 Arist. Rhet. d. loco. [p. 1366. a. vs. 34.] Cic. de finib. lib. 3. [c.

11. §. 36.] 8 Arist. d. loco. [p. 1366. b. vs. 3-]

Digitized by

Google

Problema

//.

302

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

docent ejus excellentiam in fortitudine maxime et justitia
consistere, quod hae scilicet virtutes privatim publiceque
sint utilissimae. Ac de fortitudine quidem plenae poetarum
paginae. Quam magnifica sunt illa Tyrtaei 1 :

Ti/zyjh ts yxp im xx) xyXxov xvhp) {/,x%s<jQxi
yyjg 7rep) xx) nxliccv xovpiilw t xKo%ov

SvffjC UV671.

Illustre est dignumque viris pro pignore caro
Corpora , pro tenera conjuge , pro patria
Hostibus objecisse .

Huc triumphi , huc coronae , huc inscriptiones pertinent ,
huc et acclamationes:

QUTQq BV XvdpOtWQlS VlKYt(p3pO$ , OVTOC Xpi<TTO$.

Fictor hic , hic homines inter clarissimus audit .

Haec est illa virtus, qua reges celebrari gaudent, qua
homines Deorum asserebantur numero:

Hac arte Pollux et vagus Hercules
Innixus arces incolit igneas *.

Et quia nunc in re navali versamur, Themistocles qui
Persicam potentiam navalibus praeliis infregit, nonne clarior-
prope Athenis et Graecia sua effectus est? Cynegirus etiam
privatus aeternum meruit nomen. Inter Romanos Duillius,
qui Poenos mari vicerat, praelatis funalibus velut perpetuum
egit triumphum. Ac sicut ignavi homines et 'pi^xcnrilec con-
temtu ubique, alicubi et paenis conteruntur, ita nulla gens
est, nulla respublica, in qua non prima pars honoris illis
exhibeatur, qui fortibus factis et suum et patriae nomen
extulerunt. Cujus rei indicia cum in omnium populorum ,
tum in his, quae maxime laudantur, Laconum dico et Ro-
manorum institutis adeo sunt illustria , ut huic loco immorari
hoc vero sit operam perdere. Ad justitiam vero quod attinet ,
recte ab antiquissimis dictum non Luciferi aut Vesperi ful-

1 [Elcg. i. vs. 6. sq.] 3 Horatius. [Od. 3. 3. 9.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

303

gorem 1 aeque esse admirabilem : adeo quidem ut Tullius *
dixerit, nihil honestum esse posse, quod justitia vacet. Esse
enim hanc fundamentum quoddam perpetuae commendationis
et formae, sine qua nihil possit esse laudabile*. Quod igitur
factum esse tam illustre atque gloriosum potest, quam in
quo utraque ista virtus pariter resplendet? Contingit autem
hoc nusquam clarius, quam cum justo apertoque bello datur 4
avlp' axxfJLvveetlzi ogng Tporcpog xx^£7I^vVu
Marte virum ulcisci , qui nos prior ipse lacessit .

Fortitudo , ut alibi ex Ambrosio 5 retulimus , quae patriam
aut socios aut infirmos defendit , plena justitia est. Et
acutissimus philosophorum 6 , inimicos , inquit , ulcisci ho-
nestum est , quia par pari referre justum est : justum autem
honestum utique: et praeterea fortis viri officium est , non
cedere: unde et victoria et qui victoriae deferuntur honores
vel inter maxime honesta numerantur : adeo quidem ut
expetenda sint , etiamsi fructum non afferant , quia scilicet
virtutis excellentiam declarant . Haec ille. Nec est quod
occurrat quisquam magnificentius fore, simulque non alienum
a Christi et philosophorum praeceptis, damnum illis nullum
inferre, quibus ut inferamus in nostra est potestate, ut nos
ipso facto hostibus nostris praestare demonstremus. Nam id
sane hac specie ut justitiae ac publicae utilitati , ita et honesto
repugnat. Ultionem qui improbant , eos diximus primum cap. //. ad

... , . . leg. r. et

illud sentire , privatis non convenire , ut quam possunt per caj. rui.
judicem expetere vindictam , eam per se expetant ; deinde conci rui
vero et causam adesse debere et justum in ulciscendo modum,
quem excedi non oporteat, ac purum praeterea animum rec-
tamque intentionem. Haec autem nihil obstant, quominus
interdum et recte et necessario vindicemur. Seneca 7 breviter :

Arist.de raorib. lib. 5. c. 3. [p. 1129. b. vs. 27.] 2 de legib. lib. i.passim.
8 de offic. lib. 2. [c. 20. §.71.] 4 Homerus. II. [lib. 24. vs. 369.] * de off. lib.
1. c. 27. V. cap. 3. supra in fine. 6 Arist. Rhet. d. loco. [p. 1367. a. vs. 19.]
7 de clem. lib. 1. c. 2.

Digitized by CaOOQle

304

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

Tam omnibus ignoscere crudelitas est , quam nulli . Et
Augustini 1 pereruditus in hanc rem est locus : Reddere bona
pro bonis , et pro malis mala , haec duo mediocrium sunt :
prius propinquum bonis convenit etiam malis , quod Christus
non arguit , sed plus oportere dicit , quia et ethnici hoc
faciunt : posterius propinquum malis convenit tamen etiam
bonis : unde et lex modum ultioni statuit. Et mox ita
explicat ut dicat , in justa ultione , quae fit dilectione justitiae,
non delectatione alienae miseriae , non reddi malum pro malo ,
sed justum pro injusto , hoc est , inquit , bonum pro malo :
quod etiam Deus judex facit. Ut ergo appareat quando
honesta sit ultio, quando autem misericordia conveniat,
distinguendae videntur personae tum quae faciunt, tum quae
patiuntur injuriam. Ad patientes quod attinet, si communes
sint cum sociis aut cum patria, certum est non aeque nos
faciles esse posse in remittendis publicis aut alienis , atque
in nostris injuriis. Inter jurisconsultos celebris est sententia ,
foveri ab eo injuriosum , qui injuria affectum non tuetur *.
Ipse Augustinus *: ostenditur non esse immunes a scelere ,
qui permiserunt . Qui desinit obviare , cum potest , consentit.
Nam ut idem alibi *: Non est innocentiae parcendo sinere ,
ut in malum gravius incidatur. Pertinet ergo ad innocentiae
officium non solum nemini metum inferre , verum etiam cohi-
bere peccata , vel punire peccatum , ut aut ipse qui prius odio
habetur , corrigatur experimento , aut alii terreantur exemplo .
Ambrosius 5 etiam multum exagitat perversam misericordiam,
quae innocentes tradit exitio , dum liberat multorum exitia
cogitantem . Non in ferenda , inquit 6 , sed in depellenda
injuria lex virtutis est . Qui enim non repellit a socio in -

1 in expositione psalmi. 108. et est c. sex differentiae. [Decr. Grat. p. a. 23*
3. i.] 2 c. dilectus et c. consentire [Decr. Grat. p. i. dist. 83. 5*] Arias de

bello n. 37. et 38. 8 in psalm 8j. 4 de civit. Dei. b Serm. 8. in psalm. 118.
6 de off. lib. 1. c. 36.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

305

juriam tam est in vitio , quam ille qui facit . Et sicut hoc
de socio, ita de patria luculenta sunt ista Tullii 1 in Catilinam :
Si nos in his hominibus , qui singulas uniuscujusque nostrum
domos et hoc universum reipublicae domicilium delere conati
sunt , vehementissimi fuerimus , misericordes habebimur : sin
remissiores esse voluerimus , summae nobis crudelitatis in
patriae civiumque perniciem fama subeunda est. Et Augustino
judice hoc qui facit, reus est imperii deserti atque contemti.
Itaque , subjicit*, unde punitur si fecerit injussus , inde
punietur si non f ederit jussus . Altero loco inspiciendae sunt,
ut dixi, personae, quae priores nocuerunt. Nam si liquet
eas lenitate non corrigi , si ea sunt animi pervicacia , ut ,
quod in mimo est,

Veterem ferendo injuriam invites novam ,
ultio sane sui honesta est, quia necessaria. In quam senten-
tiam Thucydides* multa praeclare dixit, et inter caetera illud
in Cleonis concione sapienter , misericordia et lenitate aequum
esse in illos uti, qui et ipsi vicissim misericordia moventur,
aut quos spes est ea re ad amicitiam pertrahi posse, non etiam
in hos, quibus perpetua odii causa est, quique, si ipsis par-
catur, non eo magis hostes esse desinent. Qui et alibi * in-
culcat, nihil hosti concedendum, ne se jactet insolentius et
oblatam sibi gaudeat occasionem aliena bonitate abutendi. Ac-
cedit quod existimamur infirmitatis potius nostrae conscientia
hostibus obstinatis pepercisse , quam quod veniam ultro facere-
mus, et ita affectata lenitatis fama in contemtum vertitur:
unde apud Herodianum Severus: Sjqirep ii iiixov ro xpx^v
epyccv iravYipw , ovtuz xvxvipov to poti xpovveeixi 7rpoa$ixovfjo€vov.
Sicuti injustum est facta noxia priorem coepisse , ita imbelle
non ulcisci illatas injurias. Quid, si et ipsorum, qui de-

* in Catii. 4. [c. 6. §. 12.] * de civit. Dei. lib. 1. c. 2 6. 3 lib. 3. [c. 40.]
4 Thucyd. lib. 5. in coli. Ath. et Mei. [c. 95. et c. 97.]

Digitized by <^.ooQLe

306

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

linquunt, hoc interest? Vere Platonici x:Cum nocere alteri
malorum omnium maximum sit , multo gravius est , si qui
nocet habeat impune , graviusque et acerbius est omni sup-
plicio , si noxio impunitas deferatur , nec hominum interim
animadversione plectatur . Quin et theologis nostris auc-
toribus et praestailtissimo theologorum Augustino 1 , etiam
ipsis aliquid praestamus, quos terrore repellimus ne mala
faciant. Cujus et alia 8 in eumdem sensum referri possunt:
Qui vitiis nutriendis parcit et favet ne contristet peccan-
tium voluntatem , tam non est misericors , quam qui non
vult cultrum rapere puero ne audiat plorantem , et non
timet ne vulneratum videat vel extinctum . Item *: Illi
autem qui vos pro tanto scelere tam leniter damnorum ad-
monitionibus , vel locorum , vel bonorum , vel pecuniae pri-
vatione deterrendos coercendosque decernunt , ut cogitantes
quare ista patiamini , sacrilegium vestrum cognitum fugiatis
et ab aeterna damnatione liberemini , diligentissimi rectores
et piissimi consultores deputantur. Conveniunt haec cum
Hieronymo , qui ad Zophoniam : Si quis fortitudinem latronis
vel piratae enervat et infirmos reddit , prodest illis sua in-
firmitas: debilitata enim membra , quibus prius non bene
utebantur , a malo opere cessabunt . Civilis autem prudentia ,
quae omnes belli articulos examinat, satis ostendit lenitatem
aut initio convenire , aut fini : initio quidem , ut fama clementiae
sollicitentur hostium animi : fini vero , ut parta jam securitate
victi facilius contineantur: mediis autem temporibus et fervente
periculo nihil consultius terrore. Jam vero de praedationibus
proprie videamus, quaenam honestae, quae contra turpes
atque infames habendae sint, quia discrimine hoc confuso
pernitiosissime vulgo erratur, dum aut malum sub umbra
Probitma boni similis delitescit, aut id quod rectum est vicini probri

1 Apul. de philos. Platonis, [vol. a. p. 244.] * Epist. 134. ad Publicolam.

* ad Lotharium. 4 contra literas Petiliani. lib. 2.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV. 307

labe aspergitur. Atqui nihil est facilius, quam ista discer-
nere, si ad justi regulas supra traditas, quae cum honesti
regulis congruunt, respiciamus. Primum enim inhonestus
est quaestus eorum , qui privata manu nulla causa urgente
alios despoliant, quos in mari piratas dicimus. Deinde et
illorum , qui nulla legitima de causa potestatem belli publice
gerendi usurpant , sicut memoriae proditum est totas olim '
gentes, ut Cretenses et Cilicas, Graecos denique ipsos Ho-
mero teste. Germanos etiam et Normannos direptiones ne
praetextu quidem idoneo et palam publiceque exercuisse :
quos et ipsos non injuria praedones dicimus. Culpantur et
illi qui ante res rapiunt , quam ea facta sunt, quae ad bellum
legitime suscipiendum desiderantur : quas invasiones latrocinii
nomine scriptores exagitant. Sed haec tria manifesta sunt
adeo , ut per se facile appareant : quare praecipue quartum
illud in considerationem venit, quod nisi conjecturis vix
assequimur: nimirum ubi bello justo aut quod justum creditur
ita aliquis lucrum captat, ut hoc unum, non autem verum
belli finem, hoc est juris adeptionem, respexisse videatur.
Indicia autem hujus rei haec ferme sunt: si quis, ipse prae-
sertim nulla damna hosti imputans , inermes et infirmos exigua
manu improvisus passim adsultet spolietque, cum non eas
habeat vires , ut apertam loci possessionem sibi armis audeat
vindicare. Nam hic cum nec hostiles admodum infringat,
nec suas promoveat partes , vicinus est illi suspicioni , ut
credatur bellum non alterius quam lucri gratia sequi. Hujus
generis sunt isti , qui piscatores aut navicularios in pelago ,
quo ipsi conspici timent, casu deprehensos exspoliant. Ab
hac enim inertia longe remotus est verus ille bellator 1 haud
furto melior , sed fortibus armis . Unde in bello tam terrestri
quam maritimo alia semper ratio * habita est eorum , qui

1 Virgil. [Aen. 1. io. vs. 735.]
Prine, c. 46.

3 V. de hac dist. Alph. Guererium in spec.

20*

Digitized by <^.ooQLe

3°8

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

velut clandestinis excursibus hostilem possessionem irrepunt,
alia vero exercitus aut classis totius, quae palam sese ostentat
figitque signa et pugnam aut incipit ultro, aut provocat.
Nam his aut venia si errent, aut si justam causam foveant
gloria debetur , qui bellum quomodocunque student conficere :
illi vero omnium odia incurrunt, qui imbelli audacia publicas
calamitates privatos in quaestus protrahunt, quod non tan-
tum justitiae adversum videtur, sed et fortitudini, de qua
virtute inter legitimos hostes contenditur. Haec si ad insti-
tutum nostrum conferamus, repetitis quae ante narrata sunt,
perspicuum fiet Lusitanos mercatorum specie non procul a
piratis discedere. Si enim hoc nomen illis convenit, qui maria
obsident et gentium commercia infestant, an non venient in
hunc numerum qui , cum omnes populos Europaeos , etiam
in quos nullas belli causas habent , occano et Indiae accessu
per vim arceant , inter diversissimos atque inter se contrarios
colores, quos huic feritati obtendunt, ne unum quidem re-
periunt, quem aequioribus apud se hominibus potuerint ap-
probare ? Cum igitur id genus homines , ut in omne huma-
num genus injuriosos, cunctorum commune odium mereri
antiquitas semper judicarit; ne nunc quidem sint, nisi forte
paucissimi , qui Lusitanos istius criminis absolvant , quid est
quod ex illorum paenis timeat aliquis sustinere invidiam ?
Sicut igitur viatori, quem latro in itinere adortus est, si
eum pro merito fortiter qxcipiat, nemo est qui id vitio ver-
tat, ita mercatoribus inhonestum esse non potest, quod in
juris publici violatores condigne vindicant, quo posthac tutius
eodem jure fruantur. Neque hoc magis pugnat cum ratione
vitae mercatoriae , quam id quod agricolas saepe locis peri-
culosis factitasse intelligimus , ut gladio succincti aratrum
tractarent. Neque enim est interdictum , ut apud Tullium 1
discimus, aut a rerum natura aut a lege aliqua atque mo -

1 de orat. lib. i. [c. 49. §. a 15.]

Digitized by CaOOQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

309

re , ut singulis hominibus ne amplius quam singulas artes
nosse liceat . Quanto igitur magis id probandum est , cum
ars altera est ab electione , altera a necessitate assumitur atque
ita comparata est, ut priori inserviat, quod sine hac illa ob-
tineri non possit? Neque vero Atheniensibus tantum, ut
historiae nos docent , aut Carthaginiensibus hodieque et
antiquitus ipsis Lusitanis usitatissimum fuit mercaturam armis
munire, sed et veteres Batavi, sanctissimi et innocentissimi
viri et quos imitari posse pro summa virtute est, exempla
posteris ejus rei insignia reliquerunt: quorum e multis unum
referam. Olim maritimae Germanorum civitates , quo nomine
veniunt Lubecca , Hamburgum , Gedanum , Lunoburgum ,
Vismarum , Rostochium , Zunda et aliae , quibus Prutheni
accesserant et Hispani Venetique (nam et hi tum septentrio-
nem navigabant) , aucupatae dissidiorum causas , quarum inter
aemulantes mercaturae causa numquam penuria est , Batavos
nullo belli paratu maria permeantes coeperunt spoliare, oc-
cidere aut in durissimam captivitatem abducere. At illi , qui
gravissimis vexati injuriis cuncta tamen ante vim mallent ex-
periri, decretis legationibus res repetunt ac jubent eas quas
dixi civitates , nisi noxae aestimationem persolverent , privatis
latrociniis absistere et aperto in posterum Marte secum certare.
Cum vero Germauos ut sponte juri parerent adducere nullo
modo potuissent, assensu Principis (erat is tum Philippus
Burgundionum primus) cunctis in urbibus armant implentque
naves , quibus mox in hostem invecti promulgatis ut plurimum
praeliis feliciter non minus quam fortiter depugnarunt, ita
ut brevi nullae in oceano naves praeter Batavicas conspiceren-
tur, quae in decus multiplicis victoriae everriculum praefere-
bant , purgati maris insigne. Captae uno praelio viginti magnae
Germanorum naves, Pruthenicae tres, caracca Veneta una
referta opjbus , quae inter illas versabatur : haec in Zelandiam
avecta est. Altero deinde conflictu tres aliae naves magnae
molis in potestatem venerunt. Captivi honestissime habe-

Digitized by

Google

Anno

310 DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

bantur, cum interim Batavi, si qui in hostium manus ante
venerant , foedissimis custodiis macerarentur. Praedam victores
sortito divisere : et tantum erat , unde non priora modo damna
resarciri sed et belli impensae mediocriter sustineri possent.
His malis victae civitates Gerfnanicae, cum verum esse me-
tuerent, quod vir eximiae apud illos auctoritatis praedixerat.
Leonem ab ipsis irritari, quem semel excitatum haud facile
sopirent, ad pacem orandam venerunt. Nec difficulter impe-
trarunt ab illis, qui in justa ultione et egregio quamvis belli
successu patentem semper habuerant animum concordiae. Ne
sollicite nimis externa quaeramus: in hoc uno exemplo do-
mestico multa sunt documenta. Videmus in suscipiendo bello
justitiam, in gerendo fortitudinem, in deponendo aequitatem.
Igitur eidem et vincendo misericordes et praedando abstinentes
erant. At si quis res Indicas a nobis ante descriptas cum
ista narratione conferat, ejusdem ingenii mores mansisse
centum et sexaginta post annos haud dubie fatebitur. Haec
igitur honesta est ultio, quae juris sui consequendi gratia
comparata est. Hanc eamdem mercatores Batavi in Lusitanos
merito usurpant. Quamquam non illorum duntaxat causa,
sed publica et sociorum agitur. Publica, tum quia magna
aliqua negotiatione opus est, quae et plebem et aerarii vires
sustentet, tum quia gentem Hispanorum, quae in vestigiis
dirutae patriae dominationi solium sibi quaerit collocare,
ubique terrarum et opprimi et everti omnium interest, ne
quando ad subigendos Batavos extremus etiam orbis tributum
conferre cogatur. Etiam sociorum, hoc est regum populo-
rumque Indiae , quos Lusitani ob hoc unum , quod Batavis
inimici non sunt, ferro et flammis prosequuntur. Testantur
hoc Bantami periculum , Machianis cineres , Bachianis solitudo.
Has ergo injurias sine summa infamia remittere nemo potest.
Quid enim turpius, quam aut patriam nobiscum , aut socios
pro nobis periclitantes prodere ? Romanis olim dictum scimus 1 :

1 Livius lib. ai. [c. 19.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

3”

ibi socios quaeratis , ubi Saguntina clades ignota est. Ita,
inihi credite , vela Hollandorum , ita appulsus Indi quasi
fatales ac funestos exhorruissent , ita contactus ipsos aut fu*
gerent homines , aut etiam fugarent , ni visum esset Deo Ba-
tavam virtutem per Europam omnem clarissimam , Asiae etiam
gentibus ostendere et ingens dare exemplum , minime illos
decipi , qui Batavorum fortitudinem et fidem prae Lusitanorum
perfidia et ferocia sequuntur. Ac me sane per omnem belli
istius historiam, quod ultra tricesimum annum jam trahitur,
nulla magis exempla ducunt , quam fidei socialis. Hanc
Lugdunenses , exhausta malis civitas , inter hostium arma et
deficientes cibos et quidquid cibum egestas fecerat , tamen non
prodiderunt. Hac moti vicissim cacteri in sua arva suasque
fruges oceanum vocaverunt. Haec est quae Angliam communi
Marte defendit : haec eadem Galliae laboranti auxilia submisit.
Haec domi utilis, apud finitimos honesta, at in ultimo illo
terrarum recessu etiam necessaria est, ubi ignotos ante nisi
per virtutes nosci non convenit. Non est quidem cum illis
gentibus religionis , ne foederum quidem societas, sed est illa
naturalis inter homines necessitudo, est etiam peculiare com-
mercium, columen illud reipublicae reique familiaris. Et
sane si sperandum est fieri posse, ut resipiscentes aliquando
Christianam accipiant institutionem , non ea spes in excidiis
urbium , suppliciis populorum , sed fidei et bonitatis et cle-
mentiae exemplis sita est. Jam vero si Lusitanorum ex altera
parte ingenium respicimus, quis est, qui negare possit illos
summis Batavorum beneficiis etiam post injurias invitatos adeo
nihil remisisse ex veteri saevitia , ut illa ipsa bonitate non in con-
temtum modo, sed in perfidos edam conatus toties abuterentur:
ita ut non frustra praestantissimus historiae auctor 1 affirma-
verit, illos praecipue, qui nulla de causa aliquem injuria
provocarunt, nullis postea benefactis mitigari, quominus

1 Thucyd. lib. 3. [c. 40. in fine.]

Digitized by LaOOQle

312

DE JURE PRAEDAE. CAP XIV.

euradem , quem semel odisse ultro coeperant , ad internecionem
usque persequantur. Adversus tales igitur homines ut leniter
agere nec periculo nec timiditatis probro vacat, ita se ulcisci
quia necessarium etiam honestum est. Novimus enim mores
Hispanorum, qui belli hujus quod in Belgio geritur initiis,
cum illis aliquo modo parceretur , nullo ipsi abstinuerunt cru-
delitatis genere, nec prius deterriti sunt, quam paria in ipsos
decernerentur. At in India ne hoc quidem contigit. Quis
nescit injuriam quamlibet corporalem omnem bonorum jacturam
infinito anteire 1 ? Illic autem tum Batavi discerpantur viri ,
ad remos addicantur, ipsorum contra captivis et vita salva
est et salva libertas. Atqui aequum fuerat eos graviora quam
fecerant perpeti, ut qui priores nec irritati tam immania
edidissent exempla. Haec vero ultio sane dici vix meretur.
Castigatio tantum est, qua discant immites animi, quam
gravis sit aliis rerum suarum jactura:

non solos tangit Atridas
Iste dolor .

Quoniam vero honestum in praedae captura praecipue ex
fine spectari supra dictum est, referri huc debet quod alibi
probavimus, omissis plurimis opimae satis praedae occasioni-
bus, nautas Batavos eam suspicionem procul satis a se
removisse, ut nuda praedae cupiditate aggredi tanta pericula
credi non possent, cum palam sit quidquid fecerunt, hac
de causa fecisse, quod Lusitanos quaestus avidissimos non
alia ratione videbant posse coerceri. Praeterea ipsa praeda
non lucrum affert, sed damnum reparat, quo nihil potest
evenire honestius. Non autem fraudibus ullis, non perfidia,
quae tamen poterant in Lusitanos non injusta videri, ne
furtivis quidem circumventionibus , sed palam publico Marte
pugnandi copiam fecerunt: et quidem saepe pauci cum copiis
immenso majoribus, ea animorum virtute et corporum robore,

1 1. in servorum, ff. de poenis. [D. 48. 19. 10.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

313

ut praeter justitiae laudem fortitudinis etiam decus merito
sibi vindicent. Neque vero dubitare licet, quae facta vitu-
perium , quae contra gloria sequatur , et quae in utramque
partem sperari debeat generis humani existimatio. Memi-
nerimus exprobratum Hollandis fuisse ab Indis nobilibus,
quod primo itinere dum paci student, quatuor naves uni
Lusitanorum caraccae vela submiserant. Meminerimus in-
citatos esse eosdem a Sinensibus, ne eousque famam con-
temnerent, ut socios Macaiintem ad urbem in patibulum
sublatos marique submersos, se quidem invitissimis, inultos
paterentur. Tum vero animo repraesentemus festas Bantamen-
sium acclamationes, qui imminenti excidio subtracti Bata-
vorum virtute, classem illam victricem ut unicam suae salutis
auctorem salutarunt. Quanta hinc fama per insulas? quantus
in hostes terror? Quod vero regis Jorensis gaudium, cum
captae caraccae transtris jam securus, jam vindicatus insiste-
ret ? Haec illa sunt facta , quae gloriam Batavae gentis in ulti-
mos mundi terminos extulerunt. Fatendum enim , fatendum
est: et quis nescit? Hollandorum nomen ante haec bella exi-
guis notitiae finibus contentum fuit. Freta duo, in septen-
trionem Cimbricum , in occidentem Gaditanum res eorum
famamque rerum incluserant. Hostis Hispani celebritas ali-
quantum profuit. Innotuit enim longius positis, in ultimo
oceani angulo exiguam esse nationem , quae non dubitasset
Hispanicam magnitudinem in se irritare atque etiam feliciter
tot per annos retundere. Postquam ad Indos ventum , habita
ibi Hollandorum ratio, qualis haberi mercatorum solet: lau-
data fides et industria, et quod tantum maris enavigassent
commerciorum gratia. Sed praeradiabat fulgor eximius His-
panorum, qui domitores totius prope orbis et soli hominum
invicti credebantur. Oderant quidem Lusitanos Indi, sed
interim metuebant et venerabantur etiam , sicut audimus apud
barbaras gentes Genios malos ob hoc unum, ne noceant, coli.
Insulas et littora, quae imperio non poterant, auctoritate et

Digitized by CaOOQle

314

DE JURE PRARDAE. CAP. XIV.

metu tenebant. Multi nec mare ingredi , nisi emto ab ipsis
permissu audebant. Itaque caeteri omnes ut longe impares
et brevi illorum viribus cessuri adspiciebantur. At simul irri-
tata Batavorum virtus emicuit et qui ante cum sua simplici-
tate, tum hostium dolis circumventi erant arma armis obje-
cere, Lusitanorum passim fuga, clades, deditio spectata,
quis non Indorum obstupuit , quis autem non admiratus est ,
gentem ullam esse quae , cum nihil non posset , vires tamen
suas nisi coacta non experiretur? Hollandos ubique illi prae-
dicare fortissimos homines, defensores sociorum, domitores
hostium , votis insuper et spe certa destinare servatores Orientis.
Igitur magnum illud atque terribile Lusitanorum nomen in
Hollandos cessit, tanto celebrantium amore, quanto illi se
odio oneraverant. Inquirere omnes, quae terra tam fortes,
quae tam justos homines aleret, et qua republica regerentur:
mittere certatim legatos et munera in hunc usque orbem : af-
fectare societatem: reges ipsi nautis velut Principibus occur-
rere: vectigalium et decimarum, quas caeterae pendunt na-
tiones, largiri immunitatem: nihil denique omittere quo
favorem , imo reverentiam testarentur. Et ut Asiam omitta-
mus , Europa omnis quid hac de re sentiat minime obscurum
est, cum videamus Principes maximos missa sibi de istac
praeda munera excipere gratulabundos: ex omnibus autem
populis incredibilem turbam ad coemtionem concurrere. Domi
autem ipsi Hollandiae Ordines decreti sui verbis significarunt ,
videri sibi gloriae ex hac re plurimum ad omnem rempublicam
redundare. Cives Deo gratias agunt, gaudent obtigisse patriae
tam insignem triumphum : etiam qui in ulla parte fuerunt
istius victoriae ut optime meriti coluntur ab omnibus et
suspiciuntur. Quid restat igitur? Laudabile est laudari, sed
ut ille dicebat, a laudatis viris: nam caeteris fere quo magis
quisque displicuit, hoc melior est. Ego vero, si qui scelera
Lusitanorum etiamnunc foveri volunt impunitate , si qui
immanissimos homines ne bonorum quidem ademtione reprimi

Digitized by LaOOQle

DR JURE PRAEDAE. CAP. XIV. 315

fas putant , eos vix hominum , certe Batavorum nomine neu-
tiquam dignabor.

Alii forte erunt qui Lusitanos quidem meritos fuisse dicent ?ars
ut ista paterentur, sed res hostibus ereptas aut quod inde
redactum est, penes se conspici haud satis decorum arbitra-
buntur. Hoc vero perquam abjecti est et degeneris animi,
id vereri ne sibi probro sit, quod maximi reges et Principes
et optimus quisque instrumentum gloriae habent. Nam quid
aliud volunt erecta victoribus tropaea , arcus exstructi hostium
spoliis et manubiae et rostra , sive olim Romanorum sive nunc
etiam Venetorum? Ex sacris sane literis discere isti poterant,
non modo praedam pura conscientia quaeri et haberi posse,
sed hoc ipsum vel maxime gloriosum duci , quod idem cedat
nobis commodo , hostibus terrori , caeteris exemplo. Quare
Deus ipse 1 inter caetera, quibus Abrahami posteritatem se
donaturum pollicetur, addit illud velut maxime honorificum,
effecturum se ut possiderent portas inimicorum suorum. Jaco-
bus J autem possessiones, quas Josepho assignat, eo nomine
laudat quod sint iopvjcr^Toi , armisque partae. Et Josua * cum
Manassitas a se dimittit , legitur illis et praedam honoris ergo
donare , et pretium dicere muneri . Sicut et David * partem
praedae, quam ad amicos suos, Judaeae proceres mittebat,
his verbis commendat: Ecce vobis donum de praeda hostium
Domini. Seneca 5 inter prima beneficia numerat , pauperi rap-
tas belli jure opes tradere , et quod est militaribus viris spe-
ciosissimum , divitem illum spoliis etiam hostilibus facere .
Quin et inter jurisconsultos Accursius 6 dicere non est veritus,
magis nostrum esse, quod eo modo virtute nostra quaesitum,
quam quod a majoribus relictum est. Quod vero ad illos attinet,
qui publice haberi praedam facile ferunt , privatim non item ,

1 Gen. c. 22. vs. 17. et c. 24. vs. 60. 2 Gen. c. 48. in fine. 3 c. 22. 4 Sam.

1. 30. in fine. * dc benef. lib. 3. c. 83« • ad 1. *i quid in bello flf. de capti-

vis. [D. 49. 15. 28.]

Digitized by <^.ooQLe

316

DE JURE PRAEDAE. CAP. XIV.

horum subtilitati , praeterquam quod ratione nulla nititur ,
cap. x. in ita commodissime occurri potest , si dicamus , qu6d alibi de-
cnci. ix\ monstratum est , primo ac per se , ex bello quod mandato pu-
blico administratur, praedam ad rempublicam pertinere: sicut
autem hanc ipsam a republica emere, ita dono accipere ho-
nestum est. Et apud Homerum hac de causa , quod de praeda
publica singulis virtutis ergo attributum est, modo modo

ykpou; honestissimis vocabulis dicitur. Quare cum Ordines
mercatoribus praedam concedendo testati sint se ita censere,
ipsorum cura atque impensis egregiam operam reipublicae
navatam esse, dum hosti communi vires adimuntur, eamque
ob rem velle se gratitudinis causa ipsos eadem praeda remu-
nerari, nonne quidquid inde pervenerit, hoc praemium bene
meriti in patriam existimandum est, quo quid tandem potest
esse praeclarius? Praeterea vero quae invidia est tantum ex
hostibus consequi, quo damna et impensae ad instruendas
armandasque naves factae et porro faciendae ab iisdem recu-
perentur, sine quibus esset ut eas impensas facere nemo co-
geretur? Nam si quis rei naturam diligenter consideret , nihil
hoc differre inveniet ab his , quae per rem judicatam nobis
adjiciuntur , in quam veniunt et damna et impensae , quae
non raro exsecutoris manu etiam armata consequenda sunt.
Illud igitur constitutum sit, sicut acquisitio justa fuit, ita
nihil esse cur possessio minus honesta judicetur.

CAPUT XV.

Pars I. Utilem esse praedae hujus capturam, in qua

INSERUNTUR PROBLEMATA.

I. Omne justum utile.

II. Omne honestum utile.

III. Utile praecipue quod statui reipublicae

CONVENIT.

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV. 317

IV. Utile praecipue prodesse sociis.

V. Utile praecipue nocere hostibus.

VI. Utile quod facile.

Pars II. Utilem esse praedae hujus possessionem.

Epilogus.

Jam de utili videamus loco postremo. Non dubito autem ,
quin futurum sit ut multis haec tractatio supervacua videatur,
qui cum utilitatem lucris metiantur, neminem putabunt igno-
rare , quam sit utilis praedae comparatio , unde rei familiari
tantum accedat. Verum ego , qui ita accepi , eam demum Pars /.
veram esse utilitatem , quae ab honesto et justo numquam
sejungitur, sicut ista si abessent , hominis existimarem profliga-
tissimi utilitatem ostentare , ita nunc cum adsint , hanc etiam
non aliunde, quam ex illis derivaverim *. Nam et alibi 1 *
ostendimus hominem justum vel praecipue sibi utilem esse , Problema i.
unde et Plato in justitiae laudibus * non modo gloriam sive
evlofyx v, sed et voluptatem sive utilitatem spectandam putat.

Similiter ad honestum quod attinet , sive hoc ipsum cum utili Problema
necessario conjunctum perversa quaedam et vere humano ge-
neri funesta ratio divulsit, sive in cunctis quae utilia dicun-
tur, id quod . honestum est excellit maxime et praeponderat,
illud sane inter omnes, qui bonos se haberi volunt, facile
constabit, nec quidquam quod turpe est, revera utile esse,
nec quidquam quod honestum est, non hoc ipso expedire.

Quam in partem plurima a Tullio Officiorum libris * dicta
sunt, apud quem et haec invenitur argumentatio: quidquid
justum est id utile: quod autem honestum idem et justum
est : ex quo efficitur ut quidquid honestum est , idem sit utile .

1 ex cap. 12. 13. et 14. 3 supra in cap. 1. et prine, cap. 2. 8 in dialogo

de justo. 4 lib. 3. passira et lib. 3. de finib. [c. 21. §. 71.]

Digitized by <^.ooQLe

318

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

Nemo autem hoc negare potest , cum Epicurei 1 etiam ,
summi commodorum suorum defensores , dicant cvx slvxi >}3 iag
tyv xvev tov xxX&$ kx) incxloo; , non posse jucunde vivi , nisi
et honeste et juste vivatur . Praecipue autem cum honesto
conjungi amat utilitas illa, quae communis et publica est 1 ,
quam et jurisprudentes * plerumque respiciunt. Primum igitur
sicut omnis justa acquisitio utilis est et ex eorum genere,
quae severissimi philosophorum irpoyiyiLkvx vocant, quasi dicas
praeposita , quia divitiae multarum rerum sunt effectrices,
ita et praeda, quae dum justa et honesta sit, neutiquam
spernenda est,

ou yxp xTToflXyr h r) 6suv iptxuSix 3 Sopa *.

Nam nec despicienda Deum sunt inclita dona .

Ostendimus * enim Deum inter caetera , quae piis confert
beneficia et hoc numerare. Utilis est igitur vel hac maxime
de causa, quod isti qui sic honeste locupletantur pluribus
etiam prodesse possunt, et quia reipublicae interest cives
habere opulentos. Tum quatenus pars praedae ad rempublicam
pervenit nullo ejus sumtu, utilissimum hoc est istis maxime
aerarii quod tam gravi bello atteritur difficultatibus. Romani
plurimos per annos ad continuos bellorum usus coacti sunt
tributa conferre, quod etsi diuturnitas ipsa grave effecerat,
tamen necessitate tolerabatur. Sed victa Macedonia tantum
ex praeda in aerarium relatum est, ut ex eo cives fuerint
immunes, nec ad collationes ullas postea vocarentur. Ita
quae secuta sunt bella devictarum gentium impensis admini-
strata sunt. Ego quid Batavis in posterum sperandum sit
non praejudico. Illud omnes fatebuntur , quatenus fieri potest
utilius aerario ex hostium quam civium facultatibus succurri.

Problema Optime philosophi 6 in utilis pertractatione praecipue docent

1 in epistola Cassii ad Cicer. Famil. lib. 15. cpist. 19. 2 Arist. Rhet. lib. 1.
c. 6. et 9. [p. 1362. b. vs. 28. et p. 1366. b. vs. 5.] * 1. a. de const. Prine.

[D. 1. 4.] 4 Homerus. II. Hb. 3. vs. 65. 5 in fine cap. 14. 6 Arist. Rhet. lib.
1. c. 8. [p. 1365. b. vs. 22.]

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV. 319

assumenda esse uniuscujusque reipublicae instituta et mores
et proprias utilitates. Universaliter verum est ad summam
rempublicam navium exercitionem pertinere 1 , ita ut qui
advehendae annonae rerumque necessariarum causa absunt,
fere reipublicae causa abesse intelligantur Quis autem
rerum Batavicarum adeo ignarus est, qui unicum illarum
columen , decus ac praesidium esse nesciat navigationem et
mercaturam ? Inter omnes autem negotiationes Indica et
dignitate ct magnitudine et utilitate facile primas obtinet.
Postquam enim Hispanorum feritas commercia abrupit, la-
bascenti jam mercaturae Deus, ipse Deus, inquam, singulari
beneficio orbem istum Batavis aperuit. Potuit quidem aeterna
bonitas etiam Indis consuluisse , quos horum exemplo animatos
voluerit adversus terrorem Hispanici nominis, utque simul
occasio patefieret addiscendae religionis verae et simplicis:
sed quin et ipsis opportune prospectum sit, monstratis re-
gionibus unde eadem illa peterentur, quae pretiis multo ma-
joribus, inter graviora terrae quam maris pericula diu petita
jam ne sic quidem hostilis immanitas concedebat, dubitari
nequit. Nonne enim mirum ac pene incredibile est, decem
per annos * quibus in Orientem navigatum est, inter incerta
tempestatum, ignota maris, portuum incognita, dispositas
ubique Lusitanorum insidias numquam factum, ut classis ulla
omnino inanis rediret, ne scilicet, quod alioqui timendum
erat, dejicerentur animi inque ipsis primordiis, quae rerum
magnarum difficillima sunt* conatus iste tam salutaris oppres-
sus interiret? Unde mihi non humano duntaxat consilio
sed pene divina quadam felicitate foederati Ordines, patriae
parentes, videntur prudentiam suam huc intendisse, ut In-
dicas societates, quas in imperio suo diversas et hoc ipso

1 1. i. §. licet, ff. de exercit. act. [D. 14. 1. 1. §. 20.] f 1. seraper §. ne-
gotiatores. ff. de jure immun. [D. 50. 6. 5. $. 3.] Adde 1. 2. ff. de nundinis.
[D. 50. 11.]

Digitized by <^.ooQLe

320

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

damnosas invicem et exitiabiles videbant, in unum corpus
certasque leges juberent coalescere, multis insuper beneficiis
abunde testati, quam hoc esse e republica judicarent. Quod
cum perfectum est (habuit enim labor iste non parum mo-
lestiarum) nemo fuit, qui non jacta esse certissima fortunae
publicae fundamenta existimaret. Ex eo Indi res Batavas
concordia firmatas suspicere , trepidare Lusitani , aliae autem
Europae gentes Batavorum et fidei et providentiae tantum
tribuere , ut constitutae jam atque ordinatae societati pecunias
credere mallent , quam per se maris fortunam periclitari.
Ergo quae intra decennium florenorum millibus minus quam
trecentis inchoata fuerat negotiatio , ejus tum sors ad septem
millia millies adscejjdit. Tantum vero gaudium, tantus con-
sensus laetitiae fuit, ut appareret certa spe atque omine
praecepta esse commoda , quae in immensum quotannis auge-
rentur. Et quantum etiam nunc experimentis patuit, haud
vana fuit ista fiducia. Quamquam restant majora multo.
Pauci sunt Indici portus, qui hactenus invisuntur. Circum-
sita undique littora invitant: Arabicus .hinc et Gangeticus
oceani recessus, inde novo proventu divites Sinae, ut aliis
atque aliis subinde allatis mercibus et in remotissimas regiones
distributis priorum pretia sustineantur. Videmus Castellani
ac Lusitani qua ex paupertate quo opum processerint. At
quondam apud illos ante transmarinas navigationes vix pecunia
ad primas naves instruendas a regibus corradi potuit , manetque
nunc etiam veteris inopiae signum numerandi ratio per minuta
aera. Hodie vero sive domi ipsos respicimus, sive in super-
bissimis coloniis, quas totum per orbem dimiserunt, in ha-
bitatione et supellectile et cultu et servitio is non splendor
tantum et elegantia, sed luxus est, ut vere dici de illis
possit, quod de Tyriis olim, mercatores eorum Principes
videri \ Atque adeo nuper cum praeda navis istius veniret.

1 Jeremias. c. 23. vs. 8.

Digitized by CaOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

321

quis non admiratus est opulentiam , quis non obstupuit ,
neque privatae fortunae, sed quasi regiam haberi credidit
auctionem ? Batavi justas ditescendi rationes etiam ab hostibus,
usum divitiarum a majoribus suis accipiant, viris honeste
frugalibus. Optimus autem fructus opum positus est in com-
muni utilitate, quae primum in tributis et vectigalibus locu-
pletandis consistit. Nam si rex Hispaniae proventu externarum
navigationum totum orbem ausus est perterrere , quod illi pro
dominatione animi fuit, idem justius Batavis erit pro libertatis
et vitae tutela. Altera pars publicae utilitatis est, quod
magna turba numerosae admodum plebis, mercaturae aut na-
vigationis ministra, non aliunde alitur. Fiet ita quod apud
prophetam 1 est, ut negotiatio et quaestus omnis Deo con-
secretur, non adservatus nec reconditus, sed ita habitus ut
his, qui Deo vivunt, suppeditet victum ad satietatem usque
et cultum sufficientem. Hanc igitur negotiationem tam utilem
tamque necessariam placetne omittere? Nemo, ut arbitror,
ita censet. Atqui retineri aliter non potest, nisi remotis
illis , qui ubicunque tuti sunt , ibi alios tutos esse non
sinunt: qui dictis factisque profitentur non passuros se, ut
alius quisquam Europaeus illas terras mercatus gratia accedat,
idque nullo jure, sed quia introductum utcunque lucrum
nolunt dimittere , nolunt participare ; quod ut obtineant ,
clam dolis, palam bello nihil relinquunt intentatum. Quid
autem non credas illos quaestus sui gratia facturos , qui
"Castellanis, finitimis suis eidem subjectis regi et tantumnon
popularibus, in Sinas haud ita dudum pervectis veriti non
sunt calumniis apud regionis praefectos , imo et pretio , mor-
tem intendere ? Et perfecissent nisi apud Sinenses , homines
alioqui non religiosos et tunc Castellanis merito infensos
(nam decem eorum millia in Philippinis Hispani occidisse
dicebantur), plus valuissent supplicum et hospitum jura.

1 Esaias. c. 23. in fine.

9 I

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

3*2

quam inter Lusitanos cognationis necessitudo. Etsi ne hoc
quidem nimium mirandum est, cum passim Lusitani etiam
Lusitanos, qui suae non sunt societatis, sui tantum lucri
gratia invidiaque ad necem persequantur. Ab his igitur se
tueri nemo nisi ulciscendo potest. Nam , ut recte dixit theo-
logus Hispanus 1 , bellum , etiam defensionis solius causa com-
paratum, geri non potest, nisi simul in hostes vindicetur.
Fierent enim hostes , inquit, audaciores ad iterum invaden-
dum , nisi timore poenae deterrerentur ab injuria. Quan-
tum igitur publice interest mercaturam Indicam retineri ,
tantumdem Lusitanos, quandocunque datur occasio, malis
omnibus, quorum levissimum est rerum jactura, coerceri.
Et hae quidem commoditates intus, aliae vero non minores
extra sitae sunt, in sociorum commodis aut incommodis hos-
Probicma tium. In omni hoc universo post Deum immortalem nihil
homini est utilius homine, unde summa utilitas est in con-
ciliandis hominum studiis , de quo Cicero multis agit Panaetium
secutus, qui omnem de utili disputationem in isto argumento
consumserat. Sicut et Aristoteles * inter ea quae plurimum
prosunt amicos ponit et amicitias, quas et per se expetendas
dicit, et esse multarum rerum effectrices, unde (piXirxipixv
r (ptXoxMfixTixf , amicitiae cupiditatem pecuniae cupiditate ,
Probitwut praestantiorem judicat. Cum autem contra etiam accidat, ut
homines hominibus plurimum obsint, quod versus ille sig-
nificat :

Pernities homini quae maxima ? solus homo alter , *

ex contrariorum natura sequitur id nobis optimum esse , quod
inimicis pessimum est : sicut e diverso quod hostibus placet ,
id nobis pernitiosuro esse intelligimus , unde est.

Hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae.

Merito igitur qui de utilibus scribunt et hoc in praecipuo
ordine collocant. Ac primum amicitiae quanta vis sit nemo

1 Viet, de jure belli, in prine. * Rhetor, i. c. 6. [p. 1 362. b. vs. 13.]

Digitized by f^ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

3^3

ignorat, unde societates non vicinae modo, verum etiam
longinquae, ut mercatoribus sunt necessariae, ita bellantibus
utiles. Laudatur Mithridates 1 , quod ab Albanis usque in
Hispaniam legatos miserit ad Sertorium et Daces , quibuscum
tum Romani bellum gerebant. Sciebat enim quicum hoste
sibi res esset, magnae scilicet terrarum partis possessore,
valido atque opulento. Unde sic instituerat , ut cum duobus in
locis disjunctissimis maximeque diversis uno consilio , binis
copiis bellum terra marique gereretur, Romani interea anci-
piti contentione distracti de imperio dimicarent. Mihi His-
panorum vires hic attollere nec deprimere animus est. Hoc
# scio latius eos regnare , quam tum Romani regnaverint , forte
etiam, quam ullus hodie aut umquam , atque ejus dominationis
ipsa fundamenta non in Belgio, non in Hispania, sed trans
oceanum sita esse, unde opes illis largitionumque et bello-
rum alimenta : sed eosdem illis in terris quantum potentiae ,
tantum odii quaesivisse et eo Batavos uti debere, si quem
bello finem volunt impositum. Jungendus est cum ultimo
oriente septentrio, ut in omne mundi latus profecta domi-
natio undique labefactetur Ambire jamdudum reges populos-
que Indiae Batavi debuerant: en, ultro ambiuntur. Cui enim
non praefectorum ipsi supplicarunt, ut subsidiis adversus Lu-
sitanos juvarentur? Quae regis Ternatensis, quae reipublicae
Ambonensium preces, quae literae a rege Jorensi venerunt?
Quin et proceres Achinenses visi in Hagensi palatio. Et quae
in Augusto vel praecipua habita est pars felicitatis 1 , ab In-
dorum legatis salutari , qui pretiosa munera trahentes nihil
magis quam viae longinquitatem imputarent, cum eos ipse
corporis color ab alio venire sole fateretur, quodque Claudii
imperio nobilissimum fuit *, ex Taprobane legationem vidisse ,
id jam Batavis adeo usitatum est, ut cum novitate perdiderit
admirationem. Hi autem omnes quid aliud petunt, quid

1 Cic. pro 1. Man. [c. 4. $. 9.] 2 Florus. 5 Plinius lib. 6. c. 22.

21*

Digitized by CaOOQle

324

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

aliud orant, quam ut Lusitani junctis viribus invadantur?
Imo etiam rogant Batavos arces ut struant suo in solo : tanta
fidei fiducia est. Suadent freta teneri Malaccense et Sunda-
num. Alii commeatus offerunt ad obsidendam Malaccam ,
sedem ipsam servitutis, ejusque rei vias ostentant. Quod
amplius est Batavorum amicitia ipsos inter se conciliat. Jam
inter Taprobanen et Celonem insulam foedera commeant,
Candiae et Achini regibus in Lusitanos conjurantibus. Idem
rex Achinensis vetera in Jorensem odia Hollandorum gratia
remittit, unumque inter eos certamen est, uter plus Batavis
praestet. Multi alii reges aperte jamdudum in causam de-
scenderent , nisi viderentur Batavi ad bellum Lusitanicum re-
missiores. Quid igitur? Haecne animorum inclinatio proji-
cienda est? Non dicam id contra utilitatem esse publicam :
ne integrum quidem est, ex quo illorum urbes obsessae,
agri vastati, pagi inflammati sunt a Lusitanis Batavorum ob
amicitiam. Quodsi omnino societates istae non fovendae
modo , sed excitandae etiam augendaeque sunt (et alioquin
sane etiam ipsa mercatura amittitur) , quod gentibus externis
pignus, quod fidei vinculum erit? Id nimirum, quod unum
appetunt, ut Lusitanos, quorum se hostes Batavi profiten-
tur , intrepide aggrediantur agantque cum illis hostiliter. Nam
sicut pro meritis in illos vindicare justum et honestum , ita
eisdem parcere inter suspiciosa maxime Indorum ingenia
periculosum est. Ejus rei recens argumentum dabo. Rex
Candiae in Celone insula, cum eo venisset ex Zelandia Spil-
bergus , tantum in res Batavas studium demonstravit, ut totos
dies nihil aliud, nisi de historia belli istius nobilissimi in-
quireret ,

Multa super Priamo rogitans , super Hectore multa l.

Neque invictissimi Principis Mauritii effigiem , neque Neo-
portani praelii picturam inspiciendo umquam satiabatur. Jam

1 [Virg. Aen. i. vs. 750.I

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

3*5

et ipse et regina cum liberis Belgicas voces addiscere coepe-
l^mt, ita ut dicerent ex Candiae regno factam esse Bataviam.
Addebat rex velle se filium natu maximum, ubi adolevisset, ad
Principem Mauritium mittere, ut rem militarem sub tanto
duce addisceret. Rogabat eligerent Batavi in regno suo locum
arci struendae, ubicunque situs arrisisset: ipsumque se potius
et uxorem et filium filiamque saxa eo collaturos, quam ut
res adeo sibi optata intermitteretur. Venit paulo post ad
regem eumdem Siboldus Waertius, sub Wibrando Warwicio
classi praefectus , quem rex obsecrat ut sibi auxilio esse velit
ad expugnandum castellum Columbanum , quod in ejus regni
finibus Lusitani tenebant , et sibi expugnationem deposcit ,
illum rogat, ut cum navibus adsit et Goa subventuros ar-
ceat, propositis ei rei praemiis atque inter caetera paratus
erepta hosti loca Batavorum praesidio permittere. Evenit ut
Siboldus , e Celone Achinum profectus ut socios acciret , qua-
tuor in ipso itinere caperet naves Lusitanorum. Oraverat
autem rex praesentem et jam profectum literis erat obtesta-
tus per Deum perque Principis Mauritii virtutem perque
amicitiam suam , ut si quos Lusitanos nancisceretur eos sibi
traderet. At ille quasi dementiam facile excusaturus, quos
ceperat statim liberos dimisit. Rex autem , qui sibi cos
traditum iri non dubitabat, cum ad urbem Vintanum obviam
se venturum promisisset, ultro officii causa Matecalum pro-
cessit, quo tum naves Batavicae advenerant. Ibi res accidit
miserabilis, ut rex cui mirum videbatur homines primum
nocentes, deinde victos impunitate laetari, suam vero postu-
lationem esse contemtui, Siboldum contumacius sibi oblo-
quentem cum aliis fere quinquaginta obtruncari juberet. Ita
quod inultus manserat, hoc ipsum ultus est : eademque lenitas,
si tamen lenitas vocanda est, hostibus ludibrio, sociis sus-
picioni , Batavis exitio fuit. Cum igitur gentes istae , quae
bella multo quam Europaei ferocius exercent, vix hanc ac-
cipiant moris nostri excusationem , quod hostes cum possimus

Digitized by eaOOQle

326 DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

perdere, servamus, si jam naves Lusitanorum, paratam
scilicet praedam e Batavorum manibus emitti viderint, quid
aliud quam latere proditionem et illos inter se colludere
existimabunt? Praestanda est igitur illis haec fides, dandum
hoc pro amicitia gaudium, pro calamitatibus solarium, ut
eos nunc praedam esse videant, qui totius mundi praedatores
fuere. Jam quae ex inimicorum malis proprie obvenit utilitas,
spectanda est. Hostem illic habent Batavi (qualem Tacitus
alicubi describit) adversis pavidum , secundis non divini , non
humani juris memorem. Maxima igitur utilitas haec est,
quod ille ad occursus Batavorum posthac trepidabit, quod
damno suo commotus fortissimorum virorum etiam aspectum
fugiet , neque naves suas etiam plures aliquanto et majores
cum Hollandicis audebit contendere. Has enim sciet esse ,
quibus toties praedae fuerit. Cum igitur ubicunque classes
Batavorum ancoras fixerint, eo Lusitani metuent accedere,
non tutiores modo illi erunt, verum etiam securiores. Quod
sane in partem jam consecuti sunt, praedicantibus Indorum
regibus Lusitanos non ad conspectum modo, sed ad nomen
etiam Hollandi hominis pavere et expallescere. Quid quod
ipsi Lusitani, merces captarum navium in Batavicas exonerare
suis manibus jussi, paruerunt? Quid quod jam aliqui tuto
navigandi licentiam a Batavis mercati sunt? Quare et cum
tam pronum videbunt esse Batavis vel maximam captivorum
turbam nancisci, in eos quos forte contra ceperint minus
audebunt saevire , quodque beneficiis invitati facere noluerunt,
id facere cogentur metu talionis. Praeterea posthac aut similem
praedam hostis debebit, unde plurimum utilitatis in publicum
ac privatum redire palam est, aut ab oppugnandis aliis ad
se tuendum conversus compelletur innumeras habere per In-
diam praesidiarias naves, colonias suas firmare munitionibus
et quod molestissimum est, eodem tempore habere suspecta
omnia. Per tot tantosque sum tus et privatorum quaestus
omnis exhaurietur, et ipsi perpetuo libertatis Batavae adversario

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

3*7

totum illud vectigal Indicum peribit. Ex utroque non est
obscurum quanti fructus ad rempublicam perveniant, cum
pecuniam nervum esse belli notissimum sit, quam ut sibi
comparare maximum habet momentum, ita huic proximum
est eamdem hosti avertere. Quodsi obtineri potest ut Philippo ,
sicut in Europaeis quibusdam possessionibus, ita in Indicis
proventus reditusque omnes aequalibus onerentur impensis,
nae illud futurum est, ut multo posthac commodior sit belli
administratio. Neque enim dubitari potest id , quod ex Hispania
per Italicas trajectiones suppeditatur, praecipuum esse belli
istius alimentum. Nam si cum solis Belgarum alterius partis
vectigalibus componerentur, jamdudum rem factam haberent
Batavi. Si igitur Hispaniarum reditus et per hos expediendi
argenti fides defecerit, quid aliud exspectandum est, quam
ut militari seditione magna aliqua rerum mutatio eveniat?
Liquet enim rerum istarum historiam evolventibus, fere
quidquid Batavis felix hactenus et prosperum fuit, id causam
et originem ex hostili inopia habuisse. Pax Gandavensis et
illa totius fere Belgii adversus Hispanicum nomen conjunctio
res prope afflictas per hostium seditionem (nata autem haec
erat ex aerarii paupertate) in pulcherrimam speciem restituit.
Quod a Parmensi tamdiu victi totidem per annos optimi
ducis virtute iterum vincunt, unde est, nisi quod ingens
in Britanniam classis et gravissimi sumtus in bellum Gallicum
ita opes hostiles oppresserunt, ut recreari vixdum potuerint?
Hinc ad fines Gallicos toties tumultuatum et Italorum Siche-
miana seditio versique hostes in mutuas caedes: hinc Sane-
tandreana defectio et per alias iterum turbas patefacta Flandria ,
et datus illustri praelio locus : hinc Hoochstratana rebellio ,
quae Batavorum sub imperiis suos agros vastaret. Ac quo
nunc spes ille majores aggreditur atque etiam maris posses-
sionem , quae propria est Batavis , tentat invadere , hoc magis
annitendum est ut impensis aliis super illas impensas additis ,
medio in conatu deficiat. Quo summopere pertinebit quam

Digitized by <^.ooQLe

328

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

plurimum Hispano negotii per Indiam exhiberi, ut. novis
subinde cladibus et damnis turbetur , praesertim cum quae ex
contraria parte sustinentur impensae rempublicam non onerent ,
sed a privatis proficiscantur. Et quis scit an felix per Indiam
successus mox in Americam aliquid audendi daturus sit fidu-
ciam? Quod si eveniat, quid aliud quam praeda omnium
gentium erit illa ex omnium gentium spoliis collecta dominatio ?

Problema Jam vero si verum est, ut magistri hujus rei praecipiunt x,
in utilis consideratione etiam rei propositae facilitatem spectari ,
struant illi quamvis pretiosissimas classes, ut omnia ingenti
apparatu strepant , si quid illos , si quid se Batavi noverunt ,
nihil periculi est. Non magis profecto quam Romanis ab
exercitu Antiochi fuit , in quo facete lusisse Annibalem
scimus. Nam cum rex illi copias numerosas aureis argenteisque
nitentes insignibus , falcatos currus , turritos elephantos , equi-
tatum fraenis, ephippiis, monilibus, phaleris praefulgentem
gloriabundus ostenderet et quaereret, num satis esse illa omnia
Romanis judicaret, ille qui nihil magis quam imbellium ho-
minum ignaviam spectaret, satis esse dixit Romanis, etiamsi
avarissimi essent, interrogatusque de contentione virium , quasi
de praesenti praeda respondit. Mutatis vocibus dictum imi-
tabimur: quidquid Lusitani per Indiam parant, specie mag-
nificum , pretio opulentum , id satis esse Batavis , etiamsi
plurimis affecti damnis non immerito vicissim plurima con-
cupiscant. Antisthenes * olim eleganter cn 2*7 ro7g 7roteftici$
s\j%g(t6xi t xyxCx irxps7vxi %upi$ xvh peixe. yhsrxi yxp ovrccg cv rccv
i%6vruv xXhx tqqv KpxTcuvTcw. Hostibus bona ut adsint optandum
est sine virtute . Sic enim fiunt non habentium sed vincentium .
Et sane qui judicio comparabit, nemo aliter sentiet. Naves
Batavae quanto minores tanto agiliores sunt, faciles moveri
ad omnes belli aut maris casus et quas emissa ex adverso
tela impune supervolent. Illorum magnae tardaeque moles.

1 Arist. Rhct. d. loco. [p. 1363. a. vs. 21.] 2 Stob. Serm. [54. 41.]

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

3*9

oneri factae non bello et ad globorum ictus apertae undique,
nec ventorum satis potentes et in universum dignae magis
vinci , quam quae possint vincere. Gens Batava gelido ven-
tosoque coelo, sub ipso septentrionis sidere, inter aquas
suas educata et incredibilis multitudo ab ipsis pueritiae annis
majorem vitae partem in occano solita, quam in terris degere,
haud aliter mari quam solo utitur: tolerantissima frigoris,
patientissima inediae , assuetissima incommodis , quae tam
longa itinera necessario secum ferunt: longum domi bellum
ad audaciam et armorum artem profuit. Lusitanorum infirma
corpora, fluentia calore, sueta deliciis nec marinas jactationes
nec nauseam satis ferunt. Praeterea molles ipsi, marcidi luxu,
armorum rudes, inter navigandum onerati aegrotantium turba,
quae caeteris etiam valentibus impedimento est: uno verbo
imbelles et quod dicitur, Mysorum praeda. Unde videmus
nautis Batavis tantum accessisse fiduciae, ut numquam putent ,
si ad certamen veniendum sit, aut se nimium paucos esse
posse, aut Lusitanos satis multos. Prudentissimi saepe duces
ex vultu militum gestuque , conspecta ante praelium alacritate ,
non dubie jam se vicisse pronuntiabant: id omen optimum,
id illis auspicium erat longe certissimum. Quare et Batavi
nihil sibi exiguum promittere debent, ubi illos suorum spiritu^
conspicantur. Neque enim temere illi aut sine magna causa
virtuti fortunaeque suae credunt. Habent ejus rei certissima
argumenta ac velut pignora victoriae. Galli longissimo tempore
Americanam negotiationem ita infestam habuerunt 1 , ut pauci
essent Hispani alicujus dignitatis , qui non aliquando in illorum
fuissent potestate, praedae autem tantum nonnumquam vic-
toribus obvenerit, ut singuli etiam nautarum pueri octingentos
ducatoa referrent. Iidem omnes ejus orbis insulas ipsamque
continentem feliciter diripuere. Contra autem cum semel
unam Gallorum navem Hispani non sua virtute sed ducis

1 Joh. Met. in praefat. ad Osorium.

Digitized by <^.ooQLe

33°

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

Galli timiditate cepissent, adeo ea res infrequens ipsis visa
est, ut non quasi Gallica nave, sed quasi Gallia devicta
triumpharent. Non tamen hoc eo eveniebat, quod Galli usu
rei maritimae multum praestarent, sed quia ea erat Hispa-
norum avaritia, ut naves suas non armis ullis, sed mercibus
et vectoribus onerarent. Angli totum orbem circumvecti nihil
fere, quod Hispanici juris esset, intactum reliquere. Nihil
umquam alicui cessit impunius. De Batavis igitur quid non
sperandum , illa vere Neptunia gente ? Absit invidia verbo :
numquam aequo in loco, numquam aperta in pugna navali
acie laborarunt. Nec ad antiqua quemquam exempla revoco ,
etsi suppetunt egregia in Gallos, Germanos, Britannos cer-
tamina: Hispanum hostem videamus, etiam Belgicis nonnihil
suffultum viribus, et a primo belli initio ad haec usque
felicissima tempora brevi transitu memoria discurrat. Spec-
tabimus captivi vincula Bossuii, raptas a Zelandis jam tum
opes Lusitanorum, fugientem scapha Medinacaelium, Hon-
tam Hispanorum cruentum sanguine. Jam vero num ulla
major esse classis poterit, quam quae anno illo terribili in
Britanniam ac Batavos missa est? aut non Indicum illud
mare multo etiam quam Gallicum hoc fretis angustius est et
undis incertius , quippe ubi praeter tot brevia et syrtes sep-
tuaginta esse insularum millia perhibentur, in quas graviora
hostium navigia allidi necesse est? Num acta in littus et
in flammas Batavorum et Anglorum viribus classis ad Gades
animo excidit? Num illae funestae domino naves Spinulanae?
Enimvero quis aut fortior aut famae ingentior Andrea Fur-
tadone ductor hosti dabitur? Et hic tamen a4 Bantamum
fusus fugatusque est: nec ullum tam inaequale iniri potest
certamen , quam fuit sex navium exiguarum , si compares ,
cum illis supra triginta tam magnis tamque validis. Quot
interim navigia Lusitanorum capta , mersa , incensa sunt ?
Ut caetera taceam et maxima loquar, praeter eam quae inter
Spilbergium et Anglos divisa est, tres jam caraccae, quas

Digitized by VjOOQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

331

naves cum dico quasi arces, imo oppida et quidem hominum
plus septingentorum, intelligi par est, in manus venerunt.
Una ad Helenae insulam a Cornelio Sebastiani superata Zelandis
obvenit. Altera est ipsa quam Hemskerckius adduxit. Jam
tertia ad Macauntem a navibus Warwicianis victa et spoliata
est. Illud vero multo etiam illustrius , quod tota classis victa ,
Jora liberata, rex amicissimus obsidio exemtus est. Nam ex
classe eadem Warwiciana naves duas cum celoce Jacobus Petri
Patanam devehens, reginae illic propensissima in Batavos studia
nutriturus, in ipso itinere Jorensis regni amnem a Lusitanis
teneri videt , qui secum habentes galeones duas , fustas autem
aliasque naves longas supra viginti quinque , omnia ingenti
terrore impleverant. Ille qui ne integrum quidem sibi exis-
timabat socium Principem in eo periculo deserere, conserit
pugnam, quae ad serum usque diem producitur, donec fusi
hostes altum petiere. Qua tum gratiarum actione rex ipse
coram victrices in naves adveniens sociorum fidem jam ite-
rum expertus extulerit, longum sit dicere. Ne sic quidem
satis, sed iterum quaesitus hostis et longum post certamen
galeonum utraque corrupta, ita quidem ut vix Lusitani re-
migio effugerint. Tot igitur tamque praeclarae victoriae de
Lusitanis contigerunt: et sunt qui adhuc cos metuendos pu-
tent? Imo perge, perge, gens nautica et illud ex oraculo non
Augusto olim ad Actium 1 , sed tibi dictum puta :

Nec te quod classis centenis remigat alis
Terreat : invito labitur illa mari :

Quodque vehunt prorae centaurica saxa minantes ,
Tigna cava et pictos experiere metus .

Frangit et attollit vires in milite causa ,

Quae nisi justa subest , excutit arma pudor .

Quod ultimum profecto verum est et huc maxime pertinet.
Scit nauta Batavus pugnare se pro gentium jure, hostes contra

1 Prop. lib. 4. eleg. 6. [vs. 47. seqq.]

Digitized by <^.ooQLe

332 DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

hominum commercia, illos pro dominatione, se pro sua atque
aliorum libertate, illos insita malefaciendi libidine, se et diu
et saepe calumniis, crudelitate, perfidia lacessitos. Summus
apud Graecos orator: inrip /xh uv xv iXxrruvrxt , y£%pi 'Suvxtou

ITXYTSq TOtefJMJITIV' 7T£p) 31 TCU irX£0V£XTe7v y 0V% GVTCOq. PrO his

in quibus injuria afficiuntur omnes quantum omnino possunt
depugnant , at propter alieni cupiditatem non item . Et
Alexandri Imperatoris vox est imperatoria : ro pch xpxeiv aSixocv
spyocv ovx xyv&fJLQvx £%£t t> p 7rpoxXy<nv , ro 3$ rove l%Xo\ivrou; olito-
celerdxtj sx re ryq xyxQvjq <rw£&yr£vc s%et ro OxppxXeov, xxi ix rov
(W xSixeTv , xXX' xfivvxrQxt bfrxp%£i rb eueh 7cu Ejus a quo coepit
injuria provocatio maxime invidiosa est: at cum depelluntur
aggressores , sicut bona conscientia fiduciam secum fert , ita
quia de vindicanda , non de inferenda injuria laboratur , spes
etiam adsunt optimae . Brevius autem, quae hactenus de
utilitate dicimus 1 , Ordines Ilollandiae decreto suo in summam
colligunt palamque faciunt, dum in Lusitanos pugnatur, divina
gratia defensam auctamque navigationem et negotiationem ,
liberata regna atque urbes amicas, insignes victorias et com-
moda ex hostibus reportata, queis etiam majora exspectari,
eaque omnia sine ullo reipublicae dispendio ad hostium per-
nitiem magnaque damna, ad honorem, commodum, existi-
mationem foederati Belgii et ejus civium summopere pertinere.

Pars il Quemadmodum vero Lusitanos affligi bello et spoliari, sic
praedam mercatorum propriam esse non ipsorum magis quam
patriae interest. Cum enim aerarium bello tam longo tam que
difficili 'multiplicibus impensis exhauriatur, praecipue vero
rei maritimae gravia sint onera, nihil commodius accidere
potest, quam ut hostium vires infringantur sumtibus priva-
torum. Sumtus autem sapiens non facit, nisi periculum justo
commodo pensetur. Rectissime igitur Ordines fecerunt, qui
ut caeteris in rebus omnibus Indicam negotiationem fovent ,

1 V. Joh. Met. Pracf. ad. Osoriutn.

Digitized by CaOOQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

333

ita quae capta sunt societatis impensa atque periculo non
aliis, quam ipsis cedere aequum et ex usu publico existimant:
ut ex formula videlicet versus Propertiani 1 , imo ex naturali
ratione

Praeda sit haec illis quorum meruere labores.

Quare qui tam bonam utilitatem negliget, nimium prodige
utetur occasione ac fortuna. Quod enim belli, id est gen-
tium jure, quod Ordinum, hoc est summi magistratus con-
cessione , nostrum sit , id non statim sumere grata , ut dicitur ,
manu stolidae prope dixerim contumaciae est. Quare credibile
est nullum fore qui in ea sententia persistat, ut possessio-
nem hanc refutet atque rejiciat, aut si qui erunt, eos futuros
a quibus exemplum nolit sumere homo recte erga Deum et
patriam animatus. Sunt enim , sunt profecto Batavi hanc in
partem leniores, quod a civibus hostiles interdum voces
audiunt et patiuntur. Rem sane dolendam, eo impunitatis
deventum esse, ut sint qui jactare audeant Lusitanis omnia
licere, ipsis nihil. Quibus ego pejus nihil habeo quod im-
precor , quam ut salvo imperio et republica incolumi in eorum
manus deveniant, quibus tantopere favent. Sed illa vanilo-
quentia seu malevola potius causae publicae detrectatio legum
paenis et diligentiae magistratuum relinquatur. Nobis errantes
instruxisse satis est. Qui igitur lucrum recusare potuissent,
quia se aliter justitiae et conscientiae non arbitrarentur satis-
facturos, hos si qua ratio, si qua movisset auctoritas, argu-
menta et testimonia , quae in prima tractationis parte adducta
sunt, efficere potuerunt doctiores. Esse etiam hunc quaestum
honestissimum homini non pertinaci satis persuasum ex su-
perioribus puto. Ac si qui sunt qui praecipuum habent
utilitatis respectum, hi quid possint contra praedam obten-
dere videamus. Neque enim illud credo dicet hic quisquam,
male parta male dilabi , nec transferri ad posteros quod

1 lih. cl. ?y. [vs. 21.]

Digitized by QjOOQle

334

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

turpiter quaesitum est. Nam et nos huic sententiae libenter
assentimus, imo etiam si fieri posset, ut injustas possessiones
tueretur fortuna et longi temporis firmaret auctoritas, utile
tamen esse negamus quidquid ab honesto et justo discrepat.
Cum vero in hac quaestione contra se rem habere certissimis
rationibus jam ante comprobatum sit , necesse est illam qua-
lemcunque conceptionem velut subtracto fundamento dilabi.
Contra enim verissimum est nullas fere possessiones esse
antiquiores, quam quae ex bello obvenerunt, et in his fere
gentium omnium securitatem consistere , ut in Officiis 1 etiam
Tullius demonstrat. Itaque saepe apud auctores occurrit,
juste possideri quidquid armis sit captum ab hostibus: id
justo titulo, id justa causa ad successores transmitti. Quod
ipsum et Romani ad Auruncos de agro Ecetranorum respon-
derunt; qui et Volscis dixere non minus haec nostra esse,
quam quae dono accepimus: hoc forte intuiti, quod qui belli
aleam utrimque subeunt ita quasi contrahere videntur, ut
capta cedant capientibus, nec sit iniquum eum qui vincere
voluerit, si contra ceciderit, victi ferre fortunam. Operae
pretium est ipsa quae hanc in rem usurpat Dionysius Hali-
carnasseus * verba describere : in oratione Titi Largii , ori
'Po )fzx7oi xxhXtoTxg uToXxfiftxvofzcv xrvjceig elvxi xx) itxxiorxTx^ ^

ccg XV XXTX<T%UfZ£V TTOXifJLU \X$&VTtq XXI VOfZO) , XXI OVX XV UTTOfJUt-

vxiyuav (zooplx tv\v xprnjv xQxvlcxt , irxpxbivrsg xxj tx ro7g xTOhu-
Xexici' KOtvccvyrhv re 7rx<ri xxi rolg ix tovtuv yevoydvoig xxtxJjttsTv
xyuvioufictx. vvv ih inrxp%ovruv aTspviorofzeix xxi kxvroug o<rx
'irotefzloug fihx^ofzsv ; Romani honestissimas justissimasque eas
credimus possessiones , quas belli lege captas habemus , neque
vero induci possumus , ut stulta facilitate deleamus virtutis
monimenta , eadem illis reddentes , quibus semel perierunt .
Qui ergo in hoc communi ope certandum credimus , ut ejus-
modi plurima ad posteros transferamus , nunc quae parta

1 lib. i. 2 lib. 6. [p. 369. v«. 27.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

335

tenemus , his nos spoliari patiemur inque nos ipsos ea con-
stituemus , quae in hostes constitui solent ? In responso ad
Volscos 1 , v}[^s7g is jcpxrloTxg YiyovfJLedx KrviTsig , xg xv TroXepiu
KpxTytrxvrsg Xxfioo[JLev , oure irpuroi KXTxaryjrxfisvot vi(tov rovis , ovrs
XVTOV Xv6pU7TUV VjyOVflSVOi shxt (Jt,XX\OV tj QV%1 6suv , X7TXVTXS T6 Kx)

*EMyvxg axi (3xp(3xpovg sliorsg xvtu %pu(ihovg ovk xv ivictypuv vyuv
fjtM kxxbv oviiv , ovi" xv x7rorrxlv}puv tri ruv iopvxryrccv. noX^vi yxp
xv Silii KXXCTyg si rtg x posrx xpsrijg kx) xvipslxc ixnj<rxT09 rxvrx
viri isthlxc kx) (jucplxg xCpxipsdslij. Nos autem optimum judica-
mus possessionis genus , quod ex hoste captum acquisitumque
est , cumque non ipsi primi id jus statuamus , sed a Diis
verius quam ab hominibus profectum , omniumque gentium
tam Graecarum, quam barbararum usu comprobatum sequa-
mur, nihil vobis per ignaviam remittemus nec bello partis
absistemus . Maximum enim hoc probrum foret , quae vir-
tute et fortitudine quaesita sunt , ea per inertiam aut for-
midinem amittere. In responso Samnitum 1 , Kpxrv-

rxvroov vjpiocv , ogrrsp i<rri vo,uog Krvsceug iiKxiirxrog . Cum armis
obtinuerimus , quae lex acquirendi justissima est. In oratione
Fabricii *, ixelvy pUv ye ry xnjiret kx) to /c u(? fiovijg TroiettrOxi rxg
xiroXxvveig 7rpb$ tu KxXug kx) bncxlccc 7t6(tcv Ijv; In illa enim ac-
quisitione (de bellica sermo est) cum justum honestumque
inerat, tum vero delectationis plurimum . Quodsi per sc
possessio ista suspecta esse non potest, restat ut ex post
facto aliquid metuatur, puta, si quando res ista in judicium
veniat. Sed judicem fingere oportet aut Hispanum , aut alium
quemlibet. Pessime sane de patria speraturus sit, qui illud
fore crederet, ut Hispanis sedentibus etiam de praeteritis
actionibus Batavi causam dicere debeant: quod si fieri pos-
set (absit tam dirum omen), non ista duntaxat praeda, sed
omnes quotquot sunt Batavi cum bonis suis perierint. Nimirum
Nulla manus belli mutato judice pura est \

1 lib. 8. [p. 488. vs. 23.] 5 in fragm. [p. 741. vs. 2.] * ibid. [p. 748. vs.

4.] 4 Luc. lib. 7. [Phars. vs. 263.]

Digitized by <^.ooQLe

33<S

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

At forte manente bello, redintegratis cum hoste commerciis,
metuat aliquis ne res suae hac de causa detineantur. Quasi
vero non antequam haec fierent idem fecerit Hispanus , aut
novo hoc praetextu egeat. Praeterea non satis video cur
quisquam, cui Indica negotiatio tantum affert et plus in dies
ostentat compendii , alteram illam malit tot periculis et hos-
tium malitiae obnoxiam. Aut denique eundum non est, aut
tum demum eundum est, cum Hispani Batavorum mercibus
carere non poterunt. Quodsi tamen ad veterem redibit per-
fidiam, non haec mercatoribus scribetur dica, quod praedam
possideant (quis enim partitus sit, quis contra recusaverit
illic sciri non potest), sed quod contra edictum regis Hispa-
niae cum Indis negotiationem exercuerint. Quid enim? an
nescimus ab Hispano proscripta esse nomina eorum, qui huic
mercaturae praefecti sunt? neque tum caraccam ceperant;
sed tantum illi capital visum est cum Indis celebrare com-
mercia , ut quam poenam de hominibus sumere non potuit ,
ra?r\5eam ^ua max*me potuit ignominia adumbraverit. Atque
Cart!c //fetiam praedae ipsius nomine, si manifeste injusta sit, ut
L forte Hispanis videri poterit, non illos duntaxat teneri qui
perceperunt , sed omnes auctores atque suasores , et quidem
in solidum , et ex regula restitutionum et jurisconsultorum
auctoritate monstratur l. Hispano igitur judicante cum nihil
sit impunitum , non est cur quis hoc unum magis quam cae-
tera formidet : quin in eo potius laborandum , ne ad illum
umquam arbitrum veniatur. Sin autem judicem imaginantur
non hostem, sed pacatum aliquem Principem populumve,
primum vanus est ille metus , cum pignerationes sive repres-
saliae numquam concedantur earum rerum gratia, quae inter
bellantes actae sunt. Et quamdiu bellum injustum non est
declaratum (contra Batavicum autem nemo pronuntiavit) ,

1 Joh. Lupus de bello. §. si bene nd venas. Wilh. Matth. in i. rcq. sub
finem. Sutum. Ros. in v. Bellum, n. 6.

Digitized by

Google

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

337

capta ita juste retinentur, ut in controversiam trahi non pos-
sint. Praeterea suis quisque civibus , non extraneis , per
repressalias consulit : haec autem res ad Lusitanos pertinet.
Quod si aliquem nobis proponimus addictum Hispano et
qui illi omnia studeat gratificari , nae apud illum judicem non
tam praedae perceptio, quam sumta in Principem arma, In-
dica negotiatio multaque alia simul luenda aut simul defen-
denda sunt. Nam praedae perceptio in tantum potest obli-
gare, quanti praeda est, non ultra: itaque haec restitutio
lucrum eripit, damnum non infligit. Caeterorum autem,
quae crimini ducentur, infinita erit aestimatio. Insuper ea
est repressaliarum natura , ut factum civis cujuslibet alterum
quemvis ejusdem reipublicae comprehendat. Nihil igitur hoc
nomine plus illis qui partem ex praeda perceperint, quam
qui non perceperint, metuendum est. Praedam igitur non
agnoscendi nulla est ratio. At si quis agnoscat quidem ali-
quatenus, sed alia religioni aut timiditati suae remedia quae-
rere velit, is geminet errorem. Quod enim agnoscitur aut
retinendum, aut transferendum est. Retineri autem duplici
animo potest , aut ut hostibus , ex quibus captum est , resti-
tuatur, aut ut sua cuique causa sepositum sit. Veteribus
dominis reddi quod captum est nec potest, nec debet. Nam
ubi illi invenientur ? An forte expectamus ut ex India , aut
Ulyssipone veniant hostis subditi , qui ex jure manu conser-
tum, ut dicitur, res repetant? At illi quidem omnem recu-
perandi spem ex animo projecerunt, ut qui se palam fatean-
tur id passos, quod jus belli tulit: contra autem ridiculi
sunt, qui de eo jure ambigunt, de quo ne hostis quidem
controversiam facit. Satis enim patet eum , qui bona fide
bellum gerit, ad restitutionem ne in conscientia quidem obli-
gari. Neque vero debet illis praeda restitui , ut maxime possit.
Faciunt enim contra jura et majestatem populi 1 violant, quo-

1 1. cujusquc. (f. ad 1. Jul. maj. [D. 48. 4. 4.]

Digitized by <^.ooQLe

333

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

rum opera hostes pecunia aut qua alia re juvantur. Quod si
ipsa id conantes patria alloqueretur , nonne hoc diceret ? Om-
nes boni cives hoc agunt, hoc laborant, in hoc sanguinem
fortunasque suas profundere non dubitant , ut hostibus ademta
omni ad nocendum facultate, me constituant quam beatissi-
mam. Itaque vitam eripere pertinacibus, opes etiam erranti-
bus , quibus in meum scilicet exitium abutuntur , utile mihi
atque adeo sibi gloriosum existimant. At vos etiam quae
belli fortuna jam inimicis abstulit, ad eosdem redire vultis,
ut scilicet quantum mihi decrescit, tantum illis accedat, qui
non ignorantia aut errore aliquo, sed sua ambitione, sua
impulsi avaritia in meam pemitiem vestrumque singulorum
omnes ad unum conspirarunt? Haec si quis audiret, nihil ut
opinor haberet aliud , quam ut culpam agnoscens seductum
se potius falsis rationibus, quam sponte in patriam impium
fateretur. Reddere igitur hosti cum non liceat , an secessim
habere a caeteris suis rebus aliquam in partem prosit , inspi-
ciamus. Et hoc quidem si fiat ideo , ne praedam admiscendo
inquinentur caeterae facultates, ridenda magis quam confu-
tanda est superstitio : nisi forte credimus sicut in scabris ovi-
bus , ita in male partis rebus de nummo in nummum vicinitate
quadam serpere contagium, ac non potius patrimonium quod-
dam universitatis esse nomen et hoc ipsum , quamvis loculis
et fiscis distinctum , rationem eamdem obtinere l. Quare sicut
juste partis, in quibus et praeda est ex bello justo, recte
augetur atque ornatur , ita non recte quaesitis , etiamsi lon-
gissime haec seposita atque amandata sint, non potest non
contaminari. Hoc enim unum quaeritur, velimne illa in
rerum mearum numero esse , an secus. Non possum autem
extra res meas habere videri, quod et percipio tamquam meum
et servo. Enimvero si quis idcirco separet, ne quaerendum

1 Bart. sol. matrim. [D. 24. 3. 2.] n. 17. Dd. in 1. frater a fratre, flf. de cond.
ind. [D. 12. 6. 38.]

Digitized by <^.ooQLe

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

339

aliquando habeat, ubi ad restitutionem judicio cogeretur,
praeterquam quod rem metuit , quae numquam aut sane num-
quam praecipue metuenda est, ut ante diximus, insuper in
juris cognitione graviter labitur et damno suo favet. Multo f*

enim facilius cogetur quis restituere eam praedam , quae pe- r°u- u-
nes se exstet , quam quae jam consumta sit 1 , cum hanc
bonae fidei praemio cedere compertissimum sit. Nihilo plus
agunt hi qui agnoscunt quidem praedam sed alio transferunt.

Nam si vitium rei inesse imaginantur, id quidem nulla alie-
natione purgari potest, quod cum legibus etiam constitutum
sit * , tum vero in conscientia multo magis obtinet. Quare
qui mala fide praedam percepit, cum scilicet eam injustam
crederet, is ad restitutionem perpetuo tenetur, ita ut tradant
magistri nec vendendo nec donando eum liberari, etiam si
res in millesimum possessorem translata sit 3. Si quis vero
existimet ideo se minus praedae participem dici posse, quia
priusquam ejus quidquam contigerit, jus omne alteri resig-
nasset, expers est etiam vulgaris jurisprudentiae. Quod enim
mea concessione ad alterum pervenit, quamquam brevi, ut
dicitur , manu transfertur , tamen quin meum fuerit , negari
non potest. Alioqui nihil ad nos omnia illa pertinebunt,
quae per procuratores nostros accepta et expensa sunt. Eos
autem qui alienant necesse est aut in pauperes erogare , aut
dare societati, aut alteri cuivis. Qui pauperibus donat idem
facit ac si Deo donet: est autem hoc inprimis laudabile.

Quid enim justius, quam in obventione satis insperata ag-
noscere ejus beneficium, cui soli debetur bellorum victoria?

Itaque non Judaeis tantum, sed et Graecis et Romanis et
aliis gentibus in more positum fuit, decimam aut aliam prae-
dae partem consecrare. Sed eo ipso satis intelligitur necesse
non esse , ut omnia resignentur. Nam et Abrahamus 4 , qui

1 Viet, de jure belli, n. 33. * Inst. de usuc. §. furtivae. [I. a. 6. §. a.] * Silv.
in v. Bellum. §. 10. Joh. Lupus d. §. si bene advertas. Wilh. Matth. d. loco.

4 Gcn. c. 14. in fine.

2Q*

Digitized by <^.ooQLe

34°

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

decimas ex spoliis Pontifici dedit, non tamen socios aut ad-
ministros suis partibus fraudavit , et in Mosis historia 1 diserte
scriptum est, etsi liberaliter factae erant oblationes, tantum
tamen fuisse praedae , ut ex ea multum sibi quisque reser-
varet. Verum etiam atque etiam animadvertendum est is , qui
praedae partem Deo attribuit, detnc ut suam an ut alienam.
Si quidem ut suam , recte , nec ulla nobis cum eo concertatio
est, cum quod quisque acquisivit alienare etiam possit. Sin
ut alienum , caveat ne Deum , quem placare studet , offendat
ea ratione, dum ei obtrudit, quod ipse pura conscientia re-
tinere se non posse arbitratur. Nam qui pretium meretricium
dicari sibi noluit1, satis ostendit nullam sibi placere, nisi
ex recte quaesitis liberalitatem. Quo et Augustini * illud
pertinet, furta facienda non esse, etiam voluntate pascendi
pauperes sanctos. At qui jus suum aut societati , aut alteri
cuivis transcribunt, sive aliud quidpiam recipiunt ejus rei
loco , credendi sunt vendidisse , sive nihil volunt praeter gra-
tiam, tamen negare non possunt pro suo habuisse, quod fa-
ciunt alienum. Nemo enim potest quod non habet dare 4.
Sive igitur conscientiam spectamus, sive eventum fori civilis,
eodem sunt loco quo caeteri qui perceperunt. Nam ne hi
quidem res ipsas, sed pretium accipiunt, et hoc etiam aliis
mercibus quotidie permutant.

Efihgut. Multis igitur modis aut fallunt aut falluntur , qui esse ali-
quid fingunt, quominus tutum sit praedam ex hoste Lusitano
et capere et detinere. Quocirca mercatores societatemque
Indicam adhortor, ne se ullis rationibus, quae profecto fal-
sae omnes atque inanes sunt, dimoveri ab instituto patiantur,
quod non modo recepto more apud hominum existimationem ,
sed et divino jure apud conscientiam commendatum est, quod-

1 Num. c. 31. vs. penulc. 2 * Dent. c. 23. vs. 18. * ad Claud. contra Jul.

lib. 5. c. 8. 4 Seneca de benef. 1. 5. c. 12. 1. nemo plus. fT. de R. I. [D. 50.

i7. 540

Digitized by i^ooQle

DE JURE PRAEDAE. CAP. XV.

341

que non tantum turpitudinem habet nullam , sed praecipue
honestum , imo vero gloriosum censeri debet , in quo denique
nihil incommodi , utilitas contra qua privatim , qua publice
maxima est. Frequentent sancta, hoc est, Batava fide, ulti-
mas gentes, fas illud commerciorum ab omni defendant inju-
ria, acquirant patriae et sibi. Ordines autem cum singularum
nationum, tum totius foederis universos , rectores ac dominos
publicae libertatis, oro quaesoque, uti negotiationem hanc
opportunissimam tempori , hosti noxiam , populo utilem , ho-
norificam sibi, quo coeperunt favore provehant et tueantur,
neque vero sinant deesse laboribus praemia, virtuti honores,
periculis commoda, sumtibus mercedem. Deum vero immor-
talem , auctorem solum educatoremque reipublicae istius ,
quem ob voluntatem Optimum , ob potestatem Maximum
dicimus, supplex precor et veneror, quando illi visum est
Batavos potissimum deligere, per quos ostenderet adversus
vim suam infirmam esse quantamcunque humanam magnitudi-
nem, atque insuper gentis gloriam apud remotissimos orbis
a se conditi terminos illustrare, primum ut mores det eos,
qui deceant nomen Christianum, ne eorum vitia apud profa-
nas nationes verae religioni faciant invidiam ; deinde ut cru-
delia inimicorum consilia disturbet, neque velit insontes eorum
feritati succumbere, sed illos damnis ac cladibus, hos laude
atque adorea mactet; reprimat pestiferos a patria dissentien-
tium furores ; errantibus indat bonam mentem ; omnibus vero
det eam sapientiam, ut victoria, quam caeleste donum fatemur,
animis non minus gratis quam integris liceat uti fruique.

FINIS.

Digitized by f^ooQLe

Digitized by

DOCUMENTA.

Digitized by t^ooQle

Digitized by <^.ooQLe

Grotius ad operis calcem his verbis descripsit documenta , quae
ipse additurus erat:

Sequitur exemplum

Edicti Ordinum foederatorum, Anni 1599. Sept. 2.

Decreti Ordinum Hollandiae, Anni 1604. Sept. 1.

Sententiae Collegii Admiralitatis.

Partis Epistolae Episcopi Malaccensis ad Regem. 1600. ult. Apr.

Epistolae Senatus Malaccensis. 1603. Martii 9.

Epistolae Praefecti Malaccensis ad Jac. Hemskerckium. Eodem.

Alterius Epistolae ejusdem. 1603. Martii 26.

Epistolae Capitanei captae Galeonis ad Hemskerckium. 1603.

Martii 24.

Haec documenta cum hodie in Grotii apographis non compa-
rer ent , Fruinius ea aliunde conquisivit .

Decretum Ordinum foederatorum legitur in Borrii Historia
bellorum N eerlandicorum . VoL IF. />. 525. sq.

Decretum Ordinum Hollandiae est in volumine , quo continen-
tur Decreta Hollandiae (De Resolutien van de Staten van Holland
en IV estfriesland') , anni 1604. p. 217.

Sententia Collegii Admiralitatis legitur in opere Hu Isii , Achte
Schiffart , zusammengebracht durch weyland Levinum Hu Isium .
Frankf, a/M. 1608. cap. xv. p. 42. sq.

Epistola Episcopi Malaccensis ad Regem e Grotii apographis
a Fr . Muliero , bibliopola Amstelodamensi , emta est , qui exem-
plum ejus nobis praebuit .

Quatuor epistolae Lusitanorum ad Batavos exstant in opere
fratrum de Bry , quod inscribitur : Appendix oder Ergdntzung

Digitized by <^.ooQLe

desz achten Theih der Orientalischen Indi en . Franckfurt am
Mayn. 1606. Sunt in altera hujus libri praefatione , quae agit
Belangendt die Ursachen der Holldnder diese weitgelegene Oerter
zuersuchen , unnd sich wieder die Spanier undd Portugesen daselbst
feindtlich zuerzeigen , gestellet durch B. P. B . M. D . p. 11 . sq.

Ver sio Latina documentorum a me confecta est .

Edictum Ordinum foederatorum.
A. 1599. Apr. 2.

Quoniam omnibus hominibus in diem magis constat hanc esse
mentem Hispanorum quique ipsis addicti sunt et ab ipsorum partibus
stant, ut non modo Belgicas regiones cum incolis vi et fraude su-
perbo suo et tyrannico imperio subjicere velint, sed his annis etiam
copiis militaribus atque insidiis Galliam et Britanniam subigere
conentur, atque adeo cum id se facere non posse viderent, vicinos
Electores et alios Imperii Germanici Principes bello petierint nec
veriti sint urbes eorum obsidere et tormentis expugnare, magnas
ab iis pecunias exigere, agros etiam populari, matronas et virgines
violare, omnia denique caedibus, incendiis et rapinis implere: quae
cum perpetrarent, ne Principalibus quidem domibus vel Comitum
aliorumque nobilium familiis pepercerunt, ut paret e crudelissimis
facinoribus, quibus his diebus Electoratum Coloniae, Principatum
Clivensem et Bergensem, Episcopatum Monasterii et vicinos locos
foedarunt: haec cum ita sint et insuper constet ministros tyrannidis
Hispanae importune gloriari non cessaturos nec quidquam remissuros
de cupiditate, crudelitate et dominandi libidine, in eos praesertim
Electores, Principes, Comites, aliosque dominos et subditos, qui
fidei Catholicae addicti non sint, donec omnes sub jugum Hispano-
rum redegerint et veram fidem Christianam deleverint : cumque etiam
in civitatibus et diversis regionibus Imperii Germanici fidem et reip.
formam palam vi et minis mutarint ac gaudere se praedicent, quod
Electores aliique Principes et nobiles adversus se arma ceperint,
quoniam ita se melius propositum assecuturos sperent: cumque rex
Hispaniae et regii generis Principes et senatus Hispaniensis tam in

Digitized by <^.ooQLe

DOCUMENTA.

347

ipsa Hispania, quam in provinciis Belgicis non solum vi et dolo
Belgas ceterasque nationes a navigatione et commerciis prohibeant,
navigantes superbe ac crudeliter tractent, naves et merces publicent ,
sed etiam datam fidem terra marique violent, hoc colore, quod ad
hunc diem opibus illorum et perfidiae resistamus, nec provincias
foederatas tyrannico et superbo Hispanorum dominio addici patia-
mur, tamen tristem hunc et gravem rerum statum animum nobis
adimere noluimus: imo, qui ope divina et auxiliis regis Britannici
atque aliorum Principum, inprimis vero strenua ac constanti nos-
tratium opera sustentati, per multos jam annos consiliis illorum su-
perbis et nomini Christiano ubique nocituris restitimus, tandem ipsi
Hispanos ultro in regnis et coloniis suis petere decrevimus, atque
ita non solum damnosa illorum consilia impedire, sed operam dare,
ut bello publico et privato , copiis maritimis et terrestribus et amissa
recuperemus et vicissim damna inferamus. Speramus autem fore ut
Deus nostrae causae faveat ac provincias foederatas Hispanorum ty-
rannide liberet, utque insuper Principibus et civitatibus Germanicis
animos addat iisque persuadeat opus esse, ut rebus suis attendant et
Hispanos e suis terris et e provinciis Belgicis expellant. Ipsi vero
ut rei communi justae et necessariae consulamus, omnino necesse
habemus prohibere, quominus in posterum naves ad Hispanos com-
meent aut merces terra marive ad eos devehantur: hoc enim in bello
non tantum jure gentium licitum est, sed etiam legibus Imperii et
omnium ubique Principum et civitatum fieri solet , et prioribus edic-
tis nostris et reginae Britanniae ita constitutum est: praeterea nolu-
mus in posterum quemquam de his terris foederatis, dum negotia-
tionis vel piscationis gratia mari vel mediterraneis aquis utatur,
falsis hostium diplomatis et literis decipi; quod nonnullis accidisse
audivimus contra exspectationem nostram.

Itaque de sententia Principis Mauritii, praefecti classium nostri,
jubemus omnes homines omnesque res, quae in regno Hispaniae in-
veniuntur, quocunque loco eas in potestatem nostram redegerimus,
praedam nostram esse: vetamus quemquam, undecunque sit vel cu-
juscunque conditionis, ad portus vel oppida hostium terra vel mari
ullo praetextu quidquam transmittere, sive naves sint, sive merces,
sive alia bona : quodsi quis id neglexerit , mulctabitur mercibus ipsis

Digitized by <^.ooQLe

34»

DOCUMENTA.

et navibus, carris et equis, quibus merces impositae erant, et cae-
teras praeterea poenas incurret, quae deinceps indicabuntur. Et quo
melius praevertamus omnes fraudes et fallacias, quas adversus hoc
edictum forsitan aliquis struere velit, expresse jubemus omnes por-
titores et coactores caeterosque magistratus nostros in portibus,
oppidis aliisve locis terrarum foederatarum (hi autem meminerint
jurisjurandi et cogitent se alioquin munere suo privatum iri et poe-
nas nostro arbitrio daturos), reliquos praeterea omnes, qui provin-
ciarum foederataram cives sunt vel eas frequentant, ut magna cura
et diligentia inquirant, an contra hoc edictum merces aliquae vel
bona ad portus et oppida hostium transmittantur: quod si esse
compertum sit, jubemus merces omnes et bona cum navibus, carris
et equis, quibus imposita sint, detineri et publicari, ita ut pars
una cedat delatori, sive magistratus sit reip., sive privatus, partes
vero duae inserviant rei communi , indeque solvatur quaesitori , qui
rem apud judices prosequetur. Insuper jubemus cum dominos mer-
cium , tum navicularios vel vehicularios , quorum navibus vel vehi-
culis merces ad hostes transportentur , in carcere detineri , donec
mulctas solverint, quae judicum sententia impositae sint: hae mulc-
tae in dominis mercium florenis mille, in vectoribus florenis quin-
gentis haud minores esse debebunt. Et quo diligentius edictum
observetur, ab omnibus quos aliquid in fraudem ejus commisisse
compertum sit intra annum praeter mulctas supra dictas apud
magistratus et judices, ad quos ea res pertineat, etiam pretia exigi
volumus navium , vehiculorum et equorum : nec ullam in exsecutione
moram interponi, licet damnatus alios judices appellarit et provo-
cant. Denique si forte quis in provinciis foederatis merces aliquas
vel bona velit transmittere ad gentem aliquam vicinam et amicam,
id ei facere non licebit, nisi prius obtinuerit commeatum ab admi-
ralatu generali nostro, vel ab iis quibus nos hujus rei curam man-
daverimus, et insuper caverit vectoribus, in quorum naves merces
impositurus sit, de pretio navium et merces non alio quam ad loca
amica transportatum iri , idque intra certam diem , quae in instru-
mento indicari debeat: quodsi aliter fecerit, statim dictae mulctae
damnabitur. Mandamus etiam omnibus ducibus praefectisque copia-
rum maritimarum et terrestrium, ut diligenter attendant omnes, qui

Digitized by <^.ooQLe

DOCUMENTA.

349

merces aliquas vel bona navibus vel carris equisve suis ad hostium
agros vel oppida transportare velint, eosque comprehendendos curent,
causamque eorum ex lege hujus edicti apud collegia admiralatus et
judices supra dictos peragi.

Et quoniam providere volumus, ut naves onerariae et piscatoriae
ab hostium vi et rapinis tutae sint, nec in damnum ingentis pretii
redemtionis incurrant, hoc edicto vetamus, ut quisquam in provin-
ciis foederatis, sive mari negotietur, sive per aquas internas naviget,
commeatum vel syngraphum liberi itineris ab hostibus sibi postulet,
quique id fecisse reperietur, hunc ut hostium fautorem, bonorum
publicatione aliisque poenis mulctari jubemus. Et si qui vehicularius
vel nauta ab hostibus capiatur et redemtionis gratia major pecunia
ab eo exigatur, quam apud nos fieri mos est, hanc summam rependi
jubemus a magistratibus , praefectis et civibus Brabantiae et Flandriae,
qui sub ditione hostium sunt, praeter pecunias, quas alio nomine
reipublicae solverint, et senatui ejus provinciae, a cujus civibus
contra hanc legem majus redemtionis pretium exactum sit, mandamus
ut statim postquam de damno cognoverit, eam pecuniam eo modo
exigat, ut in tali re fieri assolet.

IT.

Decretum Ordinum Hollandiae.
A. 1604. Sept. i.

Ordines Hollandiae et Westfrisiae , cum in consessu suo cognovis-
sent de sententia ad se scripta a fisci advocato in curia provinciali,
qua demonstratur, secundum leges et consuetudines Hollandorum
caraccam et merces a Jacobo Hemskerckio in India Orientali Lusi-
tanis ereptas non esse Societatis Indicae, sed ad rempublicam Hol-
landorum pertinere, re diu multumque considerata, ita decrevere:
Cum constet Jacobum Hemskerckium , aliquot navibus Societatis
Indicae praefectum. Ordinum foederatorum auctoritate et cum codi-
cillis Principis Mauritii ad Indiam Orientalem navigasse, item codi-

Digitized by

Google

35°

DOCUMENTA.

cillos non multum diversos singularum navium rectoribus datos esse;
Lusitanos vero et alios hostes Belgarum Hemskerckii classem copiis
maritimis invasisse, ut ipsum caeterosque Belgas a navigatione Indica
et commerciis prohiberent, ac praeterea certum sit Lusitanos suo
more cives Belgas, qui in Asiam venissent, hostiliter et crudeliter
tractasse et trucidasse; indigenas etiam, qui cum Hollandis commercia
inire coepissent , urbium oppugnationibus et hominum caedibus ultos
esse: Ordines foederati vero, multis annis ante quam Hemskerckius
iter ad Indiam susciperet. Societatis Indicae moderatoribus praecepe-
rint, ut naves suas copiis militaribus instruerent, quo melius negotia-
tionem Indicam tueri et cum hostiles Lusitanorum conatus repellere,
tum ipsi iis bellum inferre possent: unde factum, ut praeter Hems-
kerckium et ab aliis navium praefectis in India Orientali variis tem-
poribus et locis bello certatum sit, etiam adversus magnam vim
navium, utque Belgae et commercia cum Indis tueri et regna atque
urbes amicas ab hostibus liberare et Lusitanos superare praedasque
agere potuerint : haec omnia vero nullis reipublicae sumtibus pluri-
mum damni hostibus intulerint, provinciis foederatis contra magnae
gloriae et usui sint; quae Ordines foederatos moverunt, ut mo-
deratores Societatis Indicae ad bellum adversus Lusitanos geren-
dum impellere velint et hac mente varia beneficia et privilegia iis
concedere :

Qua de causa Ordines Hollandiae decrevere, ut collegium ratio-
nalium ceterique Hollandorum magistratus praedam in India Orientali
nuper captam vel in posterum capiendam Ordinibus foederatis et
Admiralitatis collegiis permittant. Actum Hagae Comitum Sept. d.
i. Anno 1604.

III.

Sententia collegii Admiralitatis.
A. 1604. Sept. 9.

Quoniam in collegio Admiralitatis, quod sedet Amstelodami, res
pendet inter advocatum fiscalem , nomine officii , et societatem octo

Digitized by <^.ooQLe

DOCUMENTA.

351

navium, quae ad Indiam Orientalem navigaverunt, ac praefectum
earum Jacobum Hemskerckium , omnes petitores, et ab altera parte
eos, qui bona et caraccam S. Catharinam adversus petitores defen-
dunt, qui tamen citati non responderunt atque ideo contumaces
censendi sunt; petitores nobis demonstrarunt. Societatem Indicam
anno 1601 naves octo misisse, quibus Jacobus Hemskerckius prae-
positus fuit, ut in India Orientali aliisve locis, si locorum praesides
paterentur, negotiationem exercerent, eosque a Principe Mauritio
codicillos obtinuisse, per quos non solum licet praefecto, sed
etiam jubetur defendere se adversus omnes, qui in itinere molestias
creent vel noceant, et potestas datur, ut si quid damni passi sint
restitutionem quaerant. Cum autem praefectus cum hisce navibus
suis insulas Canarias praetervectus jam esset, occurrit ei quindecim
navium classis Hispanica, bene armata et instructa, ipsumque statim
aggressa est. Et una ex illis navibus , nomine Rubri Leonis, hostium
tormentis tam graviter lacerata est, ut navarcho et compluribus
hominibus occisis aliisque multis vulneratis ab itinere absistere et
domum reverti coacta sit. Ita praefectus hi hoc praelio, ut navem
hanc defenderet , ipse cum sua nave suisque omnibus periclitari
coactus est, quo et viri aliquot ejus interfecti sunt: altero die post
etiam legatum suum amisit: is enim cum solus inter naves His-
panicas aberrasset et non nisi magno periculo evaderet, donec
Bantamum venerat ad Hemskerckium redire et iter una facere non
potuit. Hemskerckius vero ut Bantamum accessit, ab incolis audi-
vit, quam acriter brevi ante depugnatum esset inter classem Lu-
sitanorum duce Andrea Furtadone et quinque naves Hollandicas,
quibus praepositus erat Wolphardus Harmannus; classem vero Lu-
sitanorum hoc mandatum habuisse, ut et naves Hollandorum omnes,
et Indos, qui cum Hollandis negotiarentur, penitus deleret: et
satis constat eos urbem in potestatem suam redacturos fuisse, si
a dictis quinque navibus non prohibiti essent. Nec latet nos,
quid post commiserint in insulis Hito et Ambona, ubi miseros
incolas graviter oppresserunt : etiam insulam Mathiam , quae in
regis Ternatensis dominio est, incendio delerunt et cum incolis
quoque pessime egerunt. Idem facere tentarunt in ipsa Ternate, ubi
duae naves illis subsidio venerunt ab urbe Manilha, quod caput

Digitized by <^.ooQLe

352

DOCUMENTA.

est Hispanorum in insulis Philippinis: nam illius insulae regem cum
Hollandis et Zeelandis negotiari non patiebantur. Itaque naves duae
Hollandorum, quibus nomen Ultrajectum et Custos, et quae prope
Ternatam in anchoris erant, ut onus reciperent, oneris partem
deserere et summo periculo ex media hostium classe evadere coacti
sunt. Nec ignorabat Hemskerckius Lusitanos Macaunte in regno
Sinensi cum Hollandis viginti, qui ad Neckii classem pertinebant
et cum Sinensibus negotiaturi erant, tam crudeliter egisse, ut ex
illorum numero septendecim homines suspenderint, reliquos vinctos
Goam miserint: praeterea constat in Cochinchina homines viginti
duo de classe Hollandica Groesbergii, qui exscenderant ut varia
emerent, jussu regis, quem monachus Lusitanicus stimulaverat,
trucidatos esse: capitaneis solis pepercerunt, quos dein ab Hollandis
duobus tormentis aeneis redimi voluerunt. Insuper tres homines de
illis, quos Hemskerckius in priore itinere Bandae reliquerat, cum
centurio eos negotiandi causa ad insulam Ambonam misisset, acriter
persecuti sunt et unum quidem quatuor equis distentum dilacerarunt ,
ceteri ut vitam salvam haberent in silvas inter feros homines
refugere coacti sunt. Sed alia sunt et pejora, inprimis quod per-
petrarunt in Tidore, quae una est Moluccarum, in navem praefecti
Balthasari Cordesii. Haec navis enim ita se Lusitanis tradiderat,
ut viros, qui inerant, salvos fore jurarent: at illi neglecta fide,
viris in ordine constitutis, cunctis primum pedes, dein brachia,
ultimo loco capita amputari jubent. Iidem et Jacobi Neckii classem
incendio delere conati sunt et Achini regem monuerant ut naves
Zeelandorum, quae illuc negotiandi causa accesserant, invaderet,
atque ita multi viri trucidati sunt.

Praefectus igitur cum diu multumque deliberasset cum consilio,
tandem omnium consensu decrevit hostibus, qui ipsos tam superbe
tractassent et tot molestiis affecissent, non tantum resistere sed
ultro eos aggredi et quod possent damni inferre: constat enim hoc
remedium jure naturae et omnium gentium permitti, idque etiam
praefecto in codicillis Principis Mauritii mandatum fuisse : nam
mare liberum esse debet, ut Indica negotiatio, quae his provinciis
foederatis res tanti momenti est, sine bellico tumultu continuetur.
Itaque Hemskerckio, qui hoc consilio cum duabus navibus vela

Digitized by <^.ooQLe

DOCUMENTA.

353

dedit Bantamo, haud longe a regno Jorae caracca obviam fit, de
qua nunc disputatur, viris septingentis armatis instructa, omnibus
Lusitanis, si paucos excipias, et hostibus patriae nostrae, maxime
vero infestis negotiationi , quam hic exercemus. Quod cum intelligeret
Hemskerckius , (et probe sciebat Ordines foederatos edicto consti-
tuisse, ut omnia bona subditorum regis Hispaniae, quocunque loco
eas in potestatem nostram redegerimus , praeda nostra sint) caraccam ,
ut constituerat, aggressus est et expugnavit, homines illaesos dimisit ,
ipsam navem huc adduxit , mercesque exponi et ordine servari curavit :
in his mercibus erant vestes et res quaedam nautarum , quos Lusitani
Macaunte suspendio interfecerant. Indica Societas haec omnia secun-
dum Hemskerckii narrationem Admiralitatis collegio exposuit, ut
res ordine procedere posset, et cum nemo adesset, qui caraccam
vel bona inde sumta repetere conaretur, petitores, si qui essent,
qui id facere intenderent, his ut moris est in Admiralitatis collegio,
spatio quatuordecem dierum interposito , ter diem prodixerunt : sed
nemo adfuit : itaque rogatu petitorum , cum neminem adesse constaret
nec prima nec tertia die, illos quorum erat caraccam et bona de-
fendere, contumaces declarari nec ullam iis exceptionem reliquam
facere placuit. Itaque nihil supererat, quam ut petitores actionem
intenderent et documenta, quae ad rem pertinerent, omnia afferrent :
nec id facere omiserunt: quo facto collegium decrevit, dictum prae-
fectum jure ac merito caraccam et bona, de quibus nunc agitur,
cepisse, quoniam Lusitanorum fuissent, qui subditi essent regis
Hispaniae, hostis provinciarum foederatarum et infesti negotiationi,
quam exercent, et quam rex omnibus modis in India Orientali et
Occidentali impedire studet : praefectum vero id recte facere potuisse ,
non tantum legibus scriptis et jure gentium, sed etiam edicto Ordinum
foederatorum et codicillis Principis , sicut Lusitani et ipse gubernator
Malaccae palam agnoverunt, caraccam ab Hemskerckio jure belli
captam esse. Petitores quomagis haec ita se habere et omnia vera
esse appareret, varia documenta, acta et litteras exhibuerunt et
postularunt, ut Admiralitatis collegium judicaret caraccam jure
captam videri et publicam praedam esse. Collegium Admiralitatis,
re diu multumque considerata, decrevit caraccam cum omnibus,
quae inerant, bonis, publicam praedam esse et jure captam videri;

Digitized by U.ooQLe

354

DOCUMENTA.

et insuper eam publica auctione vendi debere, ut pecunia, quae
inde redeat, dividatur ex edicto Ordinum foederatorum.

Sententia dicta est in collegio Admiralitatis , D. 9. Sept. A. 1604.

IV.

Pars Epistolae Episcopi Malaccensis ad Regem.
A. 1600. Apr. 30.

Litterae scriptae ab hominibus fidis, quae ad nos perlatae sunt e
regno Sinensi, Malacca, Maluco aliisque locis meridianis (scriptae
erant mense Martio anni 1600) confirmant anno superiore 1599 ad
terras versus meridiem sitas venisse naves duodecim ex Hollandia et
Zeelandia , quarum decem Sundam iter verterint , duae versus regnum
Achini; has autem naves iter ex Hollandia suscepisse anno 1598 et
hiemasse in insula Sti. Laurentii: ab initio fuisse naves sedecim,
copiis militaribus bene instructas, sed mox naufragio amisisse navem
praetoriam: tres alias naves iter vertisse ad Guineam ob tempestates.
Non dicitur quorsum tres illae naves dein se contulerint: ad hunc
diem nihil de illis in has oras pervenit.

De navibus decem, quae Sundam pervenerunt, statim quatuor
pipere et aromatis onustae domum reverterunt, mense Januario anni
1599, nihil mali indigenis inferentes, minus etiam Lusitanis; nulli
denique nationi quidquam crearunt molestiae. Piper ab iis emebatur
triginta regalibus, macis vero et caryophylli et nuces myristicae
octoginta vel nonaginta regalibus: ne dicam de aliis mercibus, de
quarum pretio mihi non constat : hoc unum novimus eos omnia
maximis pretiis emisse et fideliter solvisse. Itaque accepti admodum
et grati indigenis erant, quoniam justa commercia exercebant sine
vi atque injuria. Etiam varias merces e terris suis attulerant, quarum
nonnullas, quae indigenis usui esse poterant, vendidere. Praeterea
armorum magnam vim omnis generis secum habebant, quae magno

Digitized by LaOOQle

DOCUMENTA.

355

vendidere: regalibus, quos pro armis acceperant, ad commercia ute-
bantur. Etiam societatem et amicitiam fecerunt cum rege Sundano
et Principibus, et spem illis crearunt fore, ut similiter omnibus annis
negotiationem continuarent: quod utinam Deus ne iis permit-
tere velit.

De navibus quas dixi decem, aliae duae oras Javae septentrionales
legentes , venerunt ad castra Ambonae et insulam Hitum , indeque
caryophyllis onustae profectae sunt, nec ad hunc diem scimus, quod
iter domum susceperint. De iisdem navibus aliae duae Sunda profectae
ad oras Javae septentrionales verterunt, indeque ad insulam Bandam,
ubi macide et nucibus onustae sunt : hae naves cum sat oneris
acceperant, Sundam reverterunt et anno 1599, mense Augusto , inde
domum regressae sunt; hoc mare dicitur semper ventos ferentes
habere. Hae naves Bandae reliquere viros decem vel duodecim,
qui indigenis amicitiae et futurae negotiationis pignus essent. Idem
fecere in insula Hito, ut et in regno Balensi atque Sundae.

De navibus duodecim, quae in insula Sti. Laurentii hiemarunt, *
duae venere ad oram Achinensem, mense Julio anni 1599. Hae
naves initio, cum primum venerant, regi Achinensi satis acceptae
erant, qui etiam piperis aliquantulum iis vendidit: sed mox Lusita-
norum aliquot, qui hoc tempore Achini morabantur, regi dixere,
si has gentes (i. e. Hollandos et Zeelandos) in regno suo commercia
exercere pateretur, non fore eum amicum et socium Lusitanorum;
atque ita convenit, ut rex Achinensis dictas naves incenderet: sed
nautae a ministris regiis admoniti fuga Achino cum navibus abierunt ,
atque adeo suorum nonnullos in oppido reliquerunt: de quibus rex
duos, qui linguam Hispaniensem probe callebant, ad praefectum
Malaccae misit. Alter horum rector navis erat Lusitanicus, natus
Zuricajae, quem Hollandi e nave Brasileensi abreptum, invitum
secum duxerant: praefectus Malaccae eos misit ad proregem, ut
animum adverteret, quod in hac urbe capti erant. Naves duae,
quas Achino fugisse dixi, Cilaum versus abierunt: major earum
naufragio periit in littore Cilaensi: de altera non constat: sed ea
quoque naufragio periisse dicitur.

Digitized by <^.ooQLe

356

DOCUMENTA.

Epistola Senatus Malaccensis.
A. 1603. Mart. 9.

Mos est regum et Principum ut inter se voluntatibus et consiliis
dissentiant , unde subditorum corpora et bona plurimum damni capiunt.
Fortuna et tempus praefecto vestro favit et laetum ei ad has oras
iter parans, navem Macaiinte venientem in manus tradidit: sed haec
obscuro et incognito nobis Dei arbitrio contigerunt. Has vobis
lautitias dono mittimus, ut animum gratum testemur ob ea, quae
et praefectus vester et vos ipsi Lusitanis verbis polliciti, re fidem
servastis: hujus enim beneficii memoria nobis semper praesens manebit
et faciet, ut si quando tale quid contigerit, nos vobis idem praestare
velimus. Haec nunc quidem sufficiant. Deus omnipotens vos salvos
% faxit. Scriptae in Curia, a me Paulo Mendesio Vascola, scriba,
d. 9. m. Martii, anno 1603, Malaccae.

Rugios Frammanis, Andreas Fernandes,
Dommingo de Monte, Isaac de Gusgago.

(Inscriptio hujus epistolae erat: quatuor Hollandis, qui comites
fuerunt Lusitanis: quos Deus salvos faxit).

VI.

Epistola Praefecti Malaccensis ad
Jacobum Hemskerckium. eod. d.

Bella varia et dubia sunt, nec quisquam praeter Deum iis exitum
faustum vel infaustum dare potest: homines enim mera instrumenta
sunt. Felici casu accidit ut navis inprimis opulenta tibi occurreret,
repleta mercatoribus belli ignaris et mulierum ac puerorum turba,
quae in periculis plus obesse, quam prodesse solet. Itaque tu fruere,
quandoquidem justo bello nactus es. Sed tamen aegre fero, quod

Digitized by <^.ooQLe

DOCUMENTA.

357

non in meam potius navem incidisti, quo magis vidisses, quantum
distet unius navis defensio et alterius. Res quae Hollandis Macaiinte
accidit, me vehementer conturbat, praesertim cum parum causae
esset, quare tam atrocibus poenis plecterentur. Sed pro certo habeas ,
auctorem facinoris jam vinctum in carcere teneri et poenas capite
daturum. Erga Hollandos, qui huc venere e regno Sinensi vel a
Moluccis bonus benignusque fui et merces eorum omnes emi. Hanc
tibi navem mitto, simul cum Hollandis, quos hominibus de nave
Lusitanica in itinere ad nos praesidio dedisti, et magnam gratiam
tibi habebo, si mihi miseris presbyterum, fratrem Antonium, prae-
fectum navis et reliquos Lusitanos, quos adhuc in vinculis habes,
et cum rege agas , ut recuperem homines , quos Malaccenses in
junca Sinensi ceperunt, iisque confirmes in itinere ab omni injuria
tutos fore.

Haec vobis documento sint facta nostra cum dictis convenire.
Dominus Deus vos salvos faxit. Malaccae, d. 9. Martii, anno 1603.

Fernao dal Buquerque.

(Inscriptio erat: Jacobo Hemskerckio , praefecto classis Hollandicae,
haec epistola mittitur a praefecto Malaccae).

VII.

Epistola altera ejusdem ad eumdem.
A. 1603. Mart. 26.

Litteras tuas cum magno gaudio accepi, e quibus mihi palam fit,
quam benignus fueris erga homines de nave capta. Hoc enim ab
imperatore et praefecto merito exspectatur, nec ipse alio modo
agam, si quando fiet, ut Hollandorum aliquis in hoc castellum
inducatur. Quod vero scribis de hominibus vestris, qui apud Indos
in insulis Japonicis degunt, D. Vicarius omnia facit, quae potest,
ut illis bene sit ; idem aegerrime fert sententiam de Hollandis Macaiinte
latam et procuratorem judicii vinctum in carcerem abduci jussit, ut
graviter in eum animadverteret. Tu igitur noli irasci universis

Digitized by U.ooQLe

358

DOCUMENTA.

Lusitanis: omnes enim facinus Macaunte perpetratum iniquum et
immane putant. Quod conditionem Christianorum, qui miseri et
egentes in captivitate vivunt, impensa opera allevare studes, spem
mihi facit fore, ut in meam gratiam agere velis cum rege Jorae
ejusque fratre Rasa Bonso de Lusitanis et Christianis, quos sub
colore pacis captivos abduxit. De mercibus juncae, qua Lusitani,
quos cepit , vehebantur , nihil addam , nec postulo , ut mihi restituan-
tur, nam inter milites divisas esse probe scio. Sed rogo et obtestor,
ut mihi Lusitanos et Christianos, qui illis nullius pretii sunt,
recuperare liceat, et Philippum Lobum ac Petrum Mascarcheam ad
te mitto, qui hac de re cum rege agant et te obsecro ut eos ab
omni injuria tueri et salvos ad Lusitanos mittere velis. Faxit Deus
ut ex animi sententia salvi et incolumes in Hollandiam revertamini.
Scriptae Malaccae, d. 26 Martii anno 1603.

Fernao dal Buquerque.

VIII.

Epistola Capitanei captae galeonis ad Jacobum Hemskerckium.
A. 1603. Mart. 24.

Deo placuit facere ut praesidio tuo redux Malaccam venirem:
itaque dum vita mihi suppetet, te laudabo ob multa fidei et amicitiae
documenta, quae per omne captivitatis tempus cum ipse accepi, tum
ceteri, qui mecum erant. Ex animo vellem me habere aliquam
refectionem, 'quam tibi dono mittere possem, ut aliquo certe modo
beneficia tua rependerem: sed mea egestas et quod in terra aliena
apud peregrinos moror, id me facere vetat; ne vestis quidem mihi
superest, praeter eam, qua nunc etiam indutus sum: haec autem
glandibus e navibus tuis emissis ita discissa et lacerata est, ut am-
plius uti nequeam. Itaque supplex peto, ut mihi segmen holoserici
mittas, unde aliam vestem confici jubeam: quod si feceris, summum
beneficium putabo et ut eleemosynam gratus a te accipiam : tu autem
meminisse velis qua conditione fuerim, cum primum in manus tuas

Digitized by <^.ooQLe

DOCUMENTA.

359

incidi , qua vero cum dimittebar. Quod si hac in re mihi gratificari
et aliquid mittere volueris , per praesentium latorem id facere poteris ,
qui mihi probe tradet. Deus vos salvos et incolumes in Hollandiam
reducat. Malaccae, d. 24. Martii, anno 1603.

Sebastiano Serraon.

JUL 26 lyiiJ

Digitized by

Google

Digitized by <^.ooQLe

Digitized by

Digitized by <^.ooQLe

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

See other formats